Дунё
Ҷаҳон пур аз мӯъҷизаҳо ва зебоиҳои нотакрор аст. Сайру гашт ба мо имкон медиҳад, ки фарҳангҳои навро омӯзем, одамони гуногунро бишиносем ва ҷаҳонбинии худро васеъ кунем. Ҳар як гӯшаи дунё қиссаву таърихи хоси худро дорад. Саёҳат на танҳо ҷисми моро истироҳат медиҳад, балки рӯҳу равони моро низ бо хотираҳои фаромӯшнашаванда ва эҳсосоти нав бой мегардонад.
Зиндагии хуб
Рӯзе ҷавоне назди ҳакиме доно рафт, ки аз пайравони таълимоти Абуалӣ ибни Сино буд. Ӯ пурсид: — Эй устод, чӣ гуна инсон метавонад зиндагии хуб дошта бошад? Ҳаким каме сукут кард ва сипас се чизро ба ҷавон нишон дод: як дона тухм, як коса об ва як оина. Ӯ гуфт: — Ин тухм рамзи имконият аст. Агар онро парвариш кунӣ, ба дарахти сермева табдил меёбад. Зиндагии хуб аз заҳмат сар мешавад. Сипас косаи обро нишон дода гуфт: — Об мисли рафтори туст. Агар пок бошад, ҳаётро зебо мекунад. Агар ифлос шавад, ҳама чизро вайрон мекунад. Пас рафтори худро пок нигоҳ дор. Баъд оинаро ба ҷавон дод: — Ба худ нигоҳ кун. Агар ту худро эҳтиром кунӣ ва ростқавл бошӣ, мардум низ туро эҳтиром мекунанд. Ҷавон фикр кард ва гуфт: — Пас зиндагии хуб на аз дороӣ, балки аз меҳнат, ахлоқи нек ва худшиносӣ вобаста аст? Ҳаким табассум карда гуфт: — Дуруст гуфтӣ. Касе ки дилаш ором, нияташ пок ва амалаш нек аст — ӯ аллакай зиндагии хуб дорад. Хулоса: Зиндагии хуб аз берун намеояд, он аз даруни инсон оғоз мешавад: бо меҳнат, ахлоқи нек ва нияти пок.
Боязиди Бастомӣ
Боязиди Бастомӣ аз бузургони табақаи аввали аҳли тасаввуф буд. Номи пурраи ӯ Тайфур ибни Исо ибни Одам ибни Сурӯшон аст. Бобояш зардуштӣ буд ва баъдтар дини исломро пазируфт. Боязид ҳамасри Аҳмади Хизравия, Абӯҳафс ва Яҳёи Муоз буд. Вай Шақиқи Балхиро низ дида буд. Соли 261 ҳиҷрии қамарӣ (874–875 милодӣ) аз дунё гузашт. Устоди ӯ марде курд буд. Боязид васият кард: — Қабри маро поинтар аз қабри устодам қарор диҳед, то ҳурмати ӯ нигоҳ дошта шавад. Боязид аз пайравони аҳли раъй буд, аммо даре аз вилояти маънавӣ ба рӯяш кушода шуд, ки дар он тафовутҳои мазҳабӣ дигар намоён набуданд. Шайхулислом гуфт: — Ба Боязид суханони дурӯғини бисёр нисбат додаанд. Аз ҷумла, гуфтаанд, ки ӯ чунин сухан гуфтааст: «Рафтам ва дар баробари Арши Худо хайма задам». Сипас Шайхулислом гуфт: — Ин сухан аз нигоҳи шариат куфр ва аз нигоҳи ҳақиқат нишонаи дурӣ аз Худост. Оё мехоҳӣ бо бузург нишон додани худ ба ҳақиқат бирасӣ? Ҳақиқат чист? Ҳақиқат раҳо шудан аз худ аст! Ҳақиқатро бо аз байн бурдани худбинӣ метавон дарёфт. Худро баробари Арш донистан куфр аст. Оё мехоҳӣ тавҳидро бо дугонагӣ собит кунӣ? Мақсад расидан ба ҳақиқат аст, на худро ба он баробар донистан. Ҳусрӣ гуфтааст: — Агар Аршро бинам, кофир бошам. Ҷунайд дар роҳи маърифат устувор ва соҳибмақом буд. Ӯ амру наҳйи шариатро бузург мешуморид ва корҳои худро бар асоси устувор бунёд мекард. Аз ҳамин сабаб, ҳамаи гурӯҳҳо ӯро пазируфта буданд. Рӯзе аз Ҷунайд пурсиданд: — Ватани ту куҷост? Гуфт: — Зери Арш. Мақсади ӯ аз ин сухан чунин буд: «Ниҳояту орзуи ман, баландтарин мақсади ман, оромгоҳи ҷонам ва анҷоми роҳи ман ҳамон аст, ки Худованд ба Мӯсо (а) фармуд: “Ту ғариб ҳастӣ ва Ман ватани ту ҳастам”». Нақл мекунанд, ки ҳангоми намоз хондани Боязид аз устухонҳои синааш садои махсусе мебаромад, ки дигарон онро мешуниданд. Ин ҳолатро ба ҳайбати Худованд дар дили ӯ ва эҳтироми бузургаш ба шариат нисбат медоданд. Ҳангоме ки Боязид дар остонаи марг қарор дошт, чунин дуо кард: — Илоҳо! Мо закартука илло ъан ғафлатин ва мо хадамтука илло ъан фитратин. Яъне: — Худоё! Ҳаргиз Туро ёд накардам, магар бо ғафлат, ва ҳаргиз Туро ибодат накардам, магар аз рӯйи фитрат. Ин суханро гуфт ва аз дунё гузашт. Абӯмӯсо, ки аз шогирдони ӯ буд, нақл мекунад: Боязид гуфт: — Худовандро дар хоб дидам ва пурсидам: «Худоё, роҳи расидан ба Ту чӣ гуна аст?» Ҷавоб омад: — Агар аз худ гузаштӣ, ба Ман расидӣ. Шайхулислом гуфт: — Роҳи шинохтани Худованд осон аст, аммо роҳи ба мақоми қурби Ӯ расидан душвор ва гаронбаҳост. Нақл мекунанд, ки пас аз вафоти Боязид ӯро дар хоб диданд ва пурсиданд: — Ҳолат чӣ гуна аст? Гуфт: — Аз ман пурсиданд: «Эй пир, бо худ чӣ овардӣ?» Ман ҷавоб додам: — Вақте дарвеше ба даргоҳи подшоҳ меравад, аз ӯ намепурсанд: «Чӣ овардӣ?» Балки мепурсанд: «Чӣ мехоҳӣ?» Ҳамчунин нақл мекунанд, ки дар Нишопур пиразане бо номи Ироқия зиндагӣ мекард. Вай аз дари хонаҳо садақа мепурсид. Рӯзе он пиразан аз дунё гузашт. Баъд аз маргаш ӯро дар хоб диданд ва пурсиданд: — Ҳолат чӣ гуна аст? Гуфт: — Аз ман пурсиданд: «Бо худ чӣ овардӣ?» Ман гуфтам: — Оҳ! Тамоми умр, вақте аз мардум чизе мехостам, маро ба даргоҳи Худованд ҳавола мекарданд ва мегуфтанд: «Худо диҳад!» Акнун, ки ба даргоҳи Ӯ омадаам, боз мепурсанд: «Чӣ овардӣ?» Он гоҳ гуфта шуд: — Рост мегӯяд. Ӯро ба ҳоли худ гузоред.
Устод
Мегӯянд, рӯзе шогирде аз устодаш пурсид: — Чаро мардум устодро чунин гиромӣ медоранд? Устод сангеро аз замин бардошт ва гуфт: — Ин сангро бубин, худ аз худ қимат надорад. Вале агар онро сайқал диҳанд, гавҳар мешавад. Сипас илова кард: — Дили инсон низ ҳамин гуна аст. Устод он касест, ки санги дилро ба гавҳари дониш табдил медиҳад. Агар ҳурмати устод набошад, дониш ҳам баракат надорад. Шогирд сар ба таъзим фуруд овард ва гуфт: — Акнун фаҳмидам, ки ҳурмати устод — ҳурмати дониш аст. Хулоса Ҳар кӣ устодро эҳтиром кунад, илму хирад ӯро эҳтиром хоҳанд кард.
Қадр кунем
Дар замони қадим дар як китобхонаи бузург оташ сар задааст ва аз миёни ҳамаи китобҳо танҳо як китоб насӯхта боқӣ мондааст. Солҳо гузаштаанд ва он китоб, ки дар як гӯша чанг баста мехобидааст ва онро, мисли ашёи нолозим ба кӯча партофтаанд. Китоб ба дасти як дарвеше, ки дар кӯча мегашт, афтодааст. Дарвеш китобро кушода хондааст ва дар он чунин навишта шуда будааст: «Ҳар касе, ки дар соҳили дарё санге ёбад, ки мисли қӯри гарм бошад, ҳамаи орзуҳои ҳаёташ амалӣ мегарданд». Дарвеш барои ҷустуҷӯи он санг ба соҳили дарё меравад. Сангҳои бисёреро меёбад, вале ҳамаашон сард будаанд ва онҳоро пай дар пай ба дарё мепартофтааст. Рӯзҳо, моҳҳо ва солҳо гузаштаанд. Ниҳоят як рӯз дарвеш ҳамон санги мисли қӯр гармро меёбад, аммо азбаски одат карда будааст, онро низ беандеша ба дарё мепартояд. Мо ҳам ба он дарвеши соҳили дарё монандем: дар зиндагӣ як инсонро меҷӯем, меҷӯем, аммо вақте меёбем, ӯро аз даст медиҳем. Зеро ба ёфтан не, балки ба ҷустуҷӯ кардан одат кардаем. Биёед ёфтаҳои худро қадр кунем, то онҳо моро тарк накарда, ба ҷустуҷӯи дигарон нараванд.
ҚИМАТИ РӮЗА
Рӯзе ду нафар рӯзадор буданд. Яке танҳо аз хӯроку об худдорӣ мекард, вале забонаш ба дурӯғу ранҷондан одат дошт. Дигаре бошад, ҳам аз хӯрок даст кашида буд ва ҳам забон, чашм ва дилашро нигаҳ медошт. Шомгоҳ ҳар ду рӯза кушоданд. Фариштагон гуфтанд: — Яке гурусна монд, дигаре ба Худо наздик шуд. Пурсиданд: — Фарқ дар чист? Ҷавоб омад: — Яке рӯзаи тан дошт, дигаре рӯзаи дил. Хулоса. Рӯзадорӣ танҳо гуруснагӣ нест, балки нигоҳ доштани ахлоқ, сухан ва ният аст
Рӯзадорӣ
Рӯзе марде аз донишманде пурсид: — Чаро мо рӯзадорӣ мекунем? Оё танҳо гуруснагӣ кашидан аст? Донишманд табассум кард ва гуфт: — Рӯзадорӣ танҳо тарки хӯрок нест. Он мактабест барои дилу ахлоқ. Сипас идома дод: — Вақте инсон гурусна мешавад, дарди гуруснагонро мефаҳмад. Вақте забон аз ғийбат бозмемонад, дил пок мешавад. Вақте чашм аз ҳаром дурӣ мекунад, имон қавӣ мегардад. Он мард гуфт: — Пас подоши рӯзадорӣ чист? Донишманд ҷавоб дод: — Подоши рӯзадорӣ дили соф, ахлоқи нек ва наздик шудан ба Худост. Хулоса. Рӯзадорӣ парҳези тан нест, балки тарбияи рӯҳ ва покии дил аст.
Рамазон
Ривоят мекунанд, рӯзе як марди фақир назди донишманде омад ва гуфт: — Ман рӯза медорам, вале эҳсос мекунам дилам ҳамоно сангин аст. Оё рӯза танҳо гуруснагист? Донишманд табассум кард ва гуфт: — Агар рӯза танҳо гуруснагӣ мебуд, пас ҳар касе, ки хӯрок намехӯрад, ба мақоми баланд мерасид. Рамазон барои тарбияи дил аст, на танҳо ҷисм. Сипас ӯ як косаи об овард ва гуфт: — Агар ин об соф бошад, нурро инъикос мекунад. Агар лойолуд бошад, ҳатто нури офтобро ҳам намоён намекунад. Дил ҳам чунин аст. Рамазон меояд, то дили моро аз кина, дурӯғ, ғазаб ва бепарвоӣ пок созад. Мард бо андеша гуфт: — Пас рӯза доштани ҳақиқӣ чист? Донишманд посух дод: — Рӯзаи ҳақиқӣ он аст, ки забонат ростгӯ бошад, дилат меҳрубон, дастат бахшанда ва ниятат пок. Он гоҳ Рамазон на як моҳ, балки як мактаби ахлоқ мешавад. Панд: Рамазон моҳест барои покии дил ва ахлоқи нек. Касе, ки дар ин моҳ дилашро ислоҳ кард, тамоми сол роҳаш равшан мешавад.
СИНО ВА ПИРАМАРД
Як рӯз пирамарде назди Ҳаким Ибни Сино омад. Ӯ андаке хаста менамуд, ранги рӯяш зард ва бо алам гуфт: — Эй Ҳаким, ман ҳамеша беморам. Гоҳ сардард, гоҳ нафасқапӣ, гоҳ таб. Ба ман доруе бидеҳ, ки ҳамаашро шифо диҳад! Ибни Сино бо табассум гуфт: — Пеш аз дору, чор савол дорам: Ту чӣ мехӯрӣ? — Бисёр вақт хӯроки равғандору кӯчагӣ мехӯрам... Ту чӣ қадар мехобӣ? — Бисёр шабҳо то нисфи шаб бедорам, саҳар зуд мехезам. Ту ҳаракат мекунӣ? — Не, ман рӯзбардор, ҳамеша менишинам. Фикрат ором аст? — На, доим фикри пул, ғаму ташвиш дар сарам! Ҳаким гуфт: — Пас дар бадани ту дурўғи бисёр ва ҳақиқати кам аст. Баданат ба ёрии худат ниёз дорад. Пеш аз ҳар дору: Хӯроки тоза ва табиӣ бихӯр, Хоби кофӣ ва дуруст бикун, Рӯзи дароз андаке қадам зан, нафас гир, Фикратро пок кун — дар зеҳни ором, беморӣ ҷо намегирад. Агар инҳоро иҷро кунӣ ва сиҳат нашавӣ, он гоҳ ман ба ту дору медиҳам. Пирамард чанд рӯз баъд баргашт, рухсорааш сурху табассум бар лабаш буд: — Эй Ҳаким, ман сиҳат шудам... бе дору! Хулоса: Саломатӣ аввал аз одатҳо сар мешавад, баъд аз дору. Ибни Сино мегуфт: «Пешгирӣ беҳтар аз табобат аст!»
Амонат
Рӯзе ду дӯст вохӯрданд. Якеаш ҳамеша бемадор, хаста ва нороҳат менамуд. Дигараш бошад, чеҳраи кушода ва қадами устувор дошт. Аввалӣ пурсид: — Чӣ сирре дорӣ, ки ҳамеша солим ҳастӣ? Дуюм табассум карда гуфт: — Ман ба тани худ мисли амонат менигарам. Ҳар субҳ каме ҳаракат мекунам, ғизои пок мехӯрам, вақти хобро риоя менамоям ва дилро аз кина пок нигоҳ медорам. Дӯсташ ҳайрон шуд: — Фақат ҳамин? — Бале, — гуфт ӯ, — зеро тани солим аз фикри солим оғоз меёбад. Вақте инсон худро эҳтиром мекунад, саломатӣ худ меояд. Панд: тани солим неъмати бузург аст; онро бо одатҳои хуб, ҳаракат ва фикри мусбат ҳифз бояд кард.
ЧАРОҒИ НАВ
Дар деҳаи кӯҳна мактабе буд, ки солҳо бо як усул дарс медоданд: устод сухан мегуфт, хонандагон мешуниданду менавиштанд. Рӯзе омӯзгори ҷавоне ба он мактаб омад. Ӯ бо худ китобҳои ранга, суолҳои ҷолиб ва фикрҳои нав овард. Дар аввал хонандагон ҳайрон шуданд: устод ба онҳо ҷавоб намедод, балки савол медод. Ӯ талаб мекард, ки фикр кунанд, баҳс намоянд, таҷриба гузаронанд. Дарсҳо ба бозии фикр табдил ёфтанд. Хонандагон дарёфтанд, ки донишро метавон кашф кард, на танҳо азёд омӯхт. Як рӯз пирамарде аз деҳа пурсид: — Чаро ин кӯдакон бо шавқ ба мактаб мераванд? Омӯзгор ҷавоб дод: — Зеро мо ба онҳо танҳо дониш намеомӯзем, балки роҳ нишон медиҳем, ки чӣ гуна фикр кунанд. Пас аз солҳо, он мактаб бо хонандагони эҷодкору навовар машҳур шуд. Мардум фаҳмиданд, ки таълими инноватсионӣ — чароғест, ки на танҳо роҳро равшан мекунад, балки хоҳиши пеш рафтанро дар дил бедор месозад.
ДАРВЕШ ВА КАЖДУМ
Дарвеш каждумеро мебинад, ки дар об афтодааст ва мехоҳад онро кӯмак кунад. Дасташро дароз мекунад. Каждум ҳамлаи газидан мекунад. Дарвеш дасташро мегирад. Боз кӯмак карданӣ мешавад. Каждум боз ҳамла мекунад. Касе кори дарвешро мебинад ва мегӯяд: - Хубӣ кардан мехоҳӣ ва он ҳам ба ту зарар доданӣ ҳаст, пас, чаро боз кӯшиши кӯмак кардан дорӣ? Дарвеш: - Хислати каждум неш задан аст, хислати ман бошад, ба махлуқот раҳм кардану дӯст доштан аст. Ӯ хислаташро иваз намекунад, пас, чаро ман хислатамро иваз бикунам? Пас, моро мебояд чун дарвеш фикр бикунем, то ин ки хислати инсонӣ ва мусулмонии худро ба ҷо биёрем. Дастгири якдигар бошем, гарчанде ки ба мо бадӣ кунанд. Ҳазрати Исо (ас) фармуданд: - Агар ба як тарафи рӯят шаппот зананд, боз тарафи дигари рӯятро гузор. Тарафи дигари корро ҳам бояд биандешем. Агар шахсе моро бори аввал фиреб бикунад, айби ӯст, аммо маротиби дуюм фиреб бидиҳад, айби мо аст. Ҳар як фард бояд мувозинатро риоя бикунад. Албатта, барои дӯстон боз ҳам раҳмтар ва дӯстдор рафтор бояд бикунем. Бузурге фармудааст: Дӯстро бо як бадӣ натвон фурӯхт, Баҳри кайке гилем натвон бисӯхт.
ДАРСИ УСТОД БА ШОҲЗОДА
Фотеҳ Султон Маҳмад соли 1453 дар синни 21- солагӣ Истанбулро забт кардааст. Дар айёми кӯдакӣ зимни дарсомӯзӣ нисбати устод беҳурматӣ мекард Устодаш Акшамсиддин бисёр нороҳат мешуд Ҳатто ба устодаш мегуфт: - Ман фарзанди подшоҳам ва ту ба ман коре карда наметавонӣ. Устод низ аҳволро ба падари Маҳмад, Муроди дуюм намегуфт. Маҳмад аз беҳурматӣ кардан ҳам даст накашид. Рӯзе устод Акшамсиддин назди Муроди дуюм рафт. Муроди дуюм ба устод гуфт: - Шарм макун. Он чӣ, ки ҳаст, бароям бигӯ. Устод Акшамсиддин гуфт: - Подшоҳам! Фарзандатон, ҷигарпораатон Маҳмад беодобӣ мекунад ва ман ҳам дар дарс додан мушкилӣ мекашам. Ҳар вақте ки сарзанишаш мекунам, аз номи шумо маро таҳдид мекунад. Муроди дуюм ба устод наздиктар мешавад ва дар гӯшаш чанд сухане мегӯяд: Устод аз шунидани суханҳои подшоҳ ба ҳайрат мемонад. Амалӣ кардани нақшаи гуфташуда ғайриимкон аст. Ба подшоҳ эътироз кард, аммо подшоҳ қабул накард. Фардо дар дарс Маҳмад беодобӣ мекард. Устод ӯро сарзаниш кард ва Маҳмад чун ҳолати қаблӣ таҳдид намуд. Дар ҳамин лаҳза подшоҳ вориди дарсхона мешавад. Устод ба тарафи подшоҳ фарёд зада, мегӯяд: - Магар намедонӣ, ки бе иҷозат вориди синфхона шудан мумкин нест? Устод ин суханро мегӯяду ба рӯи подшоҳ як шаппот мезанад ва ӯро аз синфхона пеш мекунад. Подшоҳ бо сари хам аз синф берун мешавад. Маҳмад ҳодисаро мебинаду ҳайрон мемонад ва нутқашро фурӯ мебарад. Падаре, ки эътимод мекард, шаппоте хӯрд ва ҳатто аз синф ронда шуд. Подшоҳ дубора дарро тақ-тақ карда, иҷозат ва бахшиш пурсид ва сипас вориди синфхона шуд. Баъди ин ҳодиса Фотеҳ Маҳмад дигар беодобӣ накард, зеро ба он кӯҳе бовар мекард, барф борид. Ҳар фарде, ки набошем, дар таълиму тарбияи фарзандонамон бояд, ки диққати ҷиддӣ бидиҳем. Нагузорем, ки фарзандҳоямон моро аз устодашон баланд бидонанд. Фарзанд беодоб ва ё шӯхмиҷоз таваллуд намешавад, мо худ фарзандҳоямонро боодобу беадаб месозем. Фарзанд чун хишти хому тоза аст ва ҳар чӣ ба рӯяш афтад, тағйири шакл мекунад ва ба ҳамон шакл хушк мегардад ва дар деворсозӣ нақши лозимаро бозӣ карда наметавонад.
Ҳамсояи бадрафтор
Рӯзе марде назди ҳазрати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) омад ва аз ҳамсояи худ шикоят кард. Ӯ гуфт: — Эй Расули Худо! Ҳамсояам маро бисёр озор медиҳад. Аз рафтори бади ӯ ба танг омадаам. Чӣ кор кунам? Паёмбар (с) фармуданд: — Бирав ва сабр кун! Мард ба хонааш баргашт ва сабр кард. Аммо ҳамсояаш аз рафтори бади худ даст накашид. Пас аз чанд вақт мард боз назди Паёмбар (с) омад ва аз ҳамсояаш шикоят кард. Расули Худо (с) бори дигар ӯро ба сабру таҳаммул даъват намуданд. Вале озори ҳамсоя рӯз ба рӯз зиёд мешуд. Ниҳоят, мард барои бори сеюм назди Паёмбар (с) омад ва гуфт: — Эй Расули Худо! Ман дигар тоқати озори ҳамсояамро надорам! Ин дафъа Паёмбар (с) ба ӯ роҳи дигареро нишон доданд: — Асбобу анҷоми хонаатро берун барор ва дар кӯча бигузор. Вақте мардум аз ту пурсанд, ки чаро чунин кардаӣ, ба онҳо бигӯ, ки ҳамсояат туро озор медиҳад. Мард мувофиқи дастури Паёмбар (с) амал кард. Ӯ асбобу анҷоми хонаашро берун оварда, дар канори роҳ гузошт. Мардуме, ки аз он ҷо мегузаштанд, ҳайрон шуда мепурсиданд: — Эй мард! Чаро тамоми асбобу анҷоми хонаатро ба кӯча баровардаӣ? Магар чӣ ҳодиса рӯй додааст? Мард ҷавоб медод: — Ҳамсояам маро он қадар озор медиҳад, ки дигар тоқатам намондааст. Ман аз ӯ ба Расули Худо (с) шикоят кардам ва бо дастури эшон чунин кардам. Мардум аз шунидани ин сухан рафтори ҳамсояро сарзаниш карданд. Дере нагузашта, хабар ба гӯши ҳамсояи бадрафтор расид. Ӯ фаҳмид, ки мардум аз рафтори нодурусташ огоҳ шудаанд. Аз ин рӯ, шитобон назди ҳамсояаш омад ва бо илтимос гуфт: — Эй ҳамсоя! Хоҳиш мекунам, асбобу анҷоми худро ба хона баргардон. Ба Худо қасам мехӯрам, ки аз ин пас дигар ҳеҷ гоҳ туро озор намедиҳам! Ҳамин тавр, мард ба хонааш баргашт ва ҳамсояаш ваъда дод, ки дигар ӯро озор надиҳад. Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки ҳамсоядорӣ танҳо дар паҳлуи ҳам зиндагӣ кардан нест, балки эҳтиром, меҳрубонӣ ва риояи ҳаққи якдигар аст. Ҳаққи ҳамсояро риоя кардан лозим аст. Ҳеҷ кас ҳақ надорад бо рафтору гуфтори худ ҳамсояашро озор диҳад. Сабру таҳаммул фазилати бузург аст. Паёмбар (с) аввал мардро ба сабр даъват карданд. Сабр маънои ҳамеша хомӯш монданро надорад. Агар озор идома ёбад, инсон метавонад барои ҳимояи ҳаққи худ аз роҳҳои дуруст истифода барад. Пушаймонӣ бояд бо ислоҳи рафтор ҳамроҳ бошад. Ҳамсоя ваъда дод, ки дигар озор намерасонад. Сарчашма ва эътимоднокии ҳадис Ин воқеа аз Абӯҳурайра (разияллоҳу анҳу) ривоят шуда, дар «Сунани Абӯдовуд», ҳадиси 5153, дар боби «Ҳуқуқи ҳамсоя» омадааст. Шайх Албонӣ онро «ҳасан саҳеҳ» арзёбӣ кардааст. Як фарқияти муҳим: дар матни ҳадиси Абӯдовуд саҳнаи берун овардани асбобу анҷом зикр шудааст, аммо махсус будани он ба субҳи рӯзи ҷумъа гуфта нашудааст. Хулоса: «Ҳамсояи нек касест, ки дигарон аз дасту забони ӯ дар амон бошанд».
ПЕРИСТЕР АВВАЛИН ОСОРХОНАИ ЗЕРИОБӢ
Дар Юнон дар мавзеи қадимаи киштии ғарқшуда, назди ҷазираи хурди беодам Перистер, на чандон дуртар аз ҷазираи Алонисос, аввалин осорхонаи зериобӣ ифтитоҳ гардид. Археологҳо чунин меҳисобанд, ки киштии калони тиҷоратии Афина, ки аз 3000 то 4000 кўзаи виноро аз Халкидики қисми шимолии Юнон интиқол медод, ҳангоми тўфон дар назди Перистер тахминан соли 425 то эраи мо ғарқ шудааст. Анқариб ҳамаи кўзаҳоро, ки дастнозада монда буданд, соли 1985 моҳигире аз Алонисос пайдо намуд. Осорхонаи Перистер аз 3 август то 2 октябри соли равон барои дайверҳое, ки сертификат доранд, ифтитоҳ гардид. Барои дигарон саёҳат дар маҳали қадимаи киштии ғарқшуда дар маркази иттилоотии ҷазираи Алонисос, иҷозат дода мешавад.
БУЛБУЛ
Дар як макон, дар як замон, дар як ҷойи хеле хушманзара ва хушбодуҳаво боғе будааст, ки дарахтони зиёди мевадиҳанда, ороишӣ ва гулҳои рангоранг доштааст. Илова ба ҳама зебоиҳои боғ боз дар он булбуле нағмасароӣ мекардааст, ки овози хеле фораму дилнишину зебо доштааст. Боғбон булбулро хеле дӯст медошт. Ҳар меҳмоне ба боғ ташриф оварад, албата булбулро ба ӯ шинос мекард. Булбул бошад ба дӯстдориҳои боғбон ҷавоб гуфта бо овози фораму хуши худ суруд хонда меҳмонони боғбонро шод мекардааст. Боғбон мағзи пистаро ба минқори булбул мемонду бо оби набот зиёфаташ мекард. Дӯстии боғбон ва булбул дер давом накард. Паррандаҳои гуногуни даруни боғ аз меҳру муҳаббати боғбону булбул рашк бурда, ҳасад хӯрда бо ҳам ҷамъ меоянду маслиҳат мекунанд. Яке мегуфт, ки“мо ҳам мисли булбул парранда, чаро ӯ азизу мо киха”. Дигаре мегуфт, ки “то булбул дар ин боғ ҳаст, нисбати мо меҳрубонӣ нест”. Сеюмӣ мегуфт, ки “байни боғбону булбул низоъ бояд андохт”. Ҳар кадоме аз паррандаҳо бо навбат назди боғбон омада хушомад мезаданду нисбати булбул бадгӯӣ мекарданд. Яке мегуфт, ки “Боғбонҷон, булбул бовиқор мегӯяд, ки ман шоҳи паррандаҳоям ва меҳмонон назди боғбон нею, балки барои шунидани овози ман меоянд”. Паррандаи дигар мегуфт “Булбул ҳамеша, шумо боғбони азизро, дар ғайбатон таҳқир мекунаду суханҳои носазо мегӯяд “ва ғайраву ғайраҳо. Боғбон аз шунидани чунин суханҳои носазо дар ҳаққаш ба ғазаб омада, булбулро аз боғ пеш карда: – Байни инсон ва парранда дӯстӣ набудааст, намехоҳам дигар туро дидан ва овозатро шунидан-гуфт. Булбул бехабар аз ҳасудиву иғвои ҳамҷинсонаш ва бовару рафтори боғбон ғамгин гашта, бо чашми наму бо дили пур аз ғам боғро тарк кард. Парид ба баландиҳо. Гузашт аз пуштаву дара, сари ҷару болои тепаҳои кӯҳистон. Расид ба назди арчаҳои баланди сарсабзи кӯҳистон. Гузошт лона ба шохи яке аз арчаҳои баланди сарсабз. Мурғакони озоди он диёр аз омадани меҳмони нав огоҳӣ ёфта назди ӯ меоянд. Булбул онҳоро хуш қабул мекунад. Мурғакон хоҳиш мекунанд, ки булбул барояшон суруде хонад, аммо ӯ узрхоҳӣ карда мегӯяд: –Хамҷинсони азизам, маро маъзур доред, дили пур аз ғам дорам, ҷудоӣ аз дӯсти азизам, маро ранҷур кардааст, маҷоли суруд хондан надорам гуфта ҳодисаи шударо ба онҳо ҳикоя мекунад. Мурғакони кӯҳистонӣ, ки орӣ аз кинаву адоват ва ҳасаду иғво буданд, бо ҳам маслиҳат карданд, ки ба булбули меҳмон ёрӣ расонанд. Яке аз онҳо парвоз кард сӯи он диёру он боғи зебо. Аз он зебоие, ки булбул таъриф карда буд, осоре надид. Шохи дарахтон шикастаю гулҳо аз беобӣ пажмурда, деворҳои боғ афтода ва боғбон бемор дар бистари марг. Соҳиби боғ бошад чуғзу буму якчанд паррандаи дигар. Онҳо шодону хандон ба якдигар мегуфтанд “Ҳай бобашон кардем. Аз дӯстии боғбону булбул мо дар азоб будем. Ана, вақти мо ҳам расид. Боғ аз они мо”. Ин ҳамаро дида мурғаки кӯҳистонӣ парвоз кард ба баландиҳо ва расид ба ҳамон арчаи баланди сарсабз ва булбулро дид, то ҳол гирёну нолон аз фироқи дӯст. – Ҳамболи азизам, булбул, - гуфт мурғаки кӯҳистонӣ – хезу бипар сӯи боғу роғат ва сӯи дӯстат-боғбон, ки дар фироқи ту ӯ низ бемор аст. Булбул аз шунидани бемории дӯсташ ба таҳлука афтод ва парид сӯи дашт, сӯи он боғ ва назди дӯсташ. Назди тирезаи хонаи боғбон нишасту суруди дӯстдоштаи ӯро зам-зама кард. Боғбон овози фораму суруди ошноро шунида об хост. Обаш доданд. Хест аз бистари беморӣ, баромад рӯи ҳавлӣ. Бидид булбули хушовозу хушнавояшро, узр хост ва гуфт: –Дӯсти азизам, аз дӯсти хушомадгӯй ҳазар кун, ки маккор аст. Ман ба макри онҳо дода шуда, қариб ҷони худ ва ҷони дӯсти ба ҷон баробарамро аз даст дода будам.
МАДҲИЯ
Мегӯянд, ки соле дар деҳи дуре омӯзгори пире зиндагӣ мекард. Ӯ ҳар саҳар ба мактаб меомад ва пеш аз дарс шогирдонашро гирд оварда, бо овози оҳиста мадҳияи давлатро мехонд. Як рӯз яке аз шогирдон пурсид: — Усто, чаро ҳар саҳар ин қадар бо эҳтиром мадҳияро мехонед? Охир, мо онро азхуд кардаем-ку. Устод табассум кард ва ба кӯдакон нигоҳ афканда гуфт: — Фарзандони ман, мадҳия танҳо як суруд нест. Ин овозест, ки моро ба якдигар мепайвандад. Вақте мо мадҳия мехонем, на танҳо калимаҳоро такрор мекунем — мо аҳди худро бо Ватан нав мекунем. Сипас ӯ ҳикояе нақл кард: — Солҳо пеш ҷавоне буд, ки барои дарёфти дониш ба сарзамини дур рафт. Пас аз солҳои зиёд ба Ватан баргашт. Ҳамин ки ба марзи кишвар қадам гузошт, садои мадҳияи давлатиро шунид. Дилаш аз шодӣ ларзид, ашк аз чашмонаш ҷорист ва гуфт: “Танҳо ҳамин суруд маро ба Ватан пайваст нигоҳ дошт.” Устод сукут кард ва илова намуд: — Мадҳия қуввае дорад, ки дилҳоро ба як ришта мечаспонад. Вақте як халқ бо як овоз мадҳия мехонад, қудрати ӯ садҳо маротиба зиёд мешавад. Шогирдон ба ҳамдигар нигариста, маънои сухани устодро дарк карданд. Аз он рӯз мадҳияро на танҳо аз рӯйи матн, балки аз рӯйи дил мехонданд — бо эҳтиром, муҳаббат ва ифтихор аз Ватан. Панд: Мадҳияи давлатӣ овози ягонагии миллат аст. Он сурудест, ки моро ба решаи хеш мебандад ва дар қалб ҳисси ватандориро бедор мекунад.
ҲАЁТ
Ҳаёти инсон роҳи озмоишҳои пайваста аст. Баъзан вақте ки мо ба ин роҳ қадам мегузорем, чунин ба назар мерасад, ки тамоми роҳи мо бо торикӣ пӯшида шудааст. Новобаста аз он ки ба кадом самт қадам мегузорем - шак, ба кадом дар даст мерасонем - қулф. Дар дил ҳазор савол, аммо дар дил танҳо як ҷавоб: "Чаро ин ба ман дода шудааст?" Санҷишҳо на барои шикастани инсон дода мешаванд, балки барои ошкор кардани имони ҳақиқии ӯ. Қалби инсон овози ҳақиқии худро маҳз дар лаҳзаҳои дард мешунавад. Зеро ҳар кас метавонад дар шодӣ миннатдор бошад, аммо шукргузорӣ ҳатто дар душворӣ сатҳи баландтарини дил аст. Мушкилтарин чиз барои инсон ин аст, ки бадиро ба ёд наоред, ғамро таҳаммул накунед, гузаштаро раҳо кунед. Аммо ин калиди қавитарин аст. Зеро то он даме, ки дилатон вазнин бошад, шумо наметавонед ба даре, ки Аллоҳ барои шумо бо қадамҳои сабук кушодааст, ворид шавед. Камоли ҳақиқии инсон бо дард навишта мешавад, бо сабр парвариш меёбад ва танҳо бо дуо меафзояд. ХУДО НИГАҲБОНИ ШУМО!
Панд
Назди падар-модарат овози худ боло макун, Атрофи кӯдаконат ҳарфи бад гӯё макун. Метавонӣ ҳурмати худро ба ҷо монӣ хуб аст, Ҷамъи чандинсола обрӯи рухат расво макун. Фарқи инсони хубу бадро метвонӣ шинохт, Дидаи бо чашми нек, чашми бадат бино макун. Чораҳои зиндагонӣ шукру сабру тоқат аст, Сабру тоқат, шукргузорӣ аз дигар парво макун. Чеҳраи болида ғамро аз худаш дур мекунад, Феъли хубат байни халқ, олудаи ғамҳо макун. Аз ҳаёт доим сарояд назми эҷоди ДАЛЕР, Зинда бошӣ то қиёмат дарди сар пайдо макун. ДАЛЕР МАНСУРОВ.
МАРДӢ НАБУВАД ФИТОДАРО ПОЙ ЗАДАН
Адабиёти тоҷику форс пур аз андешаҳои нобу пурҳикмати ахлоқист, ки роҳнамои зиндагии инсонанд. Яке аз чунин андешаҳои пурарзиш байти маъруфи устод Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ мебошад: «Мардӣ набувад фитодаро пой задан, Гар дасти фитодае бигирӣ, мардӣ!» Ин сухани пурмазмун инсонро ба инсондӯстӣ, раҳм, саховат ва ёрии ҳамдигар даъват мекунад. ҚИСМИ АСОСӢ Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ дар ин байт маънои ҳақиқии мардиро нишон медиҳад. Ба назари ӯ, қуввату тавоноӣ, сарват ё мақом нишонаи мардӣ нест. Мардӣ дар ёрии фитода, дар ғамхорӣ ба заифон ва дастгирии мӯҳтоҷон зоҳир мегардад. Фитода — яъне касе, ки дар зиндагӣ бо мушкилӣ рӯ ба рӯ шудааст: камбағал, бемор ё шахсе, ки аз роҳи ҳақ дур мондааст. Пой задан ба чунин инсон маънои пастии ахлоқист. Баръакс, кӯмак ба ӯ нишонаи дилсӯзӣ ва одами комил будан аст. Ин андешаи устод Рӯдакӣ имрӯз ҳам барои ҷомеаи мо аҳамияти бузург дорад. Дар ҷаҳоне, ки ҳар кас бештар ба манфиати худ меандешад, сухани шоир моро ба меҳрубонӣ ва эҳсоси ҳамдардӣ даъват мекунад. Ҳар як инсон бояд кӯшиш намояд, ки дарди дигаронро эҳсос кунад ва агар имкон бошад, ба онҳо ёрӣ расонад. Аз нигоҳи ахлоқ ва дин низ чунин рафтор арзишманд аст. Қуръон ва ҳадис ҳам мардумро ба раҳму шафқат, садақот ва кӯмак ба заифон фаро мехонанд. Пас, сухани Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ бо арзишҳои умумибашарӣ ҳамоҳанг аст. ХУЛОСА Мардӣ на дар сухан, балки дар амал таҷассум меёбад. Агар инсон дар вақти сахтӣ дасти дигареро бигирад, ӯ марди ҳақиқӣ аст. Бояд ёд гирем, ки зиндагӣ танҳо бо меҳр ва ҳамдардӣ зебо мешавад. Ҳамин тавр, байти Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ моро меомӯзонад, ки инсони комил он аст, ки «дасти фитодаро бигирад» — на барои манфиат, балки барои виҷдон ва инсоният.
Биниши стратегӣ
Биниши стратегӣ яке аз муҳимтарин пояҳои роҳбари асил аст. Роҳбаре, ки биниши стратегӣ дорад, фақат имрӯзро намебинад, балки паёмадҳои ҳар қарорро дар оянда низ эҳсос мекунад. Ӯ медонад, ки ҳар қадами хурд метавонад ба натиҷаи бузург бирасад ё баръакс, як иштибоҳи ҷузъӣ метавонад масири як созмонро тағйир диҳад. Биниши стратегӣ қобилияти дидан аз болои ҳодисаҳо, аз чорчӯбаи фурсатҳои муваққатӣ ва аз манфиатҳои кӯтоҳмуддат аст. Ин навъи биниш ба роҳбар имкон медиҳад, ки пеш аз рух додани мушкилӣ, роҳҳалҳоро бубинад ва пеш аз пайдо шудани имконият, барои он омода бошад. Роҳбарони бузургро на танҳо қарорҳои имрӯзашон, балки тасаввури фардояшон аз дигарон ҷудо мекунад. Онҳо медонанд, ки роҳбарӣ танҳо идора кардани равандҳо нест, роҳбарӣ офаридани самт аст. Биниши стратегӣ қудрати дидани оянда ва ҷасорати сохтани онро дорад.
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор