Олами Афсонаҳо
Афсонаҳо ва шеърҳо ба кӯдакон некӣ, дӯстӣ, ҳурмати калонсолон ва ростгӯиро меомӯзонанд.
КАДОМАШ БЕҲТАР?
Замира имрӯз аз хоб дертар хест. Имрӯз рӯзи ягонаи ҳафта аст, ки модарҷон ӯро бедор намекунад. Вай баъди наҳорӣ рӯйи диван паҳлу зад. Диванро нурҳои офтоб гарм карда буд. Ӯ бароҳат дароз кашид. Ногаҳ гапи муаллима ба ёдаш омад: «Бачаҳо, рӯзҳои истироҳату иду таътил барои китобхонӣ беҳтарин фурсат аст». Ӯ аз раф китоби Пӯлод Толис «Мӯрчаяк»-ро гирифта, ба хондан сар кард. Ду саҳифа хонду ҳис кард, ки монда шудааст. Китобро як сӯ гузошт, ки андак дам гирад. Ногоҳ аз радио овоз баромад: – Замираҷон, ин ҷо биё. Замира гоҳ-гоҳ радио гӯш мекунад. Мурваташро метобаду аз шабакаҳои гуногун суруду мусиқӣ, шеъру афсона мешунавад. Гуфтугӯйи одамон ҳам ба вай мефорад. Ӯ назди радио омад. Радио гуфт: – Дидӣ, китоб туро хаста мекунад. Аммо маро ҳар қадар гӯш кунӣ, хаста намешавӣ. Хоҳӣ, бо ман месароӣ, хоҳӣ, рақс мекунӣ. Ман бароят афсона ҳам мегӯяму шеър ҳам мехонам. Аз ман беҳтар дӯсте намеёбӣ. Хуб, боз худат андеша бикун... Замира ба ҳуҷраи бародараш – Эраҷ, рафт... Эраҷ компютер дорад. Эҳе, вай бо компютер корҳое мекунад, ки одам ҳайрон мемонад. Замира ҳам баъзе чизҳоро медонад. Масалан, медонад, ки компютерро чӣ хел равшан кардан мумкин. Медонад, ки чӣ хел аз компютер суруди дӯстдоштааш – «Офтобаки ман»-ро гӯш кунад. Дар компютер бозӣ ҳам карда метавонад. Ӯ компютерро даргиронду ба андеша рафт, ки чӣ кор кунад? Ногоҳ компютер ба гап даромад: – Замираҷон, ба гапҳои радио бовар накун. Радиоро фақат мешунавӣ. Маро ҳам мешунавӣ, ҳам тамошо мекунӣ. Ҳар вақт хоҳӣ, бо ман бозӣ мекунӣ. Ман беҳтарин дӯсти ту ҳастам. Замира боз ба андеша рафт: «Компютер беҳтар аст ё радио?» Ин дам овози модарашро шунид: – Духтарҷон! Биё, барномаи «Офарин» сар шуд. Зуд биёву бубин! Замира телевизорро ҳам дӯст медорад. Аз тамошои филмҳои тасвирӣ хушаш меояд. Ӯ шитобон назди телевизор омад. Аммо ба ҷойи бачаҳо як мӯйсафед пайдо шуду гуфт: – Салом, Замираҷон! Ман хурсандам, ки ту ҳамчун беҳтарин дӯст маро интихоб мекунӣ. Компютер хурдакак аст, аммо маро бин калону зебоям. Ман ҳама чиз дорам: суруду рақс, филму бозиҳои гуногун. Бо ман ту метавонӣ ба сафари олам бароӣ. Ногоҳ барқ хомӯш шуд. Замира боз рӯйи диван нишаст. Намедонист, ки чӣ кор кунад? Ин лаҳза аз як кунҷи диван садо омад: – Ғамгин машав, Замираҷон. Маро бигир. Ман бе барқ ҳам кор мекунам. Ғизои ман фақат меҳри туст, – гуфт китоб. – Меҳраш чӣ? – пурсид Замира... Ба касеву чизе меҳр доштан, яъне дӯст доштани ӯст. Вақте ки маро ба даст мегирию бо ҳавас мехонӣ, ман ҳам меҳри туро ҳис мекунам. – Хуб, чӣ гуфтан мехоҳӣ? – боз пурсид Замира. – Маро ба даст бигиру саҳифаи авваламро бикушо ва бихон. Гапҳои ман он ҷост. Замира китобро гирифту ба хондан сар кард: – Замираҷон! Радио, компютер, телевизор, телефон чизҳои хубанд. Мошин, киштӣ, ҳавопаймо ҳам ба мо даркоранд. Медонӣ онҳоро кӣ сохтааст? – Одам, – зуд ҷавоб дод Замира. Аз ҳозирҷавобии ӯ китоб ҳам хушҳол шуд. – Дуруст, – гуфт ӯ... – Одаме, ки ягон чиз месозад ё ихтироъ мекунад, олим аст. Олим касест, ки дониши зиёд дорад, яъне бисёр чизҳоро медонад. Ва манбаи дониш КИТОБ аст... Замира китобро бо ду даст ба сандуқи дилаш фишурд. Бо меҳру муҳаббат зери лаб гуфт: – Радио, компютер, телевизор – ҳама чизҳои хубанд. Аммо ту – чизи дигарӣ. Беҳтарин дӯсти ман туӣ, КИТОБ!
ҚАЛАМЧАИ КАЙҲОНӢ
Пагоҳ дарси математика. Ман мисолҳоро ҳал карда натавонистам. Бо ҳамин хаёл ба фикр фурӯ рафтам. Чашмам ба рафи китобдон афтод. Дар он ҷо қаламчае буд. Баробари як ангуштак буд. Он хеле аҷиб менамуд. Лекин ин қалам аз они ман набуд. Касе онро ин ҷо мондааст. Ба гумонам, онро кадом махлуқи кайҳонии номаълум гузоштааст. Вақте онро ба варақ наздик бурда, хостам як хатти дароз кашам, худ аз худ навишт: «Ман ба ҳалли мисолҳо ёрӣ мерасонам…» Ҳайрон шуда, дафтари «Математика»-ро кушода, навиштам: «17 + 6 = ». Ҳамон замон қаламча навишт: «23». Он гоҳ дар варақ навиштам: «Туро кӣ ба китобдони ман гузошт?» Қаламча ҷавоб навишт: «Маро дишаб аз кайҳон оварданд, аз сайёраи Сираст. Ту хоб будӣ…» Боз як савол додам: «Сираст чӣ гуна сайёра аст?» Қаламча навишт: «Ту инро баъдтар хоҳӣ фаҳмид. Ҳоло вазифаҳои хонагиатро иҷро кун!» Ман хурсанд шуда, дигар савол надодам ва китобҳоямро кушода, бо вай вазифаҳои хонагиамро иҷро кардам. Рӯзи дигар аз математика, забони тоҷикӣ, расмкашӣ холҳоям «10» шуд! Аммо ин хурсандӣ дер давом накард. Рӯзи дигар баъди дарс ба хона омада, қаламчаро пайдо накардам. Ҳайрон мондам, куҷо шуда бошад гуфта, хеле ҷустам. Пайдо накардам. Каме дертар дафтарамро кушода, ин ҷумлаҳоро хондам, ки қаламчаи кайҳонӣ навишта буд: «Маро дубора ба кайҳон бурданд. Ту аллакай мустақилона вазифаҳоро иҷро карда метавонӣ. Ман бояд ба дигарон низ ёрӣ расонам… Хайр!» Аз ҷоям парида хестам, ки ташаккур гӯям. Хестам, ки ҳамааш дар хоб будааст.
ЛИБОСҲОЯМ ҚАҲР КАРДАНД
Буд, набуд, писараке буд. Номи ӯ Анвар буд. Вай либос пӯшиданро дӯст намедошт. Дар фасли тобистон бибияш бо азоб ба ӯ либос мепӯшонд. Аммо дар фасли зимистон либос пӯшондани Анвар хеле мушкил буд. – Намехоҳам, намекунам, намепӯшам … – фарёд мезад Анвар ва аз назди бибиаш гурехта мерафт. Боре чунин ҳодиса рӯй дод. Анвар чун ҳамеша бо бибияш бояд ба сайру гашт мебаромад. – Шиматро пӯш, – зорӣ карда гуфт бибиаш. – Намепӯшам! – рад карда дасти бибияшро тела дод. – Барои чӣ? – ғамгин шуд бибӣ. – Шим безеб аст, – ҷавоб дод Анвар. – Ту чӣ гуна шимро мехоҳӣ пӯшӣ? Ман ... Ман... Ман шими сабзи ба монанди баргҳои дарахт пӯшидан мехоҳам, – гуфта, мағрурона ба бибиаш нигарист. Ногаҳон шимаш ба ду шохчаи борики дарахти баргаш сабз табдил ёфт. – Вой, ин чист? – ҳайрон шуд Анварҷон. – Шиме, ки ту мехостӣ, – ҷавоб дод бибӣ. Шохчаҳои дарахт хам шуда, Анварро як шаппотӣ заданд. – Вой, ин шохчаҳо ҷанг мекунанд, – тарсид Анвар. – Аммо ту худат чунин шим мехостӣ, - ҷавоб дод бибӣ. – Камзӯлчаат низ ба ту маъқул нест? - Маъқул нест! Он безеб аст, мехарошад! – Ту чӣ гуна камзӯлчаро пӯшидан мехоҳӣ? – Ман камзӯлчаи нарм, ба монанди пари паранда мехоҳам! – ҷавоб дод Анвар. Ногаҳон камзӯлча бо остинҳояш қанот зада, ба парандаи калон табдил ёфт. Паранда гарданашро дароз карду хост, ки писари гапнодароро нӯл занад. – Вой! Ин мепучад! – тарсид Анвар. – Ту худат чунин камзӯлча мехостӣ, – ҷавоб дод бибӣ. – Комбинезонатро1 мепӯшӣ? – Не. Он тугма ва чангакҳои зиёд дорад, ман дастамро ба остин ва поямро ба почаи шим дароварданӣ нестам! Ман мехоҳам, ки онҳо зинда шуда, худашон поям ва дастамро пӯшонанд! Ба зудӣ комбинезони ӯ зинда шуда, роҳ гашта, остинҳояшро болову поён бардошта, ба Анвар ҳамла кард. – Вой, ин чӣ кор карда истодааст? – тарсид Анвар. – О, худат ҳамин тавр мехостӣ, – ҷавоб дод бибӣ. – Кафшҳоятро пӯшидан намехоҳӣ? – Не, онҳо бандак доранд. Ман онҳоро бастан намехоҳам. Ман мехоҳам, ки онҳо худашон поямро пӯшонанд ва бандак надошта бошанд! Дарҳол бандакҳои кафшҳо ба монанди морчаҳо аз кафш баромада, ба куҷое ғайб заданд. Кафшакҳо ба ду сагча табдил ёфтанд ва забонашонро бароварда, ба тарафи Анвар ҳамла карданд ва ӯро газидан мехостанд. – Вой, онҳо мегазанд! – тарсид Анварҷон. – О, худат ҳамин тавр мехостӣ-ку! – ҷавоб дод бибӣ. – Кулоҳат ҳам ба ту маъқул нест-а? – Не, – мағрурона ҷавоб дод Анвар. – Вай безеб аст, пупакча дорад! Ман мехоҳам, ки онҳо ба монанди хирсча гӯш дошта бошанд! Дарҳол пӯпаки кулоҳ ба монанди тӯбча ҷаҳида, ба куҷое ғайб зад. Кулоҳ ба сари гӯшдори хирс табдил ёфта, ғуррос зад ва гуфт: – Боз чӣ ба ту маъқул нест, бачаи ноуҳдабаро?! Тез либосатро пӯш! Акнун ҳамаи либосҳоят, чи тавре ки худат мехостӣ, ҳамон тавр шуданд! – Бибиҷон, – гиря кард Анвар. – Ман мехоҳам, ки либосҳои куҳнаи ман баргарданд. Онҳоро баргардонед, илтимос! – Чӣ хел ман онҳоро бармегардонам, о, худат онҳоро сеҳр кардӣ. Танҳо ту онҳоро баргардонда метавонӣ. – Шим, камзӯлча, кафшакҳо, кулоҳчаам! – фарёд кард Анвар. – Баргардед, илтимос, назди ман оед! Ман дигар ҳамеша худам либос мепӯшам ва бо бибиам ҷанҷол намекунам! Дарҳол шохчаҳои дарахт ба шим табдил ёфтанд. Баъд парандаи бадқаҳр ба камзулча табдил ёфт. Боронӣ итоаткорона дар назди камзӯлча хобид. Бандакҳои кафшҳо аз куҷое баргаштанд, сагчаҳо аккос заданро бас карда, боз ба кафшҳо табдил ёфтанд. Дар охир пӯпаки кулоҳ баргашта, ба сари хирсак баромад ва хирсак ба кулоҳ табдил ёфт. – Чӣ хел нағз! – шод шуд Анвар. – Салом, дӯстони азизи ман! Шумо хуб ҳастед? Бибиҷон, биё, либосҳоро пӯшем ва ба сайру гашт бароем! Ман бояд ба рафиқонам ин воқеаи аҷоибро нақл кунам.
ҲАРАКАТИ ГУРЎҲИИ ХОНАНДАГОН ДАР РОҲ
Дар аксар мавридҳо мактаббачагон гурўҳ шуда, ба театр, осорхона, намоишгоҳ ва сайру саёҳат мераванд. Дар чунин ҳолатҳо дар кўчаву роҳҳои автомобилгард чӣ гуна бояд ҳаракат намоянд? Пеш аз ҳама, бачаҳо бояд ба як ё ду қатор саф кашанд. Онҳоро шахсони мутасаддӣ роҳбаладӣ намоянд. Шахсони мушойиаткунанда аз пешу қафои қатор бо байрақчаҳои сурх дар даст ҳаракат мекунанд. Гурўҳ бояд аз тарафи рости роҳи пиёдагард ҳаракат кунад. Дар ҳолати набудани роҳи пиёдагард гурўҳ бояд ба ҳаракати воситаҳои нақлиёт халал нарасонида, аз канори роҳ ҳаракат намояд. Кўдакону наврасон бояд ҳангоми ҳаракати муташаккил (гурўҳӣ) супоришҳои шахсони мушойиаткунанда (роҳбалад)-ро иҷро намоянд. Бе иҷозати онҳо аз қатор набароянд. Ба кўдакону наврасон аз қатор баромадан ё ба дигар пиёдагардон халал расонидан манъ аст. Ҳангоми гузаштан аз гузаргоҳи пиёдагардон ҳатман ба ишораи чароғ ё нозири роҳ итоат намудан лозим аст. Шахсони мушойиаткунанда то роҳро пурра гузаштани гурўҳ ҳаракати мошинҳоро боз медоранд. Агар ҳаракат дар чорроҳа ё гузаргоҳ аз тарафи нозири роҳ танзим карда шавад, нозир то роҳро ба пуррагӣ гузаштани гурўҳ ҳаракати воситаҳои нақлиётро боз дошта, бехатарии кўдакону наврасонро таъмин мекунад. Бояд дар хотир дошт, ки ҳаракати муташаккил дар кўчаву роҳҳои автомобилгард шабона қатъиян манъ аст.
ИСТИФОДАИ ДУРУСТИ ВЕЛОСИПЕД
Бачаҳои азиз! Ҳар шахс дар овони хурдсолӣ велосипедсавориро дўст медорад. Дар навбати худ, велосипед низ ба воситаи нақлиёт мансуб буда, шахсе, ки онро идора мекунад, ронанда ҳисобида мешавад. Дар асоси талаботи «Қоидаи ҳаракат дар роҳҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» танҳо пас аз синни 14-солагӣ наврасон метавонанд бо велосипед ба роҳи автомобилгард бароянд. Пеш аз ҳама, онҳо бояд одитарин талаботи қоидаи идора намудани велосипедро донанд, то ки сабабгори сар задани фалокат дар роҳ нагарданд. Пас, хурдсолони азиз, чунон ки огоҳ шудед, то синни 14-солагӣ бо велосипед ба роҳи мошингард баромадани шумо қатъиян манъ аст! Бинобар ин, то синни 14-солагӣ танҳо дар ҳавлӣ, майдон ва майдончаҳои варзишӣ велосипедсаворӣ кардан мумкин аст. Қоидаи ҳаракат дар роҳ амалҳои зерини ронандагони велосипедро манъ менамояд: – суккон (рул)-ро бо як даст дошта ҳаракат кардан; – интиқоли мусофирон, ба ғайр аз тифлони то 7- сола, дар нишастгоҳи иловагӣ, ки бо поймонак муҷаҳҳаз нест; – ҳаракат намудан аз қисми автомобилгарди роҳ дар сурате, ки дар канори роҳ пайроҳаи велосипедронӣ мавҷуд аст; – кашида бурдани велосипедҳо бо дигар воситаҳои нақлиёт.
НИГОҲ ДОШТАНИ ВОСИТАҲОИ НАҚЛИЁТ
Бачаҳои азиз! Барои чӣ автомобилро яку якбора боздошта намешавад? Барои он ки вазн ва суръати ҳаракати автомобил хеле зиёд аст. Вақте ронанда хавфро ҳис менамояду мошинро боздоштанӣ мешавад, як муддати муайян мегузарад. Ин муддат хеле кўтоҳ бошад ҳам, ҳаёти инсонро ҳал мекунад. Роҳе, ки автомобил ҳангоми монеаро дидани ронанда то ба пуррагӣ бозистодани он ҳаракат мекунад, изи тормоздиҳӣ меноманд. Дарозии он аз суръати мошин вобаста аст. Масалан изи тормоздиҳӣ ҳангоми 40км/с 13,1 м-ро ташкил медиҳад. Бинобар ин, мошини ҳаракаткунандаро яку якбора дар ҷояш боздоштан номумкин аст. Агар шумо роҳи автомобилгардро ба тарафҳо нигоҳ накарда, алалхусус дар ҷойҳое, ки барои гузаштани пиёдагардон манъ аст, аз пеши автомобили 12-15м наздикомада гузаред, он гоҳ рух додани фалокат ногузир аст. Ҳаргиз аз пеши автомобили наздикомада давида нагузаред, зеро ин хатарнок аст!
ҚОИДАВАЙРОНКУНИҲОЕ, КИ БОИСИ РУХ ДОДАНИ ФАЛОКАТ ДАР РОҲ МЕГАРДАНД
Бачаҳои азиз! Ҳодисае, ки бо иштироки ҳатто як воситаи нақлиёти дар ҳаракатбуда рух дода, боиси ҳалокат ё захмӣ шудани одамон, зарар дидани воситаҳои нақлиёт ва дигар иншоотҳо мегарданд, фалокати роҳу нақлиёт номида мешавад. Чунин ҳодисаҳоро метавон фалокати роҳу нақлиёт номид: – ба ҳам бархўрдани воситаҳои нақлиёт; – пиёдагардро зер кардани воситаи нақлиёт; – бархўрдан ба монеаҳои канори роҳ, яъне симчўб, нақлиёти дар роҳ истода ва ғайраҳо. Фалокати роҳу нақлиёт ҳам бо айби ронандагон ва ҳам бо айби пиёдагардон метавонад ба амал ояд. Ронандагон ҳангоми бо суръати тез ҳаракат кардан, ба ронандаи дигар роҳ надодан, қоидаи гузаштан аз чорроҳаро риоя накардан, ҳангоми сурх будани чароғи роҳнамо гузаштан, дар ҳолати мастӣ идора намудани воситаи нақлиёт ба фалокати роҳу нақлиёт дучор меоянд. Фалокатҳои роҳу нақлиёт инчунин бо сабабҳои аз тарафи пиёдагардон вайрон кардани қоидаҳои ҳаракат ба амал меоянд. Масалан, агар пиёдагард роҳро аз ҷойҳое, ки барои гузаштан манъ аст ё ҳангоми сурх будани чароғи роҳнамо гузарад яку якбора аз паси монеаҳо ба қисми мошингарди роҳ барояд, аз пеши мошини наздикомада давида гузарад. Инчунин ҳангоми дар қисмати автомобилгарди роҳ бозӣ кардани кўдакону наврасон рух додани фалокати роҳ аз эҳтимол дур нест.
МОШИНҲОИ ТАЪЙИНОТИ МАХСУС
Бачаҳои азиз! Ҳангоми сайругашт дар кўчаҳо мошинҳоеро, ки сигналҳои (бонги) овозӣ ва чароғҳои милтосии сурху сабз доранд ва бо суръати тез ҳаракат менамоянд, мушоҳида кардаед. Ин автомобилҳо аз хадамоти оташнишонӣ, ёрии таъҷилии тиббӣ ва милитсия мебошанд. Автомобили хадамоти оташнишонӣ ё сўхторхомўшкунӣ ранги сурх дорад, чунки ин ранг диққатҷалбкунанда мебошад. Дар паҳлуи дарҳои кабинаи ин мошинҳо рақами «01» навишта шудааст, ки ин рақами телефони хадамоти оташнишонӣ мебошад. Мақомоти корҳои дохила, яъне «милитсия» низ аз чунин автомобилҳои махсус истифода мебарад. Ранги ин автомобилҳо сафед ё зард буда, навиштаҷоти «милитсия» доранд. Дар паҳлуи дарҳои кабинаи ин мошинҳо рақами «02» навишта шудааст. Дар болои онҳо чароғҳои милтосии рангашон сурху кабуд ва сабз васл шудааст. Автомобилҳои хизматии Бозрасии давлатии автомобилӣ (БДА) низ ба қатори мошинҳои таъйиноти махсус дохил мешаванд. Ин автомобилҳо ҳангоми ба ҷойи ҳодиса шитоб доштан, мушойиати корвони мошинҳои меҳмонони олиқадр ва қатори мошинҳое, ки одамонро мекашонанд аз сигналҳои овозии махсус ва чароғҳои милтосӣ истифода мебаранд. Ба қатори автомобилҳои таъйиноти махсус автомобилҳои мақомоти тандурустӣ низ дохил мешаванд. Инҳо автомобилҳои «Ёрии таъҷилии тиббӣ» мебошанд, ки ранги сафед дошта, дар паҳлуҳояшон тасмаи сурх ва рақами «03» кашида шудааст. Агар чунин автомобилҳо сигналҳои овозӣ ва чароғҳои милтосияшонро ба кор андохта бошанд, пиёдагардон ва ронандагони дигар воситаҳои нақлиёт вазифадоранд, ки ба онҳо роҳ диҳанд, то ки онҳо ба ҷойи ҳодиса сари вақт расида тавонанд. Пиёдагардон бояд қисми автомобилгарди роҳро зуд озод намуда, ба канори роҳ ва ё роҳи пиёдагард бароянд.
УҲДАДОРИИ МУСОФИРОН
Дар асоси талаботи ҳаракат дар роҳ мусофирон уҳдадоранд, ки: ба воситаи нақлиёт савор шудан ва аз он фуромаданро аз тарафи пиёдароҳа ё канори роҳ ва танҳо баъди пурра бозистодани воситаи нақлиёт анҷом диҳанд; нақлиёти мусофиркашро танҳо дар истгоҳҳо ва дар ҳолати набудани онҳо нақлиётро берун аз қисми автомобилгарди роҳ, дар канори роҳ интизор шаванд; аз тирезаҳои автобусҳо кашол нашаванд; ба нақлиёти мусофиркаш, яъне автобусу троллейбусҳо аз дари қафо савор шуда, аз дари пеш фуроянд; ҳангоми ҳаракат дари нақлиёти мусофиркашро худсарона накушоянд. бачаҳо дар дохили автобусу троллейбус бояд боинтизом бошанд, ба пирону калонсолон роҳу ҷой диҳанд, бозиву мағал накунанд ва аз тирезаҳо дасту сарашонро берун набароранд. Истгоҳҳо дар наздикии гузаргоҳҳои зеризаминӣ, пиёдагард ва чорроҳаҳо ҷойгиранд. Бинобар ин, аз нақлиёт фуромада, то чорроҳа ё гузаргоҳ рафта, роҳро танҳо аз он ҷо гузаштан лозим аст. Баъди фуромадан аз нақлиёти мусофиркаш роҳро бояд аз гузаргоҳ ва дар ҳолати дар наздикӣ набудани гузаргоҳ аз тарафи қафои автомобил гузаранд.
МО – МУСОФИР
Бачаҳои азиз! Шумо борҳо дар кўчаву роҳҳои автомобилгард троллейбусу автобусҳои хурду калон ва гуногунро дидаед, ки мусофиронро ба манзил мебаранд. Чунин воситаҳои нақлиёт воситаҳои нақлиёти мусофирбар номида мешаванд. Онҳоро дар ҷойҳои махсус, истгоҳҳо, ки аз сатҳи роҳ каме баландтар ҷойгиранд ва барои мусофирон нисбатан ҷойи бехавфанд, интизор шудан лозим аст. Дар сурати мавҷуд набудани истгоҳ нақлиёти мусофиркашро берун аз қисми мошингарди роҳ, канори роҳ интизор шудан лозим аст. Ҳаргиз дар рўйи роҳ, яъне қисми мошингарди роҳ истода, нақлиётро интизор шудан мумкин нест. Мусофирон ба автобус ё троллейбус бояд бонавбат савор шаванд: аввал пирону калонсолон, занон, баъд наврасон. Занҳои кўдакдор бояд аз дари пеш савор шаванд. Дар даруни автобус ё троллейбус бозиву мағал кардан ё дасту сари худро аз тирезаҳои он берун баровардан мумкин нест. Ба пирону калонсолон ва занҳое, ки кўдаки хурдсол доранд, бояд ҷой диҳем.
ИШОРАҲОЕ, КИ АЗ ТАРАФИ РОНАНДАГОН ДОДА МЕШАВАНД
Тавре ки шумо мушоҳида кардед, тамоми намуди автомобилҳо, чӣ боркашу сабукрав ва чӣ мусофиркаш (автобусу троллейбус) чароғи нурафкани гуногунранг доранд. Дар пеши мошинҳо чароғҳо ранги сафед ва зард, дар қафо ранги сурх ва зард доранд. Чароғҳои калони сафеди пеши автомобилҳо барои шабона равшан намудани роҳ хизмат мекунанд. Чароғҳои сурхи ақиби автомобилҳо ҳангоми фурўзон шудан боздоштани воситаи нақлиётро нишон медиҳанд. Ин чароғҳо барои чӣ хизмат мекунанд? Ронандагон ба воситаи ин чароғҳо ронандагони дигар ва пиёдагардонро аз амали худ пешакӣ огоҳ месозанд. Агар чароғҳои зарди чашмакзананда аз тарафи чапи пешу қафо фурўзон шаванд, ин чунин маънӣ дорад, ки ронанда автомобили худро ба тарафи чап мегардонад. Агар чароғи зарди чашмакзанандаи тарафи рост фурўзон шавад, он гоҳ мо пай мебарем, ки ронанда автомобили худро ба тарафи рост гардондан мехоҳад.
НУРИ ДОНИШ
Рӯзе ҷавоне назди донишманде омад ва пурсид: — Эй устод, фарқи байни дониш ва хирад дар чист? Донишманд бо табассум ҷавоб дод: — Дониш чун чароғ аст, вале хирад — он нуре, ки чароғро равшан месозад ва роҳ нишон медиҳад. Сипас устод шамъеро афрӯхт ва гуфт: — Бингар, агар ин шамъро дар зери зарф пӯшӣ, нураш гум мешавад. Ҳамин тавр, агар инсон дониш дошта бошад, вале бе хирад амал кунад, он дониш на худ ба ӯ суд меорад ва на ба дигарон фоида мебахшад. Ҷавон бо эҳтиром сар ба зер андохт ва гуфт: — Акнун дарёфтам, ки донишро ёфтан осон аст, вале онро бо хирад истифода бурдан — бузургтарин дониш аст. ПАНД: Дониш нури роҳи инсон аст, вале танҳо хирад метавонад онро равшан нигоҳ дорад.
Ду дӯст
Рӯзе ду дӯст пиёда аз биёбон мегузаштанд. Пас аз чанд соат байни онҳо дар бораи чизе ихтилоф пайдо шуд ва ба мунозира пардохтанд. Вақте ки баҳс боло гирифт, ногаҳон яке аз он ду ба рӯйи дигараш шаппотии сахт зад. Пас аз ин ҳодиса, он дӯсте, ки шаппотӣ хӯрда буд, бар рӯи регҳои биёбон навишт: «Имрӯз беҳтарин дӯсти ман ба ман шаппотӣ зад.» Баъд аз он, роҳашонро идома доданд, то ба як ободӣ расиданд. Азбаски бисёр хаста буданд, қарор доданд дар канори ҳавзе каме истироҳат кунанд. Ногаҳон пои ҳамон дӯсте, ки шаппотӣ хӯрда буд, лағжид ва ба ҳавз афтод. Оҳиста - оҳиста ғарқ мешуд, ки дӯсти рафиқаш дасташро гирифт ва ӯро наҷот дод. Пас аз ин воқеа, ӯ бар рӯи санге, ки дар канори ҳавз буд, навишт: «Имрӯз беҳтарин дӯсти ман маро аз марг наҷот дод.» Пас аз ин, дӯсташ пурсид: — Ин чӣ кори ту чи маънӣ дошт, ки вақте шаппотӣ хӯрдӣ, онро бар рӯи қум навиштӣ, вале акнун инро бар рӯи санг нақш кардӣ? Дӯсташ ҷавоб дод: — Вақте дилмон аз касе меранҷад, бояд онро бар рӯи рег бинависем, то бодҳои бахшиш онро бо худ бубаранд. Аммо вақте касе ба мо некӣ мекунад, бояд онро бар рӯи санг нақш кунем, то ҳеҷ боде натавонад онро ба фаромӯшӣ супорад.
РӮЗИ ПУРСАХОВАТ
Субҳи зебои рӯзи ҷумъа фаро расид. Офтоб нурпошӣ мекард, боди нарм баргҳои дарахтонро мехиромонд. Донишомӯзон бо чеҳраҳои хандон ба мактаб меомаданд. Дар даромадгоҳи мактаб як эълон овехта шуда буд: Имрӯз - "Рӯзи пурсаховат!" Ҳама бо ҳайрат ба ҳам менигаристанд. Вақте муаллимаи азизашон Малика Анисовна ба синф даромад, бо табассум гуфт: — Бачаҳо, имрӯз мо мехоҳем дарсро бо некӣ оғоз кунем. Ҳар яки шумо метавонед бо як амали хурди саховатмандӣ — дили касеро шод кунед. Сӯҳроб аввалин шуда гуфт: — Ман китоберо, ки дӯст медорам, ба Зариф медиҳам, то ӯ ҳам онро бихонад. Манижа гуфт: — Ман барои ҳамсинфам, ки дафтар надорад, як дафтари нав меорам. Саъдӣ гуфт: — Ман имрӯз ба посбон-амак нон меорам, то ки заҳмати ӯро қадр кунем. Ҳама хонандагон аз ҳамдигар чизе мегирифтанд. Касе гул меовард, касе шириниҳоро тақсим мекард, касе сухани хуб мегуфт. Мактаб он рӯз пур аз меҳр, муҳаббат ва дӯстӣ гардид. Дар охири дарс муаллима Малика бо нигоҳи пур аз ифтихор гуфт: — Азизон, пурсаховат будан танҳо додани чиз нест. Саховатмандӣ маънои доштани дили пок, муҳаббат ба инсон ва кӯмак ба дигаронро дорад. Агар ҳар рӯз мисли имрӯз бошем, дунёи мо пур аз нури меҳру дӯстӣ мегардад. Он рӯз ҳар як хонанда бо дили пур аз шодӣ ба хона баргашт. Онҳо дарк карданд, ки саховатмандӣ хурдтарин амалест, ки метавонад дунёро зебо ва одамонро хушбахту меҳрубон гардонад.
МАКТАБ МАКОНИ ИЛМУ МАЪРИФАТ
Чашмаи саршори илм аз остони мактаб аст, Мурғи масти орзу аз ошёни мактаб аст. Ақлу дониш, илму ирфон, дафтару меҳри китоб, Баҳри мо хидматрасон аз ганҷи кони мактаб аст. Мактаб бузургдаргоҳест, ки баробари дар остонааш қадам гузоштан хурдон бузург, бузургон барнодил ва бехирадон соҳибхирад мегарданд. Мактаб макони илму маърифат, фарҳангу адаб ва донишу хирад аст. Нест касе, ки аз ин даргоҳи муқаддас сабақ нагирифта бошад. Нест бузургдиле, ки сабақи устоде надида, ба ҷое расида бошад. Ҳанӯз аз замонҳои пеш низ дар ҳолати вуҷуд надоштани мактабҳо, мадрасаҳо вуҷуд доштанд, ки аксарияти намояндагони адабиёти классики тоҷик дар онҳо сабақ омӯхтаанд. Модоме, ки мактабу мадраса дар канор тифлону бузургонро илму адаб ва маърифату ҳунар меомӯхтаанд, пас зиндагиву умри волои инсоният ба мактабу маориф вобастагии зиёд дорад. Ба ифодаи шоир: Пояи давлат набошад бе маориф устувор, Давлати поянда хоҳӣ, рӯй бар мактаб биёр. Маҳз дар мактаб маърифат пойдор, илму адаб устувор ва тавассути заҳмати устодони накӯкор шогирдон баркамолу соҳибистеъдод мегарданд. Мактаб аст, ки соҳаҳои дигари ҳаёт пойдоранд. Мактаб аст, ки инсонҳо бофазл ба воя мерасанд, мактаб аст, ки фархангу илму адаб, то андозае дар дилҳо ҷосту мардум маърифатдӯст. Омӯзгоронанд, ки дар ҳамаи мактабҳои миёнаву олӣ ва боғчаю муассисаҳои таълимӣ илм омӯхта ҳамаро ба некию накукорӣ ва фархангдӯстӣ даъват мекунанд: Бе ҷон ҷасадро қадре набошад, Ҷисм аст мактаб, ҷон аст мактаб. Оре, мактаб маъхази пайдоиши илму маърифат аст. Ҳама дастпарварони мактабанд, ки замоне чун тифлакони аз ақлу хирад дур дар остонааш қадам гузошта, аз он бузург гардндаанд. Бе гузашт аз ин даргоҳи муқаддас касе наметавонад илм омӯхт. Гар набинад мактабу устоду таълиму адаб, Кас чу ҳайвон мешавад гарчӣ бувад соҳибнасаб.
СУБҲИ ЗЕБОИ ТИРАМОҲӢ
Субҳи зебои тирамоҳ буд. Баргҳои зарди дарахтон мисли тилло дар зери по медурахшиданд. Ҳаво каме сард, вале ҳаловатбахш буд. Пирамарде бо номи Амирбек аз хона берун баромад ва дид, ки писарбачаи ҳамсоя Камол ба мактаб меравад. Либосаш тунук буд ва дастонаш аз сармо меларзиданд. Амирбек ба хона баргашт, як ҷуфт дастпӯшаки гарм оварда, гуфт: — Писарам, биё инҳоро пӯш. Ҳаво сард аст, бемор мешавӣ. Камол бо шарм гуфт: — Раҳмат, амакҷон, ман инро қабул карда наметавонам. Амирбек лабханде зад: — Писарам ба ҳамдигар некӣ кардан, ин нишонаи ҳамсоягию одамгарии мост. Камол бо сипос дастпӯшаки гармро пӯшид ва бо рӯҳи шод ба мактаб рафт. Ӯ дар роҳ бо худ андешид: «Имрӯз ман ҳам ба касе некӣ мекунам!». Хулоса, некию накӯкорӣ нишонаи беҳтарини одамгарист. Шумо низ бо баҳои хубу аъло хонед, бештар омӯзед, некӣ кунед ва накӯкор бошед!
Забони давлатӣ — ифтихори миллат аст
Як рӯз дар мактаби деҳа муаллимаи забон ба хонандагон гуфт: — Фарзандон, имрӯз мо дарси махсус дорем — дарси эҳтиром ба забони давлатӣ. Ӯ ба тахта бо ҳарфҳои зебо навишт: «Забони давлатӣ — ифтихори миллат аст». Сипас пурсид: — Медонед чаро қонун талаб кард, ки забони давлатӣ бояд ҳимоя шавад? Як писарбача гуфт: — Зеро забони давлатӣ забони ягонаи ҳама шаҳрвандони кишвар аст. Муаллима бо лабханд гуфт: — Дуруст. Забони давлатӣ моро муттаҳид мекунад. Ҳар санад, ҳар қонун, ҳар ном бо ҳамин забон навишта мешавад. Агар мо онро хуб донем ва дуруст истифода кунем, Ватани худро низ эҳтиром мекунем. Аз ҳамон рӯз шогирдон аҳд карданд, ки дар ҳар ҷое бошанд, ба забони давлатӣ бо ифтихор сухан мегӯянд — бо эҳтиром, бо дурустӣ ва бе олудагӣ аз калимаҳои бегона. Панд: эҳтиром ба забони давлатӣ — эҳтиром ба давлат ва қонун аст.
ҚУДРАТИ СУХАН
Дар замони қадим подшоҳе зиндагӣ мекард, ки аз сухани нозук ва гӯё лаззат мебурд. Рӯзе ӯ тамоми донишмандонро ба дарбор даъват карда, пурсид: — Чӣ чиз метавонад одамро ба мартабаи баланд расонад ва ҳамон чиз ӯро паст кунад? Доноён ҳар яке ҷавоб доданд: — Илм, мол, қудрат, насаб… Вале пири хирадманде гуфт: — Эй подшоҳ, ҳамон чиз, ки туро боло мебарад, метавонад туро поин афтонад — сухан аст. Подшоҳ пурсид: — Чӣ гуна сухан метавонад ҳам неку ҳам бад бошад? Пир гуфт: — Агар инсон бо андеша, боадоб ва бо ҳақиқат сухан гӯяд, суханаш рӯшанӣ мебахшад, дили дигаронро гарм мекунад ва номашро абадӣ мегардонад. Аммо агар беандеша ва бо ғазаб гӯяд, ҳамон сухан метавонад дили касеро шиканад, миёни дӯстон душманӣ андозад ва обрӯяшро барбод диҳад. Подшоҳ хомӯш монд ва гуфт: — Дигар аз имрӯз пеш аз ҳар сухан, андеша мекунам. Панд: сухан тире нест, ки бозпас ояд. Пеш аз гуфтан андеша бикун, то ҳарфат нур оварад, на нороҳатӣ.
МЕҲРИ ВАТАН
Дар деҳаи хурде писарбачае бо ном Собир зиндагӣ мекард. Ӯ ҳамеша аз тиреза ба кӯҳҳои сарсабз ва дарёҳои зебои деҳааш менигарист ва бо худ мегуфт: — Чӣ гуна Ватани зебое дорам! Рӯзе муаллимаш дар мактаб аз бачагон пурсид: — Кӣ мегӯяд, Ватан чист? Собир дасти худро боло бардошту гуфт: — Ватан ин ҷое аст, ки мо дар он ҷо таваллуд мешавем, дӯст медорем ва барои ободияш кӯшишу меҳнат мекунем. Муаллим бо табассум гуфт: — Офарин, фарзанди асил он кас аст, ки дар дил нисбат ба Ватан муҳаббат ва дар амал ба он хидмат намояд. Аз ҳамон рӯз саркарда Собир қарор кард, ки ҳар кори хурдеро низ ба нафъи Ватан анҷом медиҳад. Ӯ бо дӯстонаш дарахт шинонд, кӯчаи деҳаро тоза кард ва дар мактаб хуб таҳсил намуд, то дар оянда муҳандис шавад ва деҳаашро обод созад. Солҳо гузаштанд. Собир донишгоҳро хатм карда, ба деҳа баргашт. Ӯ барои ҳамдеҳагонаш пуле сохту роҳро таъмир кард. Мардум бо ифтихор мегуфтанд: — Ин ҳамон Собири хурд аст, ки мегуфт: “Ман Ватанамро дӯст медорам.” Собир бо лабханд ҷавоб медод: — Ватанро дӯст доштан фақат бо сухан гуфтан нест, балки ба он амал кардан аст. Шахси Ватандӯст он касест, ки танҳо барои ободии он саъю кӯшиш ва меҳнат мекунад.
Китоб
Ҳикояи "Китобе, ки зиндагиро дигар кард"... Рӯзе як писарбачаи номаш Анис ба мактаб мерафт. Вай китобхон набуд — ҳамеша мегуфт: – Барои чӣ китоб хонем, вақте ки телефон ҳама чизро мегӯяд? Як рӯз дар роҳ ба хона, ӯ китобе ёфт. Саҳифаҳои он каме кӯҳна буданд, вале номи он ҷолиб буд: «Нури дониш». Анис китобро кушод, ва аз саҳифаи аввал чунин ҷумла хонд: " Китоб дӯстест, ки ҳеҷ гоҳ туро фиреб намедиҳад". Ин сухан ба дилаш нишаст. Шом он китобро то охир хонд. Дар он аз дониш, ахлоқ, меҳнат ва орзу сухан мерафт. Ҳар як саҳифа ба ӯ чизе меомӯхт. Аз ҳамон рӯз Анис дигар шуд: Ӯ ҳар рӯз як соат китоб мехонд, ба дӯстонаш маслиҳат медод, ки китобхон шаванд. Бо гузашти вақт, Анис дар мактаб беҳтарин хонанда гардид. Як рӯз муаллимаш гуфт: – Анис, чӣ гуна ин қадар доно шудӣ? Ӯ бо табассум ҷавоб дод: – Китоб дӯсти ман шуд. Вақте бо дӯсти хуб бошӣ, худат ҳам беҳтар мешавӣ. Ибрат: Китоб на танҳо донишу ҳикмат медиҳад, балки инсонро дигар мекунад. Китобро дӯст дор, зеро он калиди равшании ҳаёт аст.
Барномасозӣ
Ахбор
Дунё