Дунё
Ҷаҳон пур аз мӯъҷизаҳо ва зебоиҳои нотакрор аст. Сайру гашт ба мо имкон медиҳад, ки фарҳангҳои навро омӯзем, одамони гуногунро бишиносем ва ҷаҳонбинии худро васеъ кунем. Ҳар як гӯшаи дунё қиссаву таърихи хоси худро дорад. Саёҳат на танҳо ҷисми моро истироҳат медиҳад, балки рӯҳу равони моро низ бо хотираҳои фаромӯшнашаванда ва эҳсосоти нав бой мегардонад.
ЧАШМОНИ НИГАРОН
Рӯзе яке аз подшоҳони Хуросон Маҳмуди Сабуктегинро дар хоб дид. Тамоми бадани ӯ пӯсида, ба хок табдил ёфта буд, ба ҷуз чашмонаш, ки ҳанӯз дар чашмхонаҳояшон ҳаракат мекарданд ва ба ҳар тараф менигаристанд. Подшоҳ аз дидани ин хоби аҷиб дар ҳайрат монд ва аз донишмандону ҳакимон хост, ки онро таъбир кунанд. Аммо ҳеҷ яке аз онҳо натавонист маънои ин хобро шарҳ диҳад. Ниҳоят, дарвеше ба назди подшоҳ омад, бо эҳтиром таъзим кард ва гуфт: — Маҳмуди Сабуктегин ҳанӯз ҳам нигарон аст, ки мулку подшоҳии ӯ ба дасти дигарон гузаштааст. Шеър Бас номвар ба зери замин дафн кардаанд, К-аз ҳастияш ба рӯи замин бар нишон намонд. В-он пирлошаро, ки супурданд зери хок, Хокаш чунон бихӯрд, к-аз ӯ устухон намонд. Зиндаст номи фаррухи Нӯшинравон ба хайр, Гарчи басе гузашт, ки Нӯшинравон намонд. Хайре кун, эй фалону ғанимат шумор умр, З-он пештар, ки бонг барояд: «Фалон намонд!» --- Маънои шеър Чӣ бисёр одамони номдору машҳурро дар зери хок дафн кардаанд, ки имрӯз аз вуҷуди онҳо дар рӯи замин ҳеҷ нишоне боқӣ намондааст. Чӣ бисёр ҷасадҳоеро ба хок супурдаанд, ки бо гузашти замон ҳатто устухонҳояшон низ пӯсида, нобуд шудаанд. Аммо номи неки Нӯшинравони Одил ҳанӯз ҳам дар миёни мардум зинда аст, гарчанде аз марги ӯ асрҳои зиёд гузаштаанд. Пас, эй инсон, то зинда ҳастӣ, некӣ кун ва умри худро ғанимат бишумор, пеш аз он ки рӯзе мардум бигӯянд: «Фалонӣ ҳам аз дунё гузашт!» Шарҳи вожаҳо Мулук — подшоҳон, ҳокимон. Маҳмуди Сабуктегин — Султон Маҳмуди Ғазнавӣ, яке аз подшоҳони машҳури давлати Ғазнавиён. Соири ҳукамо — дигар донишмандон ва ҳакимон. Таъвил — таъбир ва шарҳи маънои хоб. Дарвеш — шахси порсо ва дилканда аз сарвату мансаб. Мулк — сарзамин, мамлакат ва подшоҳӣ. Номвар — шахси машҳур ва номдор. Пирлоша — ҷасади фарсуда ва пӯсида. Фаррух — муборак, некбахт ва хуҷаста. Нӯшинравон — Хусрави Анӯшервон, подшоҳи Сосонӣ, ки дар адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ҳамчун рамзи адолат ёд мешавад. Ғанимат шуморидан — қадр кардан ва аз фурсат дуруст истифода бурдан. Панди ҳикоят Ин ҳикоят аз китоби «Гулистон»-и Саъдии Шерозӣ буда, ба гузарандагии умр, бебақоии қудрат ва арзиши номи нек ишора мекунад. Инсон ҳар қадар сарватманду тавоно бошад, рӯзе аз ин ҷаҳон меравад. Молу мулк ва мансаб ба дигарон мегузаранд, аммо номи нек ва корҳои шоистаи ӯ метавонанд солҳои зиёд дар хотираи мардум боқӣ монанд. Пас, то фурсат ҳаст, бояд некӣ кард, зеро умр гузаранда аст, вале осори неки инсон метавонад баъд аз маргаш ҳам боқӣ бимонад.
ТАБ КАРДУ МУРД
Марде аз дунё гузашт ва писараш ба мотами ӯ нишаст. Рӯзҳои аввал ҳар касе, ки барои изҳори ҳамдардӣ ба хонааш меомад, аз сабаби марги падараш мепурсид. Писар низ аз оғози бемории падар то лаҳзаи вафоташро бо тамоми ҷузъиёт ва обу тоб нақл мекард. Суханаш чунон тӯл мекашид, ки агар меҳмон субҳ меомад, то нисфирӯзӣ суҳбат идома меёфт. Дар натиҷа, писар маҷбур мешуд меҳмонро ба хӯроки нисфирӯзӣ даъват кунад. Агар меҳмон баъд аз нисфирӯзӣ меомад, нақли писар то бегоҳ давом мекард ва ӯ ночор мешуд ба меҳмон хӯроки шом диҳад. Чанд нафар бекорхӯру муфтхӯр, ки аз ин одати писар хабар ёфтанд, фурсати муносибе пайдо карданд. Онҳо ҳар рӯз гурӯҳ-гурӯҳ ба хонаи ӯ мерафтанд: гурӯҳе пеш аз нисфирӯзӣ ва гурӯҳи дигар баъд аз нисфирӯзӣ. Ҳар бор бо изҳори ҳамдардӣ аз писар мепурсиданд: — Худо падаратро раҳмат кунад! Бечора ба чӣ беморӣ гирифтор шуд? Чӣ тавр аз дунё гузашт? Писар ҳам, мувофиқи одат, аз аввал то охир тамоми воқеаро бо обу тоб нақл мекард. Меҳмонони муфтхӯр бошанд, бо баҳонаи таслият гуфтан, ҳар рӯз дар хонаи ӯ хӯроки нисфирӯзӣ ё шом мехӯрданд. Ин ҳолат чанд муддат идома ёфт. Оқибат писар пай бурд, ки нақли дарозу муфассали беморӣ ва марги падараш на танҳо фоидае надорад, балки хароҷоти зиёдеро низ ба гарданаш мегузорад. Аз ҳамон рӯз тасмим гирифт, ки дигар суханро дароз накунад. Ҳар касе, ки барои таслият меомаду мепурсид: — Худо падаратро биёмурзад! Чӣ тавр аз дунё гузашт? Писар кӯтоҳу мухтасар ҷавоб медод: — Худо раҳматаш кунад, таб карду мурд! --- Панди ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки сухани дарозу зиёдатӣ на ҳамеша фоида дорад. Баъзан сухани кӯтоҳу бамаврид аз нақли тӯлониву бемаврид беҳтар аст. Ҳамчунин, инсон бояд ҳушёр бошад, зеро баъзе одамон метавонанд аз содагӣ ва меҳрубонии дигарон ба манфиати худ истифода баранд. Кам гӯю гузида гӯй чун дур, То з-андаки ту ҷаҳон шавад пур. Шарҳи вожаҳо Сӯгворӣ — мотам, андӯҳгин будан аз марги шахси наздик. Таслият — изҳори ҳамдардӣ ба шахси мотамзада. Бо обу тоб нақл кардан — воқеаро бо тафсилоти зиёд ва ба таври ҷолиб баён кардан. Риндон — дар ин ҳикоят ба маънои бекорхӯрон ва муфтхӯрон. Наҳор — хӯроки нисфирӯзӣ. Муфтхӯр — касе, ки бе меҳнат аз ҳисоби дигарон мехӯрад ё зиндагӣ мекунад. Маънои ибораи «Таб карду мурд»: Ин ибора ҳангоми нақли кӯтоҳу мухтасари воқеае истифода мешавад, ки шахс намехоҳад ё зарурат намебинад ҷузъиёти онро муфассал шарҳ диҳад.
ШАФҚАТУ МЕҲРУБОНӢ
Боре ба ҳузури Расули Худо (с) як гурӯҳ асир оварда шуд. Дар миёни онҳо зане буд, ки зоҳиран чизеро гум карда, дар пайи ёфтанаш талош мекард. Баногоҳ аз миёни издиҳом кӯдакеро пайдо намуда, дарҳол ба оғӯшаш гирифт ва сару рӯяшро бӯса кард. Расули Худо (с), ки шоҳиди ин манзара шуда буд, ба асҳоб фармуд: — Магар мумкин аст, ки ин зан фарзанди худро ба оташ андозад?! Саҳобаҳо гуфтанд: — На, савганд ба Худо, асло чунин намекунад. Сипас Расули Худо (с) фармуд: — Огоҳ бошед, ки шафқату меҳрубонии Худованд нисбат ба бандагонаш аз меҳру шафқати ин зан нисбат ба фарзандаш чандин маротиб афзунтар аст!
ҲАҚ
Аз Анас ибни Молик (р) ривоят аст, ки боре Расули Худоро (с) дидем, ки табассум мекард, ба сурате ки дандонҳояш намудор шуданд. Чун сабаби болидагияшро пурсидем, фармуд: Ду нафар аз умматонам ба ҳузури Ҳақ Таъоло меоянд ва яке мегӯяд: — Худоё, ман бар ин бандаат ҳақ дорам. Ҳаққамро аз ӯ ситонида, ба ман бидеҳ. Аллоҳ Таъоло ба он банда мефармояд: — Ҳаққи ӯро бидеҳ! Банда мегӯяд: — Парвардигоро! Ман савобе надорам, ки ба ӯ бидиҳам. Сипас Худованд ба даъвогар мегӯяд: — Ӯ савобе надорад, ки ба ту бидиҳад. Пас чӣ талабе дорӣ? Банда мегӯяд: — Дар он сурат, бигзор аз гуноҳони ман ба ӯ дода шавад. Пас Худованд мегӯяд: — Ба боло нигар ва биҳиштро бубин! Банда ба боло нигоҳ карда, биҳиштро мебинад ва. мегӯяд: — Худоё, қасрҳоеро мебинам, ки аз ёқуту марҷон сохта шудаанд. Магар инҳо барои паёмбаре ва ё барои сиддиқу шаҳиде омода шудаанд?! Худованд мефармояд: — Инҳо барои касоне омода шудаанд, ки дар дунё музди ин ҳамаро пардохтаанд. Банда мепурсад: — Музди инҳоро чӣ касе пардохта метавонад? Худованд мефармояд: — Агар хоҳӣ, ту низ метавонӣ сазовори инҳо бошӣ. Банда мегӯяд: — Худоё, ман чӣ гуна метавонам сазовори чунин лутфу марҳамате бошам? Ҳақ Таъоло мефармояд: — Дар сурати аз даъвоят гузаштан ва бахшидани ҳаққе, ки бар ин бандаам дорӣ. Банда мегӯяд: — Ман аз даъвоям даргузаштам ва ҳаққи худро ба ӯ бахшидам. Сипас Худованди Мутаъол мефармояд: — Ҳамроҳи бародарат вориди биҳишт шавед! Дар ҳамин ҳол Расули Худо (с) фармуд: — Аз Худованд битарсед, аз Худованд битарсед ва муносибати байни ҳамдигарро дуруст ба роҳ монед! Бинед, ки Ҳақ Таъоло худ бевосита муъминонро ба ҳам меорад.
БА ИМДОД МЕРАСАД
Саҳобагон аз Расули Худо (с) пурсиданд: — Худованд дар кадом вақт ба имдоди бандааш мерасад? Расули Худо (с) фармуд: — Муъмин бародари муъмин аст. Ба бародараш зулм намекунад ва ӯро дар сахтиҳо намегузорад. Ҳар касе эҳтиёҷи бародарашро бароварад, Худованд эҳтиёҷи ӯро мебарорад. Ҳар касе бародари мусулмонашро аз ранҷу машаққат раҳо кунад, Худованд дар қиёмат ӯро аз ранҷу машаққат раҳо мекунад. Ҳар касе айби мусулмонеро пӯшонад, дар қиёмат Худованд айби ӯро мепӯшонад. То даме ки банда ба имдоди бародараш мерасад, Худованд ба имдоди ӯ мерасад.
РӮЗИ ҚИЁМАТ
Расули Худо (с) дар ҳадисе фармуд: «Худованди Мутаъол дар рӯзи қиёмат аз баъзе бандагонаш мепурсад: — Эй фарзанди Одам! Бемор будам, чаро ба аёдатам наомадӣ? Банда мегӯяд: — Худоё, чӣ гуна ба аёдати Ту меомадам?! Ту, ки Парвардигори оламиён ҳастӣ, аз бемор шудан муназзаҳӣ! Худованд мефармояд: — Эй фарзанди Одам, фалон бандаам бемор буд ва ту ба аёдаташ нарафтӣ. Магар намедонистӣ, ки ба аёдати ӯ биравӣ, Маро хушнуд месозӣ?! Сипас ба баъзе бандагони дигар мефармояд: — Эй фарзанди Одам! Ман аз ту таом хоста будам, вале ба Ман таом надодӣ. Банда мегӯяд: — Парвардигоро! Ман чӣ гуна ба Ту таом медодам, ки Ту аз хӯрдан муназзаҳӣ?! Пас Худованд мефармояд: — Фалон бандаам гурусна буд ва аз ту таом хост, аммо ба ӯ таом надодӣ. Магар намедонӣ, ки бо таом додани ӯ Маро хушнуд месохтӣ ва ба ризои Ман мушарраф мегаштӣ. Сипас Худованд ба баъзе бандагони дигар чунин мефармояд: — Эй фарзанди Одам! Аз ту об хостам, аммо ба Ман об надодӣ. Банда мегӯяд: — Худоё! Ман ба Ту чӣ гуна об медодам, ки Ту ба чизе ниёз надорӣ ва аз нӯшидан муназзаҳӣ? Он гоҳ Аллоҳ Таъоло мефармояд: — Эй фарзанди Одам! Фалон бандаи ташнаам об пурсида буд ва ту об надодӣ. Оё намедонӣ, ки агар ба ӯ об медодӣ, Маро хушнуд мекардӣ ва сазовори ризоям мешудӣ».
АМОНАТРО БА ПОСДОРАНДАИ АМОНАТ ДИҲЕД!
Дар рӯзи фатҳи Макка Расули Худо (с) хост, ки ба Каъба ворид шавад, аммо калидҳо дар дасти Усмон ибни Талҳа буданд ва ӯ ҳанӯз мусулмон нашуда буд. Паёмбари Акрам (с) барои овардани калидҳо ҳазрати Алиро (р) ба назди Усмон ибни Талҳа фиристод. Чун ҳазрати Алӣ (р) омаду калидҳои Каъбаро пурсон шуд, Усмон гуфт: — Ман ба паёмбарии Муҳаммад бовар надорам, ки калиди Каъбаро ба ӯ диҳам. Калид аз ман аст ва он аз бобоҳоям ба ман мондааст. Ҳазрати Алӣ (р) калидро аз дасти Усмон ибни Талҳа бо зӯрӣ гирифт, зеро бояд фармони Расули Худоро (с) ба ҷо меовард. Сипас ба назди Паёмбар (с) баргашт ва ӯ бо асҳоб вориди Каъба шуданд. Паёмбари Худо (с) ҳамроҳи саҳобагон бутҳои Каъбаро несту нобуд карда, дар пайи ин ду ракъат намози шукр гузоштанд. Дар ин миён амӯи Паёмбар (с) — ҳазрати Аббос (р) талаб намуд, ки калидҳои Каъбаро бо худ бигирад. Дар ҳамин асно ояти каримае нозил шуд, ки ҳукми амонатро муайян мекард. Расули Худо (с) калиди Каъбаро тавассути ҳазрати Алӣ (р) дубора ба Усмон ибни Талҳа баргардонд. Усмон ибни Талҳа дар ҳайрат афтода, пурсид: — Чанде қабл ин калидро аз ман ба зӯрӣ гирифтӣ ва ҳоло бозпас овардаӣ. Сабаб дар чист? — Дар ин хусус оят нозил шудааст, — гуфт Ҳазрати Алӣ (р) ва он оятро қироат намуд: «Ба дурустӣ, Худо ба шумо мефармояд, ки амонатҳоро ба аҳли онҳо адо кунед ва (мефармояд, ки) чун миёни мардум ҳоким шавед, ба ростӣ ҳукм кунед. Ҳар оина некӯ чизе аст, ки Худо ба он ба шумо панд медиҳад. Ба дурустӣ ки Худо Шунавои Биност» (Сураи «Нисо», 4/58). Усмон ибни Талҳа, ки ҳанӯз имон наоварда буд, гуфт: — Ин ҳукме, ки аҳамияти амонатро дар дини шумо муайян мекунад, маро дар ҳайрат гузошт. Маро назди Паёмбар бубар. Усмон ибни Талҳа ҳамроҳи ҳазрати Алӣ (р) ба ҳузури Расули Худо (с) омад ва калимаи шаҳодат ба забон оварда, мусулмон шуд.
ХУДОЯТРО БА МО ШИНОС НАМО!
Мушрикон аз Расули Худо (с) талаб карданд, ки Худои худро ба онҳо муаррифӣ кунад. Он гоҳ сураи «Ихлос» нозил шуд, ки бад-ин мазмун аст: «Бигӯ: «Ӯ Худои Ягона аст. Худои Бениёз аст. На зодааст ва на зодашуда аст. Ва ҳеҷ кас Ӯро ҳамто нест».
НОМҲОИ ХУДОВАНД
Боре Расули Худо (с) номҳои зебои Худовандро зикр намуда, фармуд: — Аллоҳ Таъоло 99 ном дорад. Ҳар касе, ки онҳоро ҳифз кунад, вориди ҷаннат мешавад. Ҳар касе ҳам ин номҳоро номбар кунад, ба биҳишт ворид мешавад. Худованд яккаву ягона аст ва яккаву ягонагиро дӯст медорад. Ҳар касе бо «Исми Аъзам» дуо кунад, Худованд дуои ӯро иҷобат мекунад ва он касе, ки бо зикри он чизе талаб кунад, Худованд ниёзашро бароварда мегардонад.
СУБҲ ВА РӮЗ
Рӯзе ду дӯст Субҳ ва Рӯз бо ҳам баҳс карданд. Субҳ гуфт: — Ман аз ҳама муҳимам. Одамон бо ман бедор мешаванд, нияти нек мекунанд, намоз мехонанд, орзу месозанд. Агар ман набошам, ҳеҷ кор оғоз намешавад. Рӯз табассум карда ҷавоб дод: — Дуруст аст, ту оғози хубӣ ҳастӣ. Аммо ман идомаи он ҳастам. Агар инсон дар давоми рӯз меҳнат накунад, субҳи хубаш чӣ фоида дорад? Онҳо ба назди донои пир рафтанд, то доварӣ кунад. Пир гуфт: — Шумо ҳарду якдигарро пурра мекунед. Субҳ ният мебахшад, рӯз амал. Агар ният бе амал бошад — орзу мемонад. Агар амал бе ният бошад — бемаънӣ мегардад. Аз ҳамон рӯз, Субҳ ва Рӯз дигар баҳс накарданд. Онҳо фаҳмиданд: бахти инсон дар якҷоягии нияти нек ва меҳнати ҳалол аст. Панд: Ҳар субҳро бо нияти нек оғоз кунед ва онро дар давоми рӯз бо амалҳои хуб идома диҳед.
Зиндагии хуб
Рӯзе ҷавоне назди ҳакиме доно рафт, ки аз пайравони таълимоти Абуалӣ ибни Сино буд. Ӯ пурсид: — Эй устод, чӣ гуна инсон метавонад зиндагии хуб дошта бошад? Ҳаким каме сукут кард ва сипас се чизро ба ҷавон нишон дод: як дона тухм, як коса об ва як оина. Ӯ гуфт: — Ин тухм рамзи имконият аст. Агар онро парвариш кунӣ, ба дарахти сермева табдил меёбад. Зиндагии хуб аз заҳмат сар мешавад. Сипас косаи обро нишон дода гуфт: — Об мисли рафтори туст. Агар пок бошад, ҳаётро зебо мекунад. Агар ифлос шавад, ҳама чизро вайрон мекунад. Пас рафтори худро пок нигоҳ дор. Баъд оинаро ба ҷавон дод: — Ба худ нигоҳ кун. Агар ту худро эҳтиром кунӣ ва ростқавл бошӣ, мардум низ туро эҳтиром мекунанд. Ҷавон фикр кард ва гуфт: — Пас зиндагии хуб на аз дороӣ, балки аз меҳнат, ахлоқи нек ва худшиносӣ вобаста аст? Ҳаким табассум карда гуфт: — Дуруст гуфтӣ. Касе ки дилаш ором, нияташ пок ва амалаш нек аст — ӯ аллакай зиндагии хуб дорад. Хулоса: Зиндагии хуб аз берун намеояд, он аз даруни инсон оғоз мешавад: бо меҳнат, ахлоқи нек ва нияти пок.
БОЛОТАР АЗ ДУОИ НЕКИ МОДАР ЧИЗЕ НЕСТ
Модар барои мо ҳама чиз аст, ҳам нури басар, ҳам ҷону ҷигар, ҳам маънии рӯзгор, ҳам равнақу барор, ҳам субҳи замон, ҳам ҳусни чаман ва тоҷи сар. Масали машҳуреро метавон ба ёд овард, ки қудрати дуои модарро нишон медиҳад. Чунончи ривоят мешавад, ки дар замонҳои қадим боре роҳзанон деҳаеро оташ зада, фарзандони як хонадонро медузданд. Модари фарзандон наҷот меёбад, аммо ғаму ғусса ӯро азият медиҳад. Тамоми рӯз дар назди хонаи сӯхтааш нишаста, нидо мекард: – Парвардигоро, писару духтарамро дар паноҳат нигаҳ дор ва баргардон. Мардум кӯшиш мекарданд, ки модарро бурда хӯрок диҳанд ва ӯро ором созанд. Вале модар якравона пешниҳоди онҳоро рад мекард. Модар мегуфт, ман фарзандонро аз душманон муҳофизат карда натавонистам, бигзор дуои ман ба онҳо кумак расонад. Модар дар назди хонаи сӯхта дурудароз нишаста, зери лаб дуо мекард. Пас аз чанд муддат, ногаҳон, фарзандонаш аз тарафи ҷангал пайдо шуданд. Онҳо аз шодӣ ҳамдигарро ба оғӯш гирифтанду писарбача гуфт: – Модарҷон, ман санги тез ёфта, ресмонеро, ки бо он дастони моро баста буданд, буридам ва мо гурехтем. – Дар ҷангал ба мо хирси азим нияти ҳамла дошт, – гуфт духтар, ки чашмонаш аз тарсу ваҳшат пур аз оби дида буд, – вале, ногаҳон, гӯиё қуввае ӯро аз ин амал боздошт, ки баргашту рафт. – Инчунин, мо ҳангоми задани раъду барқ эмин мондем, – нақл кард писарбача. – Дар баробари ин, – боз ба сухан омад духтар, – мо ҳатто вақти убури дарёи чуқур ғарқ нашудем. Ҳамин тавр, писару духтари модар банавбат бо таъсири қувваи ноаёне наҷот ёфтани худро ҳикоят намуданд. Ҳама ба суханони онҳо ҳайрон гӯш медоданд ва баногоҳ пирамарде гуфт: – Дуои модар ҳамеша аз пайи фарзандонаш меравад ва онҳоро ҳифз мекунад. Маънии ин масал он аст, ки дуои модар дорои қудрати ғайриодист ва фарзандонашро дар ҳар куҷое бошанд, ҳифз мекунад. Беҳуда бузурге нафармудааст: «Дуои модар метавонад фарзандро, ҳатто, аз қаъри баҳр барорад». Охир муҳаббати модар нисбат ба фарзанд самимист. Хайру саховати замин аз саховати модарон, назокати дунё аз назокати модарон аст. Барои ин барои ҳифзу ҳимояи модар тану ҷонро метавон фидо кард ва сари таъзим фуруд овард ва гуфт: Модар бо қадамҳои ту сар мемонам, Ҳар ҳарфи туро дуру гуҳар медонам. Дар роҳи ҳаёт мушкиле пеш ояд, Ман панди туро мушкилкушо медонам.
ГАНҶИ ДАР ЗЕРИ ДАСТ
Рӯзе ҷавоне назди пирамарди доное омад ва гуфт: — Эй бобо, ман мехоҳам зуд бой шавам. Ба ман бигӯед, ки ганҷро аз куҷо ёбам? Пирамард каме андеша кард ва гуфт: — Агар ганҷ мехоҳӣ, саҳар барвақт ба саҳро рав, заминро шудгор кун ва дарахт шинон. Ҷавон ҳайрон шуду гуфт: — Ман ганҷ меҷӯям, на кор! Пирамард бо табассум ҷавоб дод: — Ганҷи ҳақиқӣ дар зери дасти коргар аст. Ҷавон ба гуфтаи ӯ амал кард. Ҳар рӯз меҳнат мекард: заминро об медод, ниҳолҳоро нигоҳубин менамуд. Пас аз чанд сол боғи ӯ пур аз дарахтони мевадор шуд. Меваҳо бисёр шуданд ва ҷавон аз онҳо ризқу рӯзии фаровон ба даст овард. Он вақт ҷавон фаҳмид, ки сухани пирамард рост будааст. Касе ки меҳнат мекунад, ҳамеша баракату неъмат меёбад. Ганҷи ҳақиқӣ — меҳнати ҳалол аст.
БАҲОРИ УМЕД
Субҳи барвақт буд. Қатраҳои шабнам бар рӯи алафҳо мисли марворид медурахшиданд. Офтоб оҳиста-оҳиста аз паси кӯҳҳо сар бароварда, заминро бо нурҳои гармаш навозиш мекард. Дар боғ дарахтони зардолу ва себ шукуфта буданд. Гулҳои сафеду гулобӣ бо насими мулоим мерақсиданд. Паррандаҳо бо овози ширин суруд мехонданд, гӯё омадани баҳорро ҷашн мегирифтанд. Фарид, писараки хурдсол, ҳар рӯз ба ҳамин боғ меомад. Ӯ дид, ки дарахти хушкшудае, ки зимистон бехазон менамуд, акнун навдаҳои сабз баровардааст. Ӯ бо табассум гуфт: — Баҳор ҳатто ба дарахти хаста ҳам ҷон мебахшад. Он рӯз Фарид фаҳмид, ки баҳор танҳо фасли сол нест, балки фасли умед аст. Ҳар чизе ки хаста ва хомӯш менамояд, метавонад боз зинда шавад. Танҳо бояд сабр кард ва ба омадани баҳор бовар дошт.
БО ТАВАККУЛ ЗОНУИ ШУТУР БУБАНД
Рӯзе шутури савории ҳазрати расули Худо (с.в.с.) гум шуд. Пас аз заҳмати бисёр онро ёфтанд ва оварданд. Ҳазрат ба ғулом фармуд: – Магар дар вақти хобонидани шутур зонуҳои ӯро набастӣ? Арз кард: – Набастам ва таваккул ба Худо кардам. Ҳазрат фармуд: – “Иъқал ва таваккул”, яъне аввал зонуи шутурро бубанд ва баъд таваккал кун. Гуфт пайғамбар ба овози баланд: Бо таваккул зонуи уштур бубанд!
Ҳаким Анварӣ
Рӯзе Ҳаким Анварӣ дар бозори Балх мегузашт, ҳангомае дид, пеш рафт ва саре дар миён кард. Марде дид, ки истода ва қасоиди Анварӣ ба номи худ мехонад ва мардум ӯро таҳсин мекарданд. Анварӣ пеш рафт ва гуфт: – Эй мард, ин ашъори кист, ки мехонӣ? Гуфт: – Ашъори Анварӣ. Гуфт: – Анвариро мешиносӣ? Гуфт: – Чӣ мегӯӣ? Анварӣ манам. Анварӣ бихандиду гуфт: – Шеърдузд шунида будам, аммо шоирдузд надида будам.
АМОНАТДОРӢ
Марде ҳангоми торикии саҳар аз хона берун омад, то ба гармоба равад. Дар роҳ дуздеро аз они хеш бидид, гуфт: – Мувофиқат кунӣ бо ман, то ба гармоба равем? Дӯсташ гуфт: – То ба дари гармоба бо ту ҳамроҳӣ кунам, лекин ба гармоба наметавонам шудан. То ба наздики гармоба бо ҳам бирафтанд. Ба сари дуроҳа расиданд ва ин дӯст бе он ки дӯстро хабар диҳад, бозгашт ва ба роҳи дигаре бирафт. Иттифоқо дузде ба дунболи ин мард меомад, то ба гармоба равад барои кори дуздӣ. Аз қазо ин мард бознигарист, дуздро дид ва ҳанӯз, ки торик буд, пиндошт, ки он дӯсти ӯст, сад динор дар остин дошт бар порчае баста буд, он бастаро аз остин берун кард ва бад-он дузд доду гуфт: – Эй бародар! Ин амонат аст, бигир, то ман аз гармоба берун биёям, он вақт ба ман бидеҳ. Дузд пулҳоро аз вай гирифт ва ҳамон ҷо истод, то вай аз гармоба берун омад. Либос пӯшид ва ба тарафи дар рафт. Дузд вайро садо карду гуфт: – Зари хеш бозситону баъд бирав, ки аз ҷиҳати амонати ту имрӯз ман аз шуғли хеш бозмондам. Мард гуфт: – Ин амонат чист ва ту кӣ ҳастӣ? Дузд гуфт: – Ман марди дузде ҳастам ва ту ин пулҳоро ба ман додӣ, то аз гармоба берун оӣ. Мард гуфт: – Агар дузд ҳастӣ, чаро пулҳои маро набурдӣ? Дузд гуфт: Агар ба расми кори худам, ки дуздӣ ҳаст, ин пулҳоро мебурдам, на аз ту тарс доштам ва на ин ки як ҷав аз онро пас медодам. Аммо ту пулҳоро ба таври амонат ба ман супурдӣ. Ва дар ҷавонмардӣ расм набошад, ки дар амонат хиёнат раво доранд, ҳарчанд ки дузд бошанд.
Боязиди Бастомӣ
Боязиди Бастомӣ аз бузургони табақаи аввали аҳли тасаввуф буд. Номи пурраи ӯ Тайфур ибни Исо ибни Одам ибни Сурӯшон аст. Бобояш зардуштӣ буд ва баъдтар дини исломро пазируфт. Боязид ҳамасри Аҳмади Хизравия, Абӯҳафс ва Яҳёи Муоз буд. Вай Шақиқи Балхиро низ дида буд. Соли 261 ҳиҷрии қамарӣ (874–875 милодӣ) аз дунё гузашт. Устоди ӯ марде курд буд. Боязид васият кард: — Қабри маро поинтар аз қабри устодам қарор диҳед, то ҳурмати ӯ нигоҳ дошта шавад. Боязид аз пайравони аҳли раъй буд, аммо даре аз вилояти маънавӣ ба рӯяш кушода шуд, ки дар он тафовутҳои мазҳабӣ дигар намоён набуданд. Шайхулислом гуфт: — Ба Боязид суханони дурӯғини бисёр нисбат додаанд. Аз ҷумла, гуфтаанд, ки ӯ чунин сухан гуфтааст: «Рафтам ва дар баробари Арши Худо хайма задам». Сипас Шайхулислом гуфт: — Ин сухан аз нигоҳи шариат куфр ва аз нигоҳи ҳақиқат нишонаи дурӣ аз Худост. Оё мехоҳӣ бо бузург нишон додани худ ба ҳақиқат бирасӣ? Ҳақиқат чист? Ҳақиқат раҳо шудан аз худ аст! Ҳақиқатро бо аз байн бурдани худбинӣ метавон дарёфт. Худро баробари Арш донистан куфр аст. Оё мехоҳӣ тавҳидро бо дугонагӣ собит кунӣ? Мақсад расидан ба ҳақиқат аст, на худро ба он баробар донистан. Ҳусрӣ гуфтааст: — Агар Аршро бинам, кофир бошам. Ҷунайд дар роҳи маърифат устувор ва соҳибмақом буд. Ӯ амру наҳйи шариатро бузург мешуморид ва корҳои худро бар асоси устувор бунёд мекард. Аз ҳамин сабаб, ҳамаи гурӯҳҳо ӯро пазируфта буданд. Рӯзе аз Ҷунайд пурсиданд: — Ватани ту куҷост? Гуфт: — Зери Арш. Мақсади ӯ аз ин сухан чунин буд: «Ниҳояту орзуи ман, баландтарин мақсади ман, оромгоҳи ҷонам ва анҷоми роҳи ман ҳамон аст, ки Худованд ба Мӯсо (а) фармуд: “Ту ғариб ҳастӣ ва Ман ватани ту ҳастам”». Нақл мекунанд, ки ҳангоми намоз хондани Боязид аз устухонҳои синааш садои махсусе мебаромад, ки дигарон онро мешуниданд. Ин ҳолатро ба ҳайбати Худованд дар дили ӯ ва эҳтироми бузургаш ба шариат нисбат медоданд. Ҳангоме ки Боязид дар остонаи марг қарор дошт, чунин дуо кард: — Илоҳо! Мо закартука илло ъан ғафлатин ва мо хадамтука илло ъан фитратин. Яъне: — Худоё! Ҳаргиз Туро ёд накардам, магар бо ғафлат, ва ҳаргиз Туро ибодат накардам, магар аз рӯйи фитрат. Ин суханро гуфт ва аз дунё гузашт. Абӯмӯсо, ки аз шогирдони ӯ буд, нақл мекунад: Боязид гуфт: — Худовандро дар хоб дидам ва пурсидам: «Худоё, роҳи расидан ба Ту чӣ гуна аст?» Ҷавоб омад: — Агар аз худ гузаштӣ, ба Ман расидӣ. Шайхулислом гуфт: — Роҳи шинохтани Худованд осон аст, аммо роҳи ба мақоми қурби Ӯ расидан душвор ва гаронбаҳост. Нақл мекунанд, ки пас аз вафоти Боязид ӯро дар хоб диданд ва пурсиданд: — Ҳолат чӣ гуна аст? Гуфт: — Аз ман пурсиданд: «Эй пир, бо худ чӣ овардӣ?» Ман ҷавоб додам: — Вақте дарвеше ба даргоҳи подшоҳ меравад, аз ӯ намепурсанд: «Чӣ овардӣ?» Балки мепурсанд: «Чӣ мехоҳӣ?» Ҳамчунин нақл мекунанд, ки дар Нишопур пиразане бо номи Ироқия зиндагӣ мекард. Вай аз дари хонаҳо садақа мепурсид. Рӯзе он пиразан аз дунё гузашт. Баъд аз маргаш ӯро дар хоб диданд ва пурсиданд: — Ҳолат чӣ гуна аст? Гуфт: — Аз ман пурсиданд: «Бо худ чӣ овардӣ?» Ман гуфтам: — Оҳ! Тамоми умр, вақте аз мардум чизе мехостам, маро ба даргоҳи Худованд ҳавола мекарданд ва мегуфтанд: «Худо диҳад!» Акнун, ки ба даргоҳи Ӯ омадаам, боз мепурсанд: «Чӣ овардӣ?» Он гоҳ гуфта шуд: — Рост мегӯяд. Ӯро ба ҳоли худ гузоред.
Устод
Мегӯянд, рӯзе шогирде аз устодаш пурсид: — Чаро мардум устодро чунин гиромӣ медоранд? Устод сангеро аз замин бардошт ва гуфт: — Ин сангро бубин, худ аз худ қимат надорад. Вале агар онро сайқал диҳанд, гавҳар мешавад. Сипас илова кард: — Дили инсон низ ҳамин гуна аст. Устод он касест, ки санги дилро ба гавҳари дониш табдил медиҳад. Агар ҳурмати устод набошад, дониш ҳам баракат надорад. Шогирд сар ба таъзим фуруд овард ва гуфт: — Акнун фаҳмидам, ки ҳурмати устод — ҳурмати дониш аст. Хулоса Ҳар кӣ устодро эҳтиром кунад, илму хирад ӯро эҳтиром хоҳанд кард.
Қадр кунем
Дар замони қадим дар як китобхонаи бузург оташ сар задааст ва аз миёни ҳамаи китобҳо танҳо як китоб насӯхта боқӣ мондааст. Солҳо гузаштаанд ва он китоб, ки дар як гӯша чанг баста мехобидааст ва онро, мисли ашёи нолозим ба кӯча партофтаанд. Китоб ба дасти як дарвеше, ки дар кӯча мегашт, афтодааст. Дарвеш китобро кушода хондааст ва дар он чунин навишта шуда будааст: «Ҳар касе, ки дар соҳили дарё санге ёбад, ки мисли қӯри гарм бошад, ҳамаи орзуҳои ҳаёташ амалӣ мегарданд». Дарвеш барои ҷустуҷӯи он санг ба соҳили дарё меравад. Сангҳои бисёреро меёбад, вале ҳамаашон сард будаанд ва онҳоро пай дар пай ба дарё мепартофтааст. Рӯзҳо, моҳҳо ва солҳо гузаштаанд. Ниҳоят як рӯз дарвеш ҳамон санги мисли қӯр гармро меёбад, аммо азбаски одат карда будааст, онро низ беандеша ба дарё мепартояд. Мо ҳам ба он дарвеши соҳили дарё монандем: дар зиндагӣ як инсонро меҷӯем, меҷӯем, аммо вақте меёбем, ӯро аз даст медиҳем. Зеро ба ёфтан не, балки ба ҷустуҷӯ кардан одат кардаем. Биёед ёфтаҳои худро қадр кунем, то онҳо моро тарк накарда, ба ҷустуҷӯи дигарон нараванд.
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор