Дунё
Ҷаҳон пур аз мӯъҷизаҳо ва зебоиҳои нотакрор аст. Сайру гашт ба мо имкон медиҳад, ки фарҳангҳои навро омӯзем, одамони гуногунро бишиносем ва ҷаҳонбинии худро васеъ кунем. Ҳар як гӯшаи дунё қиссаву таърихи хоси худро дорад. Саёҳат на танҳо ҷисми моро истироҳат медиҳад, балки рӯҳу равони моро низ бо хотираҳои фаромӯшнашаванда ва эҳсосоти нав бой мегардонад.
ШАФҚАТУ МЕҲРУБОНӢ
Боре ба ҳузури Расули Худо (с) як гурӯҳ асир оварда шуд. Дар миёни онҳо зане буд, ки зоҳиран чизеро гум карда, дар пайи ёфтанаш талош мекард. Баногоҳ аз миёни издиҳом кӯдакеро пайдо намуда, дарҳол ба оғӯшаш гирифт ва сару рӯяшро бӯса кард. Расули Худо (с), ки шоҳиди ин манзара шуда буд, ба асҳоб фармуд: — Магар мумкин аст, ки ин зан фарзанди худро ба оташ андозад?! Саҳобаҳо гуфтанд: — На, савганд ба Худо, асло чунин намекунад. Сипас Расули Худо (с) фармуд: — Огоҳ бошед, ки шафқату меҳрубонии Худованд нисбат ба бандагонаш аз меҳру шафқати ин зан нисбат ба фарзандаш чандин маротиб афзунтар аст!
БА ИМДОД МЕРАСАД
Саҳобагон аз Расули Худо (с) пурсиданд: — Худованд дар кадом вақт ба имдоди бандааш мерасад? Расули Худо (с) фармуд: — Муъмин бародари муъмин аст. Ба бародараш зулм намекунад ва ӯро дар сахтиҳо намегузорад. Ҳар касе эҳтиёҷи бародарашро бароварад, Худованд эҳтиёҷи ӯро мебарорад. Ҳар касе бародари мусулмонашро аз ранҷу машаққат раҳо кунад, Худованд дар қиёмат ӯро аз ранҷу машаққат раҳо мекунад. Ҳар касе айби мусулмонеро пӯшонад, дар қиёмат Худованд айби ӯро мепӯшонад. То даме ки банда ба имдоди бародараш мерасад, Худованд ба имдоди ӯ мерасад.
РӮЗИ ҚИЁМАТ
Расули Худо (с) дар ҳадисе фармуд: «Худованди Мутаъол дар рӯзи қиёмат аз баъзе бандагонаш мепурсад: — Эй фарзанди Одам! Бемор будам, чаро ба аёдатам наомадӣ? Банда мегӯяд: — Худоё, чӣ гуна ба аёдати Ту меомадам?! Ту, ки Парвардигори оламиён ҳастӣ, аз бемор шудан муназзаҳӣ! Худованд мефармояд: — Эй фарзанди Одам, фалон бандаам бемор буд ва ту ба аёдаташ нарафтӣ. Магар намедонистӣ, ки ба аёдати ӯ биравӣ, Маро хушнуд месозӣ?! Сипас ба баъзе бандагони дигар мефармояд: — Эй фарзанди Одам! Ман аз ту таом хоста будам, вале ба Ман таом надодӣ. Банда мегӯяд: — Парвардигоро! Ман чӣ гуна ба Ту таом медодам, ки Ту аз хӯрдан муназзаҳӣ?! Пас Худованд мефармояд: — Фалон бандаам гурусна буд ва аз ту таом хост, аммо ба ӯ таом надодӣ. Магар намедонӣ, ки бо таом додани ӯ Маро хушнуд месохтӣ ва ба ризои Ман мушарраф мегаштӣ. Сипас Худованд ба баъзе бандагони дигар чунин мефармояд: — Эй фарзанди Одам! Аз ту об хостам, аммо ба Ман об надодӣ. Банда мегӯяд: — Худоё! Ман ба Ту чӣ гуна об медодам, ки Ту ба чизе ниёз надорӣ ва аз нӯшидан муназзаҳӣ? Он гоҳ Аллоҳ Таъоло мефармояд: — Эй фарзанди Одам! Фалон бандаи ташнаам об пурсида буд ва ту об надодӣ. Оё намедонӣ, ки агар ба ӯ об медодӣ, Маро хушнуд мекардӣ ва сазовори ризоям мешудӣ».
АМОНАТРО БА ПОСДОРАНДАИ АМОНАТ ДИҲЕД!
Дар рӯзи фатҳи Макка Расули Худо (с) хост, ки ба Каъба ворид шавад, аммо калидҳо дар дасти Усмон ибни Талҳа буданд ва ӯ ҳанӯз мусулмон нашуда буд. Паёмбари Акрам (с) барои овардани калидҳо ҳазрати Алиро (р) ба назди Усмон ибни Талҳа фиристод. Чун ҳазрати Алӣ (р) омаду калидҳои Каъбаро пурсон шуд, Усмон гуфт: — Ман ба паёмбарии Муҳаммад бовар надорам, ки калиди Каъбаро ба ӯ диҳам. Калид аз ман аст ва он аз бобоҳоям ба ман мондааст. Ҳазрати Алӣ (р) калидро аз дасти Усмон ибни Талҳа бо зӯрӣ гирифт, зеро бояд фармони Расули Худоро (с) ба ҷо меовард. Сипас ба назди Паёмбар (с) баргашт ва ӯ бо асҳоб вориди Каъба шуданд. Паёмбари Худо (с) ҳамроҳи саҳобагон бутҳои Каъбаро несту нобуд карда, дар пайи ин ду ракъат намози шукр гузоштанд. Дар ин миён амӯи Паёмбар (с) — ҳазрати Аббос (р) талаб намуд, ки калидҳои Каъбаро бо худ бигирад. Дар ҳамин асно ояти каримае нозил шуд, ки ҳукми амонатро муайян мекард. Расули Худо (с) калиди Каъбаро тавассути ҳазрати Алӣ (р) дубора ба Усмон ибни Талҳа баргардонд. Усмон ибни Талҳа дар ҳайрат афтода, пурсид: — Чанде қабл ин калидро аз ман ба зӯрӣ гирифтӣ ва ҳоло бозпас овардаӣ. Сабаб дар чист? — Дар ин хусус оят нозил шудааст, — гуфт Ҳазрати Алӣ (р) ва он оятро қироат намуд: «Ба дурустӣ, Худо ба шумо мефармояд, ки амонатҳоро ба аҳли онҳо адо кунед ва (мефармояд, ки) чун миёни мардум ҳоким шавед, ба ростӣ ҳукм кунед. Ҳар оина некӯ чизе аст, ки Худо ба он ба шумо панд медиҳад. Ба дурустӣ ки Худо Шунавои Биност» (Сураи «Нисо», 4/58). Усмон ибни Талҳа, ки ҳанӯз имон наоварда буд, гуфт: — Ин ҳукме, ки аҳамияти амонатро дар дини шумо муайян мекунад, маро дар ҳайрат гузошт. Маро назди Паёмбар бубар. Усмон ибни Талҳа ҳамроҳи ҳазрати Алӣ (р) ба ҳузури Расули Худо (с) омад ва калимаи шаҳодат ба забон оварда, мусулмон шуд.
Абӯтуроб ва гӯшти бирён
Рӯзе шайх Абӯтуроб ҳамроҳи дӯстону шогирдонаш аз Макка берун омад. Дар роҳ ба ҳамроҳонаш гуфт: — Шумо бо роҳи асосӣ биравед, ман бошам, аз роҳи Табук меравам. Ҳамроҳонаш гуфтанд: — Эй шайх, ҳаво бисёр гарм аст! Чаро мехоҳӣ аз чунин роҳи душвор биравӣ? Абӯтуроб ҷавоб дод: — Чораи дигаре нест. Аммо шумо, вақте ба шаҳри Рамла расидед, ба хонаи фалон дӯстамон биравед ва дар он ҷо меҳмон шавед. Ҳамроҳонаш мувофиқи гуфтаи шайх роҳи худро идома доданд. Вақте ба шаҳри Рамла расиданд, ба хонаи ҳамон дӯст рафтанд. Соҳибхона онҳоро бо меҳрубонӣ истиқбол гирифт ва барои меҳмонон чор порча гӯшти бирён овард. Ҳамин ки онҳо хостанд хӯрок бихӯранд, ногаҳон парандаи шикорие аз осмон поён омад ва яке аз порчаҳои гӯштро бо чанголҳояш гирифта, парвоз кард. Ҳамроҳони шайх аз ин ҳодиса ҳайрон шуданд, вале гуфтанд: — Маълум мешавад, ки он порчаи гӯшт рӯзии мо набудааст. Сипас се порчаи боқимондаро хӯрданд. Ду рӯз гузашт ва Абӯтуроб низ ба назди онҳо расид. Ҳамроҳонаш аз ӯ пурсиданд: — Эй шайх! Дар ин роҳи дарозу гарм чӣ гуна сафар кардӣ? Оё дар роҳ чизе барои хӯрдан пайдо намудӣ? Абӯтуроб ҷавоб дод: — Дар тамоми роҳ чизе наёфтам, ғайр аз он ки фалон рӯз парандае аз осмон як порча гӯшти бирёнро ба пеши ман андохт. Ман онро гирифтам ва хӯрдам. Ҳамроҳонаш бо шунидани ин сухан дар ҳайрат монданд ва гуфтанд: — Эй шайх! Пас мо бо ҳам хӯрок хӯрдаем! Зеро ҳамон рӯз, ки мо дар Рамла меҳмон будем, парандае аз осмон фуруд омад ва як порча гӯшти бирёнро аз пеши мо рабуд. Акнун маълум шуд, ки он гӯшт ба ту расидааст! Абӯтуроб гуфт: — Сидқ чунин аст! Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикояти ирфонӣ ба мо се маънои муҳимро мерасонад: Рӯзӣ аз ҷониби Худованд аст. Дар ҳикоят таъкид мешавад, ки он чӣ барои инсон муқаррар шудааст, метавонад аз роҳе, ки интизор надорад, ба ӯ бирасад. Таваккал ба Худованд. Абӯтуроб дар роҳи душвор ба Худованд таваккал мекунад ва дар нақли ҳикоят ризқи ӯ ба таври ғайриодӣ мерасад. Сидқ ва ихлос. Дар истилоҳи тасаввуф «сидқ» танҳо ростгӯӣ нест, балки ростии дил, самимият дар имон ва устуворӣ дар роҳи Худовандро низ ифода мекунад. Маънои калимаҳои душвор Асҳоб — ҳамроҳон, дӯстон ва ёрон. Ҷода — роҳи калон, роҳи асосӣ. Табук — номи маҳал ва минтақае дар шимолу ғарби Арабистон. Рамла — номи шаҳре дар Фаластин. Фурӯд омадан — дар ҷое таваққуф кардан, меҳмон шудан. Заған (мушгир) — парандаи шикорӣ. Бирабуд — зуд гирифта бурд. Сидқ — ростӣ, самимият ва садоқат. Хулоса: «Рӯзии ҳар кас ба ӯ аз роҳе мерасад, ки баъзан ҳатто тасаввурашро намекунад».
Донишҷӯи некӯкор ва марди бахил
Рӯзе донишҷӯи некӯкоре, ки зиндагии бисёр камбағалона дошт, ба дари хонаи марди сарватманд, вале бахиле рафт. Донишҷӯ дарро кӯфт. Вақте соҳиби хона берун омад, бо эҳтиром гуфт: — Эй хоҷа! Шунидаам, ки ту як қисми молу сарвати худро барои кӯмак ба ниёзмандон ҷудо кардаӣ. Ман низ шахси ниёзмандам ва дар зиндагӣ ба мушкилоти сахт дучор шудаам. Умед дорам, ки ба ман ҳам ёрӣ мерасонӣ. Марди бахил, ки намехост аз молаш чизе бидиҳад, баҳонае ёфту гуфт: — Дуруст шунидаӣ. Ман як қисми моламро барои кӯмак ҷудо кардаам, аммо онро танҳо ба одамони нобино медиҳам. Ту бошӣ, чашмони бино дорӣ! Донишҷӯ аз ин сухан ранҷид, вале бо оромӣ ва зиракӣ ҷавоб дод: — Эй хоҷа! Ту хато мекунӣ. Нобинои ҳақиқӣ ман ҳастам! Марди сарватманд ҳайрон шуд ва пурсид: — Чӣ гуна? Магар ту намебинӣ? Донишҷӯ гуфт: — Ман аз он ҷиҳат нобино ҳастам, ки аз Худованд, ки рӯзидиҳандаи ҳақиқии ҳамаи бандагон аст, рӯй гардонда, барои ёрӣ хостан ба дари шахси бахиле монанди ту омадаам! Ин суханро гуфту рӯй гардонд ва аз он ҷо рафт. Марди сарватманд аз шунидани ин ҷавоби пурмаъно сахт таъсир ёфт. Вай фаҳмид, ки бо бахилии худ чӣ гуна дили як шахси ниёзмандро озурдааст. Дарҳол аз паси донишҷӯ давид ва гуфт: — Эй ҷавон! Баргард! Ман аз сухани худ пушаймонам. Ҳар чӣ мехоҳӣ, ба ту медиҳам! Аммо донишҷӯ дигар барнагашт. Ҳарчанд марди сарватманд аз ӯ хоҳиш кард, ҷавон пешниҳоди ӯро қабул накард ва роҳи худро идома дод. Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят ба мо чанд дарси муҳим меомӯзад: Бахилӣ хислати нописанд аст. Сарват вақте арзиш пайдо мекунад, ки инсон аз он барои корҳои нек ва ёрӣ ба ниёзмандон истифода барад. Шарафи инсон аз молу сарват болотар аст. Донишҷӯ бо вуҷуди ниёзмандӣ нахост барои гирифтани кӯмак таҳқир шавад. Худованд рӯзидиҳандаи ҳақиқист. Инсон метавонад аз дигарон ёрӣ бихоҳад, аммо набояд умеди худро танҳо ба дасти мардум бандад. Сухани ҳақ метавонад дили инсонро дигар кунад. Ҷавоби донишҷӯ сабаб шуд, ки марди бахил аз рафтори худ пушаймон гардад. Маънои калимаҳои душвор Толибилми солиҳ — донишҷӯи некӯкор ва парҳезгор. Бахил — шахси хасис, касе, ки аз додани мол худдорӣ мекунад. Арбоби истеҳқоқ — шахсоне, ки сазовори гирифтани кӯмак ҳастанд. Мустаҳиқ — ниёзманд, сазовори ёрӣ. Фурӯмонда — дармонда, гирифтори мушкилӣ. Раззоқи ҳақиқӣ — Худованд, ки рӯзии ҳамаи мавҷудотро мерасонад. Мутаассир шуд — таъсир гирифт, дилаш нарм шуд. Дараҷаи қабул наёфт — хоҳишаш пазируфта нашуд. Хулоса: «Бойигарии ҳақиқӣ дар бисёрии мол нест, балки дар саховатмандӣ ва бузургии дил аст».
Падар ва писар
Рӯзе падару писареро назди ҳоким оварданд, то онҳоро ҷазо диҳанд. Ҳоким фармон дод, ки аввал падарро сад зарбаи чӯб зананд. Ҷаллодон падарро ба замин хобонданд ва ба задани ӯ оғоз карданд. Падар бо вуҷуди дарди сахт ҳатто як бор ҳам оҳ накашид ва нола накард. Ӯ ҳамаи сад зарбаро бо сабру таҳаммул тоқат намуд. Сипас навбати писараш расид. Ҳамин ки ҷаллод аввалин зарбаи чӯбро ба тани писар зад, падар ногаҳон ба нолаву фарёд даромад. Ҳоким аз ин ҳолат ҳайрон шуд ва пурсид: — Эй мард! Туро сад зарбаи чӯб заданд, аммо ҳатто як бор оҳ накашидӣ. Акнун ба писарат ҳамагӣ як зарба заданд, чаро ин қадар нолаву фарёд мекунӣ? Падар бо дили пурдард ҷавоб дод: — Эй ҳоким! Он сад зарбае, ки ба ман заданд, ба тани ман мерасид ва ман метавонистам дардашро таҳаммул кунам. Аммо акнун чӯб ба ҷигари ман мерасад. Чӣ гуна метавонам дарди ҷигарамро таҳаммул кунам?! Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят муҳаббати бепоёни падар ба фарзандро нишон медиҳад. Падар тавонист дарди сад зарбаи чӯбро таҳаммул кунад, аммо аз дидани азоби фарзандаш тоқаташ тамом шуд. Дар ин ҷо калимаи «ҷигар» ба маънои фарзанди азиз омадааст. Дар адабиёти тоҷик фарзандро «ҷигарбанд» мегӯянд, зеро ӯ мисли порае аз ҷону тани падару модар азиз аст. Ҳикоят ба мо меомӯзад, ки баъзан дидани ранҷи шахси дӯстдошта аз таҳаммул кардани дарди худи инсон душвортар аст. Хулоса: Дарди танро метавон таҳаммул кард, аммо дарди фарзанд ба дили падару модар мерасад.
САРБОЗИ “ҲАЛОКШУДА”
Баъди 20 сол ба хона баргашт Соли 1975 ҳангоми ҷанг дар Камбоҷа як сарбози ветнамӣ чунон захми вазнин бардошт, ки ўро мурда пиндоштанд. Вай дар лазарет мехобид, кӣ буданашро дар ёд надошт. Падараш нома гирифт, ки фарзанди ў дар ҷанг қаҳрамонона ҳалок шудааст. Вале сарбози “кушташуда” ҳеҷ ба мурдан тан намедод. Баъди ба по хестан, саросари Ветнамро қадам зад. Орзуи ягонааш ҳамин буд, ки рўзе хотирааш барқарор мегардад. Боре қаландарвор ба зодгоҳаш ворид гашт, вале деҳаро нашинохт. Аммо ўро рафиқони бачагиаш шинохта, ба назди модараш оварданд. Вақте ки модари 72- сола ба гардани писараш дастонашро ҳалқа баст, хотираи сарбоз ҳамон лаҳза – баъди гузашти 20 сол барқарор шуд.
САХОВАТИ АҶИБ
– Бубахшед, бародар, аз роҳ мегузаштам, дар кӯча ин гов меистод, магар аз шумо нест? – гуфт марде, ки дар бар либоси тозаю озода пӯшида буд ва ресмони говеро дар даст дошт. – Не, мо гов надорем, – ҷавоб дод марди камбағале, ки ҳамеша ба доштаи худ бо шукргузорӣ зиндагӣ мекард. – Ман ба маҷлис хеле шитоб дорам. Ин гов то омадани соҳибаш ба хонаи шумо истад. Агар соҳибаш ҷустуҷӯ карда ояд, ба ӯ медиҳед. Нагузоред, ки ба ягонҷо рафта монад то ки соҳибаш ҷустуҷӯ карда овора нашавад, – гуфт он мард. – Хуб, ака, майлаш. Агар соҳибаш биёяд, номи шуморо мегӯям. Инсони хеле хубе будаед, – гуфт марди камбағал. – Майлаш, номи маро гӯед. Агар касе пурсида наояд, худам говро гирифта мебарам, гӯён хандид он шахс. – Хуб, ака… «Агар дӯсти падараш ба ӯ амак бошад, якто гов ҳадя кунад ҳам иҷрои ҳаққи дӯстиву ҳам саховат мешавад-да», – андешид марди фақир. «Боз роҳҳои саховатро ҷӯё шуда ёбад мешавад ку» аз фикр гузаронд ӯ. Субҳи рӯзи дигар, марде, ки бо шукргузорӣ зиндагӣ мекард, дар назди дарвозааш як коғазеро ёфт. Дар он навишта шуда буд: «Гове, ки дирӯз ресмони онро ба шумо супорида будам, аз они худатон будааст. Ин тӯҳфаи Парвардигор ба шумост, ки боз соҳибаш ҷустуҷӯ карда меояд гӯён мунтазир нашавед. Гов муборак бошад, дӯстам!»
САДОҚАТ
Мардеро ғуломе буд Луқмон ном. Луқмон ғуломе буд доно, бовафо, меҳрубон, хайрхоҳ ва хулоса ҳама хубиҳоро дар худ дошт ва аз ин рӯ назди арбоб бисёр азиз буд. Арбобаш ӯро ҳатто бар фарзандонаш муқаддам медошт. Ишқи арбоб ба Луқмон он андоза буд, ки ҷуз он ғизое, ки Луқмон аз он хӯрда буд, намехӯрд. Рӯзе барои арбоби Луқмон харбуза ба армуғон оварда буданд. Фарзандашро гуфт, то Луқмонро фарёд созад. Харбузаро пора кард ва як қоч ба Луқмон дод. Луқмон онро чунон ба ҳавас хӯрд гӯё, ки асал бошад. Арбоб, ки дид Луқмон харбузаро бисёр дӯст дошт, қочи дуввуму севвумро ба ӯ дод, то ба ҳафтдаҳ расид. Танҳо як қоч боқӣ монд. Арбоб хост онро бихӯрад, то бидонад он харбуза чӣ қадар ширин аст, ки Луқмон онро чунин ба иштиҳо мехӯрад, аммо харбуза на танҳо ширин набуд, балки чунон талх буд, ки забони арбоб обила зад ва ҳалқаш сӯхт. Дақиқае гузашт ва ҳоли арбоб беҳтар шуд. Пурсид: — Луқмон! Чӣ гуна ту заҳри талхро чунин бо иштиҳо хӯрдӣ ва хам ба абрӯ наёвардӣ. Магар ту душмани ҷони худ ҳастӣ? Луқмон гуфт: — Ман аз дасти ту шириниҳо чашидаам ва неъматҳо гирифтаам, шарм кардам талхии ин якеро ба рӯят биёварам. Ин носипосӣ аст, ки ҳазор-ҳазор хубӣ бубинам ва ҳангоми як нохушӣ фиғон бароварам. Дар воқеъ, дасти ширинбахши ту талхӣ дар ин харбуза боқӣ нагузошт. Мантиқ: Муҳаббат кимиёест, ки ҳар талхиро ширин мекунад, дардро шифо медиҳад ва мурдаро зинда месозад. Мазмун аз «Маснавии маънавӣ» - и Ҷалолуддини Балхӣ
ҚУДРАТИ ЗӮР ВА ҚУДРАТИ ҲАҚ
Дар замоне дур, дар деҳаи ором як марди қавию нерӯманд зиндагӣ мекард. Ӯ худро аз ҳама болотар медонист ва ба хотири қуввааш ба мардум зӯр мегуфт: — Ман тавонотаринам, ҳар чӣ гуфтам, бояд шавад! Мардум аз тарси ӯ хомӯш мешуданд. Як рӯз ин мард ба назди пире, ки ҳама ӯро донанда ва одил меҳисобиданд, рафт ва гуфт: — Ба ҳама бигӯй, ки ман метобонам ҳар мушкиле ҳал кунам. Ба ҳама бигӯй, ки ман зӯртар аз ҳамаам! Пир бо оромӣ ба ӯ нигарист ва гуфт: — Агар чунин аст, ман як супориши сода дорам. Агар онро карда тавонӣ, ман эътироф мекунам, ки ту воқеан тавонотаринӣ. Мард бо такаббур хандид: — Бигӯ, чӣ кор? Ман ҳар корро карда метавонам! Пир ба дарахти куҳнае ишора кард ва гуфт: — Ин дарахтро бишкан, аз ҷояш канда парто. Мард пеш рафт, бо тамоми қувва дарахтро тела дод, шохашро кашид, бо табар зад. Ниҳоят пас аз заҳмати зиёд дарахтро канд. Сари пир бардошта гуфт: — Дидӣ? Ман тавоноам! Пир ба оромӣ табассум кард: — Акнун ин тухми хурдро сабзону дар ҷои ҳамон дарахт бишкаста. Бигзор дубора ба дарахти бузурге табдил диҳӣ. Мард ба ҳайрат монд: — Инро чӣ гуна мекунам? Ҳарчанд қавиам, аммо ҳеҷ кас наметавонад дарахти калон парвариш кунад, ин кори вақт, меҳнат ва муҳаббат аст, на зӯр! Пир гуфт: — Бале, писарам. Зӯравонӣ метавонад шиканад, канда партояд, вайрон кунад. Аммо танҳо хирад, меҳр ва адолат метавонанд бисозанд, парвариш диҳанд ва мардумро ба ҳам бирасонанд. Қудрате, ки фақат барои шикастан аст, қудрат нест — заъф аст. Қудрати ҳақ он аст, ки бунёд кунад. Мард хомӯш шуд. Ӯ аввалин бор фаҳмид, ки зӯравонӣ на қувват, балки нотавонӣ будааст. МЕҲРУБОН БОШЕМ!
Се мард ба қатл маҳкум шуданд
Яке руҳонӣ, дуввумӣ ҳуқуқшинос ва дигараш физик буд. Аввал навбат ба олими дин омад. Вақте ки аз ӯ пурсиданд, то суханони охиринашро пеш аз марг гӯяд, бо қатъият садо баланд кард: "Худо... маро наҷот медиҳад." Теғи қотил афтод ва болои гарданаш истод. Ҳама фикр карданд, ки муъҷиза рух додааст... бинобар ин ӯро раҳо карданд. Ҳуқуқшиносро ба назди теғ оварданд. Вақте ки навбати ӯ расид, оромона гуфт: "Ман мисли олими дин нестам, аммо ман адолатро медонам... ва он маро наҷот медиҳад." Теғ афтод ва пушти гардани ҳуқуқшинос низ истод. Сипас, онҳо боварӣ доштанд, ки адолат барқарор шудааст... бинобар ин ӯро раҳо карданд. Акнун навбати физик омад. Пеш аз эъдомаш, бо эътимоди комил гуфт: "Ман мисли олими дин нестам ва адолатро мисли ҳуқуқшинос намедонам, аммо ман медонам, ки дар ресмони теғи қотил гиреҳе ҳаст, ки аз афтидани он пешгирӣ мекунад." Ҷаллодон ҷустуҷӯ карданд, гиреҳро ёфтанд... ва онро ислоҳ карданд. Ҳамин дам теғи қотеъ фаъол шуда, сари физикро аз танаш ҷудо кард... Ҳикмат: Баъзан, дар лаҳзаҳои хатарнок, хирад на дар гуфтани ҳама чизест, ки медонед... балки дар донистани он аст, ки кай хомӯш бошед ва кай вонамуд кунед, ки намедонед. Хомушӣ метавонад шуморо наҷот диҳад... дар ҳоле ки хашми шумо дар лаҳзаи нодуруст метавонад боиси шикасти шумо гардад. Таҳияи Шодмон АБДУРАҲИМ
Суханварӣ танҳо сухан гуфтан нест
Мегӯянд, ки дар шаҳри Бухоро ҷамъомаде баргузор гардид, ки дар он суханварон, шоирон ва донишмандон ҳузур доштанд. Ҳар яке бо сухани ширин, қофия ва ҳикмати баланд ҳунари худро нишон медод. Дар он миён пирамарде хомӯш менишаст. Ӯро пурсиданд: — Чаро ту, ки аз маъруфтарин донишмандон ҳастӣ, сухане намегӯӣ? Пир бо табассум гуфт: — Сухан монанди гавҳар аст. Ҳар ҷо ва ҳар вақт гуфтанаш ҷоиз нест. Сухан бояд чун дору бошад: ба маврид, ба миқдор ва ба ҷойи зарурӣ. Агар беҳуда ва беандеша гуфта шавад, мисли доруи зиёдатӣ ба ҷои шифо заҳр мегардад. Ҳозирон аз ин ҳикмат ба ваҷд омаданд ва эътироф карданд, ки хомӯшии ба маврид аз сухани беҳуда беҳтар аст. Панд: Суханварӣ танҳо сухан гуфтан нест, балки донистани замон, макон ва ҳадафи сухан аст. Касе, ки ба маврид сухан мегӯяд, аз ҳазорон суханвари сергуфтор беҳтар аст.
Ахлоқ
Рӯзе як ҷавон назди устоди худ омад ва пурсид: – Устод, кадом чиз инсонро аз ҳама зиёд зебо мегардонад? Устод бо табассум ҷавоб дод: – На сару либос, на дороӣ ва на қувват. Зеботарин ороиши инсон одоб ва хулқи нек аст. Ҷавон боз пурсид: – Оё хулқи хуб чӣ қадар аҳамият дорад? Устод гуфт: – Мисли офтоб, ки ҳама ҷо равшанӣ мебахшад. Одам бо хулқи нек дили дигаронро равшан месозад. Агар хулқаш бад бошад, мисли торикӣ аст, ки ҳарчанд ганҷина дошта бошад, касе ба ӯ наздик намешавад. Сипас устод афзуд: – Агар мехоҳӣ дар дили мардум ҷой дошта бошӣ, на қувва ҷӯй ва на сарват, балки бо одоб, хоксорӣ ва хулқи нек зиндагӣ бикун. Панд Хулқи нек сармояест, ки арзиши он ҳеҷ гоҳ кам намешавад. Мол талаф шавад, барқарор мешавад, вале обрӯ ва одоби инсон агар равад, баргаштанаш душвор аст.
Хоксорӣ
Мегӯянд, ки як шогирд бо устоди худ ба боғе даромаданд. Дар он ҷо дарахтон пур аз мева буданд. Шогирд бо ҳайрат гуфт: – Устод, чаро баъзе дарахтон сарбаланд истодаанд, вале баъзеашон сархаманд? Устод бо табассум ҷавоб дод: – Бингар, фарзанд, дарахте, ки мева надорад, сарбаланду ғурурнок меистад. Аммо дарахте, ки пур аз мева аст, аз вазни меваҳояш сар хам мекунад. Сипас афзуд: – Инсон низ чунин аст: касе, ки дониш ва хирад надорад, мағрур мешавад. Аммо одами доно ва пурбаракат ҳамеша хоксор аст, зеро медонад, ки ҳамааш аз фазлу карами Худост. Панд: хоксорӣ ороиши дониш аст. Чӣ қадаре одам бештар донад, ҳамон қадар бояд бештар фурӯтан бошад.
Ахлоқи нек
Ривоят мекунанд, ки як мард писарашро ба назди як омӯзгори донишманд бурд, то аз ӯ илм омӯзад. Пас аз чанд рӯз падар аз омӯзгор пурсид: — Устод, писарам аз шумо чӣ гуна дониш меомӯзад? Омӯзгор ҷавоб дод: — Ман танҳо шамъро фурӯзон мекунам, вале рӯшноиро худи ӯ бояд бубинад. Агар чашмонашро кушода нигоҳ дорад, ҳама чизро хоҳад дид, агар на — ҳатто дар рӯшноӣ ҳам торикӣ мемонад. Падар гуфт: — Пас вазифаи шумо чӣ аст? Омӯзгор табассум карда гуфт: — Вазифаи ман на танҳо омӯзонидани ҳарфу калимаҳо, балки бедор кардани андеша, ахлоқ ва қалби ӯст. Илм бидуни тарбия мисли шамъест дар дасти кӯдак, ки метавонад ҳам равшанӣ диҳад ва ҳам сӯзонад. Панд: Илм ва дониш танҳо бо китобу сухан ба даст намеояд, балки бо тарбия, ахлоқи нек ва истифодаи дуруст аз он пурра мегардад. Омӯзгор роҳро равшан мекунад, вале қадамро худи шогирд бояд гузорад.
ВАТАНДӮСТӢ
Солҳо пеш як пирамарди донишманд бо шогирдонаш дар лаби дарё сайр мекард. Яке аз шогирдон пурсид: — Устод, чаро одамон бояд ватани худро дӯст доранд? Магар зиндагӣ дар дигар ҷо беҳтар нест? Пир табассум кард ва ба замине, ки дар зери пояшон буд, ишора намуд: — Ба ин замин нигоҳ кунед. Ин ҷо падару модаратон таваллуд шудаанд, ин ҷо устодон шуморо таълим додаанд. Ҳар як санг ва ҳар қатра оби ин диёр хотираҳои гузаштагонатонро дорад. Агар мо ватанамонро дӯст надорем, пас кӣ онро обод мекунад? Баъд пирамард як донаи хурди гандумро ба дасти шогирд дод: — Ин дона танҳо дар замини худ мева медиҳад, агар онро ба хоки бегона партоӣ, хушк мешавад. Инсон ҳам мисли ҳамин дона аст: агар ватани худро дӯст дорад ва барояш хизмат кунад, рушд мекунад. Шогирдон маънии суханони устодро фаҳмиданд ва аз ҳамон рӯз қасам хӯрданд, ки ватани худро обод кунанд. Панд: Ватандӯстӣ маънои эҳтироми гузаштагон, ғамхорӣ барои имрӯзу фардо ва хизмати самимӣ ба диёрамонро дорад.
САВОДНОКӢ
Замоне деҳае буд, ки мардумаш камхонду бесавод буданд. Дар ҳамин деҳа писараки хурде бо номи Самад зиндагӣ мекард. Ӯ ҳар рӯз медид, ки падару модараш ҳангоми ҳисоб кардани пул ё хондани номаҳо ба дигарон ниёз доранд. Самад бо худ гуфт: — Ман мехоҳам худам хондану навиштанро ёд гирам, то ба касе муҳтоҷ набошам. Ӯ ҳар саҳар бо равшани аввалин шӯълаи офтоб то деҳаи ҳамсоя мерафт, то аз як устоди кӯҳансол ҳарфҳои алифборо омӯзад. Гарчанде роҳаш дур ва душвор буд, вале Самад рӯҳафтода нашуд. Солҳо гузашт ва Самад аввалин нафаре шуд, ки дар деҳа китоб мехонд ва ба дигарон ҳам савод ёд медод. Ба туфайли кӯшиши ӯ деҳа ободтар гардид ва мардум аҳамияти донишро фаҳмиданд. Панд: Саводомӯзӣ чароғи роҳи зиндагист. Касе, ки мехонад ва менависад, ҳам ба худ, ҳам ба дигарон фоида меорад.
АРЧАИ МАҒРУР
Рӯзе подшоҳи як кишвар дар боғи қасраш қадам мезад. Дар роҳаш сарв ва арчаи бузургеро дид, ки бо зебоии худ фахр мекарданд. Арчаи баланд бо ғурур гуфт: — Ба ман нигаред! Ман ончунон баланд ва сабзам, ки ба осмон мерасам. Ҳеҷ дарахт ба пояи ман намерасад. Дар ҳамин дам чашми подшоҳ ба як гули хурду зебо афтод, ки дар канори роҳ оромона мешукуфт. Подшоҳ онро чида, ба бинии худ наздик кард ва аз бӯйи хушаш лаззат бурд. Сипас гуфт: — Ҳамаи бузургии дарахти баланд ба ман манфиате надод, вале ҳамин гули хурду фурӯтан қалбамро шод кард. Арча хомӯш шуд ва фаҳмид, ки зебоӣ ва бузургӣ танҳо бо фурӯтанӣ маъно мегирад. Аз ҳамон рӯз, ҳар касе аз канори боғ мегузашт, аз бӯи ҳамон гул ҳаловат мебурд, вале касе дигар ба арчаи ғурурзада таваҷҷӯҳ намекард. Панд: Мағрурӣ дили одамонро дур мекунад, вале фурӯтанӣ ва оддӣ будан дилҳоро наздик месозад.
РОСТГӮЙӢ
Дар деҳаи дур кӯдаке бо номи Ҳасан зиндагӣ мекард. Ӯ хеле содда ва ростгӯ буд. Ҳар кас аз ӯ чизе мепурсид, бе тарсу дурӯғ ҷавоб медод. Як рӯз тоҷири калон ба деҳа омад ва мехост ба шахси ростгӯ ва боэътимод кӯмак кунад. Ӯ ба мардум саволҳои гуногун медод, вале бисёриҳо ба хотири фоидаи худ рост намегуфтанд. Вақте навбати Ҳасан расид, тоҷир аз ӯ пурсид: – Писарҷон, агар ман туро бо тангаҳои тилло пурнамоям, ту онҳоро чӣ кор мекунӣ? Ҳасан гуфт: – Ман аввал ба модару падарам чизе мехарам, сипас барои худ китобҳои хонданӣ мегирам, то донишам зиёд шавад. Тоҷир аз ростии ҷавоби ӯ хуш шуд ва гуфт: – Писарҷон, ту ростгӯӣ, ман ба ту бовар мекунам. Ростгӯӣ беҳтарин ганҷ аст. Ӯ ба Ҳасан кӯмак кард, то ба мактаб равад. Ҳасан баъдтар марди донишманд ва боэҳтиром шуд, ки ҳамеша ба мардум ростӣ меомӯхт. Паёми ривоят: Ростгӯӣ калиди боварӣ ва эҳтиром аст. Касе ки рост мегӯяд, дили мардумро ба даст меорад.
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор