Зеҳн
1 пайгир · аз 15 июли 2026 дар Зеҳн
БУЛБУЛ
Дар як макон, дар як замон, дар як ҷойи хеле хушманзара ва хушбодуҳаво боғе будааст, ки дарахтони зиёди мевадиҳанда, ороишӣ ва гулҳои рангоранг доштааст. Илова ба ҳама зебоиҳои боғ боз дар он булбуле нағмасароӣ мекардааст, ки овози хеле фораму дилнишину зебо доштааст. Боғбон булбулро хеле дӯст медошт. Ҳар меҳмоне ба боғ ташриф оварад, албата булбулро ба ӯ шинос мекард. Булбул бошад ба дӯстдориҳои боғбон ҷавоб гуфта бо овози фораму хуши худ суруд хонда меҳмонони боғбонро шод мекардааст. Боғбон мағзи пистаро ба минқори булбул мемонду бо оби набот зиёфаташ мекард. Дӯстии боғбон ва булбул дер давом накард. Паррандаҳои гуногуни даруни боғ аз меҳру муҳаббати боғбону булбул рашк бурда, ҳасад хӯрда бо ҳам ҷамъ меоянду маслиҳат мекунанд. Яке мегуфт, ки“мо ҳам мисли булбул парранда, чаро ӯ азизу мо киха”. Дигаре мегуфт, ки “то булбул дар ин боғ ҳаст, нисбати мо меҳрубонӣ нест”. Сеюмӣ мегуфт, ки “байни боғбону булбул низоъ бояд андохт”. Ҳар кадоме аз паррандаҳо бо навбат назди боғбон омада хушомад мезаданду нисбати булбул бадгӯӣ мекарданд. Яке мегуфт, ки “Боғбонҷон, булбул бовиқор мегӯяд, ки ман шоҳи паррандаҳоям ва меҳмонон назди боғбон нею, балки барои шунидани овози ман меоянд”. Паррандаи дигар мегуфт “Булбул ҳамеша, шумо боғбони азизро, дар ғайбатон таҳқир мекунаду суханҳои носазо мегӯяд “ва ғайраву ғайраҳо. Боғбон аз шунидани чунин суханҳои носазо дар ҳаққаш ба ғазаб омада, булбулро аз боғ пеш карда: – Байни инсон ва парранда дӯстӣ набудааст, намехоҳам дигар туро дидан ва овозатро шунидан-гуфт. Булбул бехабар аз ҳасудиву иғвои ҳамҷинсонаш ва бовару рафтори боғбон ғамгин гашта, бо чашми наму бо дили пур аз ғам боғро тарк кард. Парид ба баландиҳо. Гузашт аз пуштаву дара, сари ҷару болои тепаҳои кӯҳистон. Расид ба назди арчаҳои баланди сарсабзи кӯҳистон. Гузошт лона ба шохи яке аз арчаҳои баланди сарсабз. Мурғакони озоди он диёр аз омадани меҳмони нав огоҳӣ ёфта назди ӯ меоянд. Булбул онҳоро хуш қабул мекунад. Мурғакон хоҳиш мекунанд, ки булбул барояшон суруде хонад, аммо ӯ узрхоҳӣ карда мегӯяд: –Хамҷинсони азизам, маро маъзур доред, дили пур аз ғам дорам, ҷудоӣ аз дӯсти азизам, маро ранҷур кардааст, маҷоли суруд хондан надорам гуфта ҳодисаи шударо ба онҳо ҳикоя мекунад. Мурғакони кӯҳистонӣ, ки орӣ аз кинаву адоват ва ҳасаду иғво буданд, бо ҳам маслиҳат карданд, ки ба булбули меҳмон ёрӣ расонанд. Яке аз онҳо парвоз кард сӯи он диёру он боғи зебо. Аз он зебоие, ки булбул таъриф карда буд, осоре надид. Шохи дарахтон шикастаю гулҳо аз беобӣ пажмурда, деворҳои боғ афтода ва боғбон бемор дар бистари марг. Соҳиби боғ бошад чуғзу буму якчанд паррандаи дигар. Онҳо шодону хандон ба якдигар мегуфтанд “Ҳай бобашон кардем. Аз дӯстии боғбону булбул мо дар азоб будем. Ана, вақти мо ҳам расид. Боғ аз они мо”. Ин ҳамаро дида мурғаки кӯҳистонӣ парвоз кард ба баландиҳо ва расид ба ҳамон арчаи баланди сарсабз ва булбулро дид, то ҳол гирёну нолон аз фироқи дӯст. – Ҳамболи азизам, булбул, - гуфт мурғаки кӯҳистонӣ – хезу бипар сӯи боғу роғат ва сӯи дӯстат-боғбон, ки дар фироқи ту ӯ низ бемор аст. Булбул аз шунидани бемории дӯсташ ба таҳлука афтод ва парид сӯи дашт, сӯи он боғ ва назди дӯсташ. Назди тирезаи хонаи боғбон нишасту суруди дӯстдоштаи ӯро зам-зама кард. Боғбон овози фораму суруди ошноро шунида об хост. Обаш доданд. Хест аз бистари беморӣ, баромад рӯи ҳавлӣ. Бидид булбули хушовозу хушнавояшро, узр хост ва гуфт: –Дӯсти азизам, аз дӯсти хушомадгӯй ҳазар кун, ки маккор аст. Ман ба макри онҳо дода шуда, қариб ҷони худ ва ҷони дӯсти ба ҷон баробарамро аз даст дода будам.
МАДҲИЯ
Мегӯянд, ки соле дар деҳи дуре омӯзгори пире зиндагӣ мекард. Ӯ ҳар саҳар ба мактаб меомад ва пеш аз дарс шогирдонашро гирд оварда, бо овози оҳиста мадҳияи давлатро мехонд. Як рӯз яке аз шогирдон пурсид: — Усто, чаро ҳар саҳар ин қадар бо эҳтиром мадҳияро мехонед? Охир, мо онро азхуд кардаем-ку. Устод табассум кард ва ба кӯдакон нигоҳ афканда гуфт: — Фарзандони ман, мадҳия танҳо як суруд нест. Ин овозест, ки моро ба якдигар мепайвандад. Вақте мо мадҳия мехонем, на танҳо калимаҳоро такрор мекунем — мо аҳди худро бо Ватан нав мекунем. Сипас ӯ ҳикояе нақл кард: — Солҳо пеш ҷавоне буд, ки барои дарёфти дониш ба сарзамини дур рафт. Пас аз солҳои зиёд ба Ватан баргашт. Ҳамин ки ба марзи кишвар қадам гузошт, садои мадҳияи давлатиро шунид. Дилаш аз шодӣ ларзид, ашк аз чашмонаш ҷорист ва гуфт: “Танҳо ҳамин суруд маро ба Ватан пайваст нигоҳ дошт.” Устод сукут кард ва илова намуд: — Мадҳия қуввае дорад, ки дилҳоро ба як ришта мечаспонад. Вақте як халқ бо як овоз мадҳия мехонад, қудрати ӯ садҳо маротиба зиёд мешавад. Шогирдон ба ҳамдигар нигариста, маънои сухани устодро дарк карданд. Аз он рӯз мадҳияро на танҳо аз рӯйи матн, балки аз рӯйи дил мехонданд — бо эҳтиром, муҳаббат ва ифтихор аз Ватан. Панд: Мадҳияи давлатӣ овози ягонагии миллат аст. Он сурудест, ки моро ба решаи хеш мебандад ва дар қалб ҳисси ватандориро бедор мекунад.
ОБОДИИ КИШВАР
Дар замони қадим подшоҳе буд, ки мехост кишварашро обод, мардумашро озод ва ҷомеаашро муттаҳид нигоҳ дорад. Вале ҳар қонунеро, ки рӯи коғаз меовард, баъзеҳо қабул мекарданд, баъзеҳо ба манфиати худ шарҳ медоданд. Мардум саргардон буданд: кӣ ҳақ дорад? Кӣ вазифа дорад? Кӣ аз кӣ муҳофизат мекунад? Рӯзе подшоҳ ба назди донандаи бузург – пире, ки мардум ӯро “Сипаҳри хирад” меномиданд, рафт ва гуфт: — Чӣ кунам, то миллатам ба як роҳ раванд ва ҳуқуқи ҳар кас ҳифз гардад? Пир табассум карда гуфт: — Эй подшоҳи адолатҷӯ, агар мехоҳӣ кишварат устувор монад, бояд қонуни асосӣ дошта бошӣ, ки монанди ҷоякуни нури офтоб ҳадафи ҳар касро равшан кунад. Он қонун аз ту болотар бошад, то ту худ ба он итоат кунӣ ва мардум бидонанд: дар ин сарзамин қонуни ягона бартарист, на сухани шахс. Баъд пирамард чаҳор санги қиматбаҳоро овард: 1. Санги ҳуқуқ, ки рамзи озодӣ буд. 2. Санги вазифа, ки рамзи масъулият буд. 3. Санги адолат, ки рамзи баробарӣ буд. 4. Санги ваҳдат, ки рамзи ягонагии миллат буд. Вай гуфт: — Агар ин чаҳор сангро дар як зинҷир пайванд кунӣ, онро Конститутсия меноманд. Он қалби давлат аст. Ҳар ҷо ки ҳуқуқи инсонро ҳимоят кунанд, вазифаи шаҳрвандро муайян созанд, адолатро фарқ нагузоранд ва мардумро муттаҳид нигоҳ доранд — он ҷо давлат поянда мешавад. Подшоҳ бо хирадмандон нишаста, чунин санаду қонуни асосӣ таҳия кард. Аз он рӯз мардум гуфтанд: “Кишваре, ки Конститутсия дорад, гӯё хонаи бо бунёди мустаҳкам аст — на аз шамол метарсад, на аз тӯфон.”
ДОРУ ЧӢ ГУНА ТАЙЁР КАРДА МЕШАВАД?
– Пеш аз ҷамъбасти мавзӯъ, мехоҳам як мисоли дигар биёрам. Он гоҳ бори дигар мебинем, ки ҳеҷ як сабабу унсур қудрати офариданро надорад. Агар шумо ҳам вобаста ба мавзӯи дарс мисолҳо пайдо намудед, ба дафтарҳо қайд кунед, то ки фаромӯш нашаванд. Фурсат ёфта, онҳоро ҳам мешунавем. Тавре қаблан ёдовар шудем, масъалаи имон барои мусулмон масъалаи муҳимтарин ба шумор меравад, зеро саодати абадии ӯ ба имон вобаста аст. Мисоли мавриди назар аз он иборат аст, ки дар як корхонаи дорусозӣ лабараторияи бузурге ҳаст. Дар болои мизи он шишаҳо ва зарфҳои гуногун гузошта шудаанд. Ҳар яки он доруҳо аз моддаҳои гуногун таркиб ёфтаанд. Барои омода кардани ҳар дору миқдори муайяни ин моддаҳо истифода бурда мешаванд. Тасаввур кунед, ки дар вақти омода намудани як навъи дору барои бемории сардард, шумо дар он ҷо қарор доред ва мехоҳед, ки маълумоти бештар бигиред. Аз ин рӯ, аз корманди масъул мепурсед: – Доруро чӣ гуна тайёр мекунед? Дорусоз мегӯяд: – Доруро мо тайёр намекунем. Ин корхона ба воситаи шамол фаъолият мекунад ва дар натиҷаи шамол аз ҳар як зарф миқдори лозимии маҳлулҳо дар зарфи алоҳида ҷамъ омада, омехта мешаванд ва дору барои сардард омода мегардад. Амалиёти мазкурро пурра сабабҳо анҷом медиҳанд. Акнун, бигӯед, ки шумо ба ин бовар мекунед?! – Не, албатта! – гуфтанд онҳо. –Чаро бовар намекунед? – савол додам ман. Ба ин савол аксарият ҷавоб додан мехостанд. Ин ҳолат боиси хушҳолӣ аст, чунки даст бардоштани онҳо маънии сарфаҳм рафтан ба мавзӯи дарсро дошт. Иҷозати суханро ба яке аз хонандагони камгап додам. Ӯ гуфт: – Муаллим, дар қуттии ҳар як дору таркиби он ва миқдори моддаҳо навишта шудаанд. Онҳоро бо миллиграмм чен мекунанд. Кӯчактарин хато метавонад доруро ба заҳр табдил диҳад. Аз ин рӯ, доруе, ки бе ҳисобу китоби дақиқ омода мешавад, дору буда наметавонад. Чунки дар ин миён на зарф аз натиҷаи кор хабар дорад, на моддаҳо ва на шамоле, ки онҳоро омехта мекунад. Инҳо фақат аз сабаб иборатанд ва тавре шумо ҳам гуфтед, сабаби беҳиссу бешууранд. Аз ин лиҳоз, онҳо наметавонанд кори боақлона ва бошууронае анҷом диҳанд. – Офарин! Кӯтоҳу пурмуҳтаво гуфтӣ! – суханони ӯро қадр карда, таъкид доштам ман. – Боз касе гуфтание дорад? – Бале, муаллим! – гуфт сардори синф. – Аз ин мисол бармеояд, ки сабабҳо ҳатто доруеро, ки на ҷон дораду на рӯҳ, омода карда наметавонанд. Аз ин рӯ, офаридани мавҷуди ҷондор ва махсусан, офариниши инсон барои сабабҳо аз доираи имкон берун аст. Дар тақвияти гуфтаҳои сардор нуктаи дигареро илова намудам: – Дуруст аст, ки мавҷуди беҷон як ҳастии ҷондорро офарида наметавонад. Аммо як омили дигаре ҳам ҳаст, ки оҷиз будани сабабҳоро пурра нишон медиҳад. Фарз кардем, сабабҳо ашёву ҳодисоти моддӣ, яъне ҳар он чизеро, ки бо чашм дида ва бо даст ламс карда мешавад, офариданд. Пас, мавҷудоти маънавӣ, масалан ақл, андеша, меҳру муҳаббат ва ғайраҳо чӣ мешаванд? Сабабҳои моддӣ ба олами рӯҳ ва мавҷудоти дигаре, ки вуҷуди моддӣ надоранд, роҳ намеёбанд. Дар ин маврид онҳо чӣ коре анҷом дода метавонанд? Хулоса, аз ҳар ҷиҳате назар кунем, сабабҳо ҳаргиз чизе офарида наметавонанд.
СЕБРО САБАБҲО МЕОФАРАНД?
Маҳмуди файласуф фурсат ёфта, ҳарфи дилашро баён намуд: – Муаллим, Худованд офарандаи борон ки ҳаст, ҳангоми хушксолӣ деҳқонон ба дуои борон мебароянд. – Бале, Маҳмуд, ин ба эътиқод вобаста аст. Онҳо, ки Офаридгори ҳақиқиро медонанд, боронро аз Ӯ талаб мекунанд. Тасаввур кунед, ки агар боронро аз сабабҳо талаб намоянд, чӣ қадар хандовар мешавад, ҳамин тавр не? Агарчӣ аз онҳо талаб кунед ҳам, аз дасташон коре намеояд. Гулбарги камгапи нуктасанҷ иҷозати сухан пурсид. Гуфтам: – Марҳамат, духтарам. Гуфт: – Муаллим, касоне, ки ба сабабҳо эътиқод доранд ва мегӯянд, ки боронро сабабҳо ба вуҷуд овардаанд, оё дар вақти хушксолӣ боришро аз сабабҳо талаб мекарда бошанд? Барои ба вуҷуд омадани як себ замин, об ва офтоб лозим аст. Пас, Офарандаи себ ва низоми офтобӣ як аст. Тамоми олами мавҷудот асари як қудратанд Маҳмуди файласуф фавран гуфт. – Муаллим, минбаъд файласуфи синф Гулбарг аст, чунки ӯ бисёр саволи ҷолиб пурсид. Бачаҳо табассум карданд. – Хуб, дар ин маврид як мисоли дигаре ҳаст, ки офаранда набудани сабабҳоро беҳтар мефаҳмонад, – гуфтам ман ва аз ҷузвдонам як дона себ баровардам. – Ба ин себ нигаред! Аз нисф зиёди бачаҳо аз ҷо бархостанд. Дар қафо нишастагиҳо аз онҳо хоҳиш мекарданд, ки дар ҷояшон шинанд ва ба дидани себ монеа нашаванд. Ман себро ба кафи даст гирифта, дар байни онҳо гаштам. Бачаҳо чунон бо завқ нигоҳ мекарданд, ки гӯё себро бори аввал медида бошанд. – Ин зебоиро бубинед ва бигӯед, ки оё сабабҳо метавонанд офарандаи ҳамин себ бошанд? Аҳли синф ба Гулбарг нигаристанд. Нигоҳи онҳо маънии онро дошт, ки ба ин савол файласуфи синф посух диҳад. Гуфтам: – На, ҳама бояд андеша кунанд. Аввал сабабҳои ба миён омадани себро фикр кунед. Себ аз чӣ мерӯяд? – Аз дарахт. – Офарин! Албатта аз дарахт мерӯяд. Пас, дарахт ба чӣ эҳтиёҷ дорад? Ба хок ва минералҳое, ки дар таркиби хок мавҷуданд. Ҳамчунин, дар ин маврид ба офтоб ва хусусан, ба об эҳтиёҷ ҳаст. Ҳамаи ин сабабҳо бояд ба ҳам оянд, то ки себ дар навдаи дарахт нашъунамо ёбад. Акнун оё ҳамин сабабҳо себро меофаранд? Аввал саволро аз Маҳмуд пурсидам. Гуфт: – Не, муаллим. Сабабҳо офаридгор буда наметавонанд, зеро онҳо донишу шуур надоранд. Вақте сабабҳо ба ҳам оварда мешаванд, онҳо аз кори худ ва ҳосили он огоҳ нестанд. Маҳмуд пас аз таваққуфи андаке илова намуд: – Аслан, хуб аст, ки сабабҳо аз натиҷаи кори худ огоҳӣ надоранд. Вагарна, нархи себ дар бозорҳо бисёр гарон мешуд. Аз он ки дарахт қимати себро намедонад, ба инсонҳо чунин як неъмати бебаҳоро бе миннат тақдим мекунад. Маҳмуд мехост дар ин бобат бештар сухан гӯяд, вале ҳамсинфони дигар монеи суханпардозии ӯ шуда, навбати сухан мепурсиданд. Яке аз онҳо иҷозат хоста, гуфт: – Муаллим, дарахти себ ва ё унсурҳое, ки ҷиҳати парвариш ёфтани он хидмат мекунанд, барои офаридгор шудан бояд ниҳоят доно мешуданд. Охир, барои интихоб карда гирифтани минералҳои лозимӣ аз таркиби хок дониши мукаммал лозим аст. Ин корест, ки ҳатто инсон аз уҳдааш баромада наметавонад. – Хуб, биёед мавзӯъро ҷамбаст намоем, – гуфтам ман. – Дарахт бешуур, хок бешуур ва ҳар ду аз себ бехабар. Унсурҳои дигаре, ки дар нашъунамои себ нақш доранд, ҳама бешуур ва бехабар. Унсурҳои дигаре, ки дар нашъунамои себ нақш доранд, ҳама бешуур ва бехабаранд. Ҳамаи ин сабабҳои бехабару бешуур чӣ гуна метавонанд ба ҳам омада, ба маслиҳат бирасанд ва себи зебое офаранд? Магар ин мумкин аст?! Ман ин саволро аз панҷ-даҳ каси онҳо алоҳида-алоҳида пурсидам. Гуфтанд: – Не, офарида наметавонанд. Барои офаридан ҳадди ақал шуур доштанашон лозим аст. – Пас, офаридгор кист? – Ҳақ Таъоло! Дар синф фазои амну итминон ва осоиш ҳукмрон гардид. Ман себро боз ба ҷузвдон гузошта, гуфтам: – Бачаҳо, агар ин себ сухан гуфта метавонист, ба шумо изҳори сипос менамуд, зеро Офаридгори ӯ, ҳамзамон, Офаридгори кулли мавҷудотро дарёфтед. Акнун, аз нигоҳи санъати офариниш як себ авлотар аст ва ё як ҳайвон? Ҳайвон авлотар аст ё ин ки инсон? Албатта, ҳайвонот аз наботот ва инсоният аз ҳайвонот авлотар аст. Ҳоло, ҳамин сабабҳои беҳису карахт ва бешуур, ки ҳатто дар офаридани борон ва ё себ оҷизанд, оё метавонанд ҳайвонот ва аз он ҳам авлотар – инсониятро офаранд? – Офарида наметавонанд! – гуфтанд аксарият. – Чаро?! – пурсидам ман. – Чунки як мавҷуди беҳиссу беҷон мавҷудоти бошуурро офарида наметавонад, мақсади асосиро шарҳ дод Зуҳал. – Офарин, Зуҳал! Магар ӯ дуруст намегӯяд, бачаҳо? Он сифате, ки дар офаридгор нест, чӣ гуна метавонад дар офаридаҳояш бошад? Яке аз хонандагони камгап, вале ҳушманд хоҳиши сухан гуфтан кард. Бенавбат иҷозат додам ва ӯ гуфт: – Муаллим, ба назари ман, агар сабабҳо ҳайвоноту инсониятро офарида метавонистанд, пеш аз ҳама худашонро болотар аз онҳо қарор медоданд. Чӣ хел мешавад, ки худи онҳо беҳиссу бешуур бошанду офаридаҳояшон дорои хусусиятҳои олитарин?!
САБАБҲО ОФАРИДГОР БУДА МЕТАВОНАНД?
Аввал ақидаи касонеро баррасӣ намоем, ки пайдоиши ашёву ҳодисотро ба сабабҳо нисбат медиҳанд. Онҳо мегӯянд: «Ҳама чизро сабабҳо ба вуҷуд меоранд, яъне меофаранд». Масалан, борон. Боронро кӣ меофарад? Мувофиқи андешаи онҳо зуҳуроти мазкур чунин сурат мегирад: «Оби баҳрҳо, кӯлҳо ва дарёҳо бо таъсири гармии ҳаво бухор шуда, ба осмон мебарояд ва дар боло ба ҳавои сард расида, ба абр мубаддал мегардад ва сипас, дар сурати борон ба замин меборад. Агар боронро сабабҳо ба вуҷуд меоварда бошанд, дар ин ҳол, пурсида мешавад, ки сабабҳо кадоманд? Аввал гармӣ, баъд сардӣ. Дар натиҷаи ҳамин ду сабаб борон меборад». Аммо боридани боронро ба ин сабабҳо нисбат додан хатост, – илова намудам ман. Ҷумлаи охир сабаби ҳаёҳуи хонандагон гардид. Яке аз онҳо гуфт: – Магар шарҳи илмии боридани борон ҳамин гуна нест? Оё ҳақиқати ҳол аз шарҳи илмӣ фарқ дорад? Гуфтам: – Бале, дуруст аст, ки борон ба ҳамин сурат офарида мешавад, аммо ин шарҳ ба саволи «Кӣ боронро офарид?» ҷавоб намедиҳад. Дар ин ҷо танҳо чӣ гуна ба вуҷуд омадани борон фаҳмонида мешавад. Бо шунидани эзоҳи мазкур хонандагон ғавғоро канор гузошта, ба дарс гӯш доданд, аммо аз нигоҳи онҳо фаҳмида мешуд, ки мавзӯъро хуб нафаҳмидаанд. Маълум буд, ки мавзӯъ ба шарҳи бештаре ниёз дорад. Гуфтам, ки дар дарси физика вақте озмоиш мегузаронед, нахуст шарту шароитро муҳайё мекунед. Фарз кардем, агар мавзӯи озмоиш боридани борон бошад, пеш аз ҳама диққат медиҳем, ки дар озмоишгоҳ воситаҳо мавҷуд бошанд. Агар дар он ҷо барои бухор кардани об шароити муносиб набошад ва ё оби бухоршуда ба сатҳи хунукӣ расонида нашавад, озмоиш имконнопазир мегардад. Дарҳамин ҳол, ҳамаи шароити лозимӣ, аз ҷумла об, гармӣ ва сардии ҳаворо кӣ муҳайё месозад? Оё ин шартҳо худ аз худ омода шуда, боронро ба вуҷуд меоранд, ё ин ки аз ҷониби касе қаблан омода карда мешаванд? Ба ин савол хонандае посух дод: – Албатта, ҳамаи онро қаблан омода мекунанд. Пас, гуфтам: – Маълум мешавад, ки танҳо бо сабабу воситаҳо кор ба анҷом намерасад. Бояд касе бошад, ки онҳоро омода созад ва ба танзим дарорад, ҳамин тавр не? Дуруст аст, ки ҳодисаҳо, ашё ва мавҷудот дар натиҷаи сабабҳо ба вуҷуд меоянд, аммо раванди мазкурро сабабҳо дониста ва бошуурона анҷом намедиҳанд. Онҳо аз ҷониби қувва ё иродае бо аломатҳои хос омода гардида, ба танзим дароварда мешаванд. Масалан, агар гармӣ набошад, боридани борон мумкин аст? Ё фарз кардем, гармӣ ҳаст, вале об қобилияти бухоршавӣ надорад. Дар ин ҳолат ҳам борон намешавад. Агар дар осмон табақаи сардии ҳаво намешуд-чӣ? Ҳама ба як овоз гуфтанд: –Борон намеборид! – Пас, ин сабабҳо чӣ гуна бо ҳамдигар маслиҳат карда, ба як тартиби муайян даромадаанд? Шояд онҳо аҳамият ва зарурати боронро эҳсос карда, бо ҳам маслиҳат карда бошанд?! Албатта, касе ҳаст, ки обро бухор кунонда, хосияти табдилшавӣ ба барфу борон ва жоларо ба он медиҳад. Касе, ки ин хусусиятро ба об додааст, ҳавои гарму сардро низ ӯ ба танзим медарорад. Хуб, акнун бигӯед, ки чӣ касе метавонад, ба обу сардию гармӣ ҳукм намояд? – Аллоҳ Таъоло! – гуфтанд аҳли синф. Посухи онҳоро шунида, мутмаин гардидам, ки мавзӯъро дуруст фаҳмидаанд. Акнун мебоист мавзӯъро бо мисолҳои нав тақвият диҳем.
СЕ ИДДАОИ МУНКИРОН
Хонандагони синфҳои болоӣ бештар аз ҳама ба мавзӯҳои марбут ба офариниши замин ва ҳастии Худо таваҷҷӯҳ доранд. Онҳо на танҳо дар дарси маърифати ислом, балки тақрибан дар ҳама дарсҳо ин масъалаҳоро мавриди муҳокима қарор медиҳанд. Ман бо мақсади ба фаҳми инсон наздик кардани мавзӯи ҳастии Офаридгор мисолҳо овардам. – Ҳастии Худованд барои инсони бошуур возеҳу равшан аст. Баръакси инро иддао карда, набудани Худоро исбот намудан то имрӯз ба касе муяссар нашудааст. Воқеан ҳам аз пайдоиши дунё то замони мо ҳеҷ касе набудани Худоро исбот карда натавонистааст. Аммо дар мавриди ҳастии Ӯ садҳо ҳазор далелу исбот мавҷуд аст. Касоне, ки ҳастии Худоро инкор мекунанд, набудани Худоро пеш аз ҳама исбот мекарданд, аммо аз он ки Худо ҳаст ва набудани Ӯро исбот карда намешавад, касе ба инкори он муваффақ нашудааст. Маълум мешавад, ки инкорро исбот карда намешавад. Баръакс дар натиҷаи рушди илм барои исбот далелҳои нав пайдо мешаванд. Дар ин ҳол, касоне, ки имон надоштанд, имон меоранд ва касоне, ки имон доштанд, василаҳои комилтар кардани имонро кашф мекунанд. Ҳақиқати дигар аз он иборат аст, ки имон ба Худо аз аввали офариниш то имрӯз дар дили инсонҳо ҷо доштааст. Имон чӣ ҳиссиёти қавиест, ки дар ҳеҷ як давру замон инсоният бе он набудааст? Имон дар дили тамоми башарият чӣ гуна ҷойгир шуд ва торафт инкишоф ёфт? Чаро касоне, ки имон надоранд, дар тӯли таърих ҳамеша ақаллиятро ташкил додаанд? Баъзе мункирон ақида доранд, ки инсонҳо дар ҷамъияти ибтидоӣ бо сабаби надонистани қонунҳои табиат аз ҳодисоти табиӣ тарс доштанд ва аз рӯйи тарсу ноилоҷӣ эътиқод ба Худоро ба вуҷуд оварданд. Албатта, ин ақида нодуруст аст, зеро сабабҳои ҳодисаҳои табиат, аз қабили борон, барф, заминларза, раъду барқ ва ҳодисоти дигар муайян шудаанд. Аммо инсонҳо аз ҳодисоти табиат дигар натарсанд ҳам, натарсидани онҳо беимониро натиҷа надод. Баръакс, имони онҳо қавитар гардид. Аз ин бармеояд, ки имон ба Худоро тарсидан ва оҷиз мондан дар назди ҳодисаҳои табиат ба вуҷуд наовардааст. Инсон бо ҳисси имон ба дунё меояд. Имон як ҷузъи фитрат буда, дар дили ӯ ҷой дорад ва он зуҳуроте нест, ки баъдан пайдо гардад. Тавре таъкид гардид, дар як ҳадиси набавӣ ҳам зикр шудааст, ки ҳар тифл бо фитрати исломӣ таваллуд мешавад. Дар ҳамин вақт сардори синф, ки дар даст маҷаллае дошт, барои сухан гуфтан иҷозат пурсид ва гуфт: – Муаллим, Худованд, ки дили инсонҳо, аз ҷумла дили мункиронро медонад, дар дили ҳама нишонаашро гузоштааст. Бубинед, ки ин маҷаллаи илмӣ ҳамин мавзӯъро чӣ хел зебо шарҳ додааст. Ба расмҳои маҷалла назар кардам. Воқеан ҳам ҳайратовар. Дар дили инсон бо ҳуруфи қуръонӣ «Аллоҳ» навишта шудааст. Ин нишонаи илоҳиест, ки мушриконро шармсор мекунад. Дар муҳимтарини узви ҷисми инсон нишонаи боризи Офаридгор мавҷуд буда, монанди як муҳр аз ҳастии Худо дарак медиҳад. Бале, дар ҳақиқат номи Худованд дар дили инсонҳо ҳаккокӣ шудааст, вале инсонҳое ҳам ёфт мешаванд, ки бо вуҷуди нишонаҳои равшан инкор мекунанд. Чунин касон зиёд набошанд ҳам, ҳастанд. Ҳоло, биёед бубинем, ки онҳо чӣ иддао доранд. Онҳо бо кадом андеша ё беандешагӣ ба Худо имон наовардаанд. Ҳамаи ақидаҳои онҳоро дар се гурӯҳ ҷамъ овардан мумкин аст: *1) Ашё ва мавҷудотро сабабҳо меофаранд. Ашё ва мавҷудот тасодуфан, яъне худ аз худ ба вуҷуд меоянд.* 3) Ашё ва мавҷудотро табиат меофарад. Агар мо асос надоштани ин се иддаоро исбот намоем, имон боқӣ мемонад. Ҳар гоҳе муайян гардад, ки мавҷудотро сабабҳо ва табиат наофаридаанд ва онҳо худ аз худ пайдо намешаванд, пас, маълум мешавад, ки Худованди ягона онҳоро ба вуҷуд овардааст.
ИМОН ИНСОНРО ИНСОНИ ҲАҚИҚӢ МЕКУНАД
– Акнун биёед шарти аввали имонро аз лиҳози мазмун баррасӣ намоем, – пешниҳод кардам ман, вале дидам, ки яке аз талабагони ғайрифаъол савол доданист. Ба ӯ имкон додам: – Марҳамат, писарам. Гуфт: – Муаллим, акнун хуб фаҳмидам, ки ҳар касе калимаи шаҳодат арза кунад ва маънои онро фаҳмида, сидқан қабул намояд, мусулмон мешавад. Шумо гуфтед, инро ҳар касе хоҳад анҷом дода метавонад. Барои имон овардан монеае нест. Вале ман шунида будам, ки лӯлиҳо барои мусулмон шудан аввал бояд насронӣ шаванд, баъд мусулмон. Магар ин ҳақиқат дошта метавонад? – Не, писарам, ин ғалат аст. Инро барои паст задани лӯлиҳо гуфтаанд ва чунин сухан бо ислом ягон муносибат надорад. Инсон аз ҳар қавму миллате бошад, ҳар гоҳе бихоҳад, калимаи шаҳодат гуфта, мусалмон мешавад. Ин қоида вобаста ба халқияту миллат иваз намешавад. Чунки ҳамаи мо инсонем. Касеро ҷудо кардан қавмгароӣ ва миллатчигӣ аст. Агар мусулмон шудан ба касе осон ва ба каси дигаре мушкил мебуд, миёни намояндагони қавму миллатҳо ҷудоӣ сар мезад ва онҳо ба синфҳо тақсим мешуданд. Ислом чунин тафриқаро маҳкум мекунад, зеро интихоби қавму миллат ба иродаи инсон вобаста нест ва касе аз рӯйи мансубияти қавмӣ гунаҳгор дониста намешавад. Инсонҳо ҳангоми офариниш аз лиҳози эътиқод баробаранд. Мувофиқи ҳадиси набавӣ, ҳамаи кӯдакон бо фитрати исломӣ таваллуд мешаванд, вале падару модарон онҳоро ба динҳои гуногун раҳнамун месозанд. Аз суҳбати мо яке аз талабагон мувофиқи фаҳмиши худ хулоса бароварда, пурсид: – Муаллим, магар дилкашу дӯстрӯ будани тифлакон, бахусус, навзодҳо аз ҳамин хотир аст? Охир, онҳоро ҳама дӯст медоранд?! – Бале, онҳо дар баробари мусулмон таваллуд шудан маъсуму бегуноҳ низ ҳастанд. Албатта, тифли маъсум дар назари ҳар инсони ҳақиқӣ дӯстрӯ менамояд. – Муаллим, инсоне, ки ҳақиқӣ набошад, чӣ гуна аст? – Баъзе инсонҳое ҳам ҳастанд, ки хусусияти инсонӣ дар онҳо дида намешавад, мисле ки аз олами инсоният берун тарбият ёфтаанд. Амалу рафтори онҳо ба муносибати инсонҳо монанд нест. Масалан, модаре, ки фарзанди парпечашро ба кӯча гузошта, ғайб мезанад. Чунин рафтор хоси модарон нест, аз ин рӯ, ҳар касе аз тифли худ рӯй мегардонад, хислати инсонияшро гум кардааст. Ё баръакси ин ҳолат, баъзан як фарзанд барои сарвату манфиати дунё падару модари хешро ба қатл мерасонад. Магар чунин касеро инсон гуфтан мумкин аст? Ин гуна амали зиштро ҳатто ҳайвонҳо анҷом намедиҳанд. Аз ин рӯ, инсони ҳақиқӣ будан ба имон вобастагӣ дорад. Оё инсоне, ки ба Худои ягона, ба охират, ба дӯзаху биҳишт имон дошта бошад, чунин рафтор мекунад? Амалҳои зишти номбаршударо фақат касе анҷом медиҳад, ки мушкили имонӣ дошта бошад. Аксаран касе, ки имон надорад, моддагаро мешавад. Ҳама корро ба пулу мол вобаста медонад ва ба хотири кайфу сафо анҷом медиҳад. Худписанд ва маишатпараст мешавад. Барои манфиати худ ба ҳама гуна ноҳақӣ даст мезанад. Ҳар касе садди роҳаш шавад, ҳатто агар падару модараш бошанд ҳам, мумкин аст, ки пешпо занад. Ягона монеа дар пеши роҳи беимон қувваи қонун ва тарси дастгир шудан аст. Ягона тарсаш аз он аст, ки мабодо ба даст афтода, маҳбас шавад. Дар ин сурат ба сари ҳар беимоне бояд як полис гузошта шавад. Магар ин мумкин аст? Маҳмуди файласуф фурсати сухан ёфта, гуфт: – Муаллим, ин кор имконнопазир аст! – Чаро? – пурсидам ман. – Чунки сафи ҷинояткорон метавонад зиёд бошад, - шарҳ дод ӯ. - Агар давлату ҳукумат ба сари ҳар яки онҳо як полис таъин кунад, буҷети давлатӣ ба маоши онҳо намерасад. Ҳол он ки худи маъмурони полис ҳам инсон ҳастанд ва барои пешгирӣ намудани бадкории онҳо низ ба сарашон маъмурони дигар таъин кардан зарур аст. Ҳамин тавр кор тӯл мекашад. – Маҳмуд дуруст мегӯяд. Яъне бо ин роҳ ҳама полис шаванд ҳам, садди роҳи ҷинояткорӣ гирифта намешавад. Ҳамин тавр не? – Бале, муаллим! – гуфтанд онҳо. – Пас, чора чист? Чӣ бояд кард? – пурсидам ман. Дар натиҷаи мубоҳиса аҳли синф ба хулосае расиданд, ки бояд нозирону маъмурон дар дили инсонҳо ҷо карда шаванд. Он эҳсосоте, ки инсонро аз роҳи зишт бозмедорад ва садди роҳи ҳар гуна бадкориҳо мешавад, бояд як ҷузъи инсон бошад. Ин ҳам танҳо ба василаи имон доштан ба Ҳақ Таъоло муяссар мегардад. Чунки инсоне, ки аз Худо наметарсад, метавонад аз ҷонвари даранда ҳам хатарноктар бошад. Аз ин рӯ, фармудаанд: «Битарс аз касе, ки аз Худо наметарсад!» Воқеан, инсон танҳо ба василаи имон метавонад инсони ҳақиқӣ бошад, ба пояҳои баланди маънавӣ расад ва ҳатто аз фариштагон бартар равад. Аслан қалби инсон бе имон буда наметавонад, зеро он мехоҳад ҳатман ба чизе бовар дошта бошад. Таърих гувоҳ аст, ки дар ҳар давру замон инсонҳо ба ин ё он қуввае бовар доштаанд. Ҳатто ҷамъияте набуда, ки бе эътиқод зиста бошанд. Вале ба чӣ бояд бовар кард? Имон овардани мо, ки ногузир аст, бояд ба ҳастии лоиқу сазовор имон биёрем. Он ҳам ба ҷуз Худои ягона касе нест!
РОҲХАТИ БИҲИШТ
Дар ҳафтаҳои минбаъда Маҳмуд ва Зуҳал гуфтанд, ки аз таърихи ислом дар атрофи ҳамин мавзӯъ чанд мисоле пайдо кардаанд. Аввал «файласуф» воқеаи хондаашро нақл карданӣ шуда, гуфт: – Муаллим, имон дар ҳақиқат муҳим аст, зеро он роҳхати биҳишт маҳсуб мешавад. Бе имон ягон кас наметавонад ба биҳишт роҳ ёбад. Аммо дар натиҷаи ҷустуҷӯи зиёд ман аз ҳадисҳои Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) омӯхтам, ки ҳарчанд нодир бошад ҳам, бе ибодат ба биҳишт роҳ ёфтан мумкин будааст. – Бале, Маҳмуд, дар таърихи ислом чунин воқеаҳои нодир ҳастанд. Канӣ, бигӯ, саргузашти хондаат кадом аст? Ҳамроҳ мебинем, ки чӣ касе бе намозу рӯза ва бе ҳеҷ ибодате вориди биҳишт шудааст. Маҳмуди файласуф овозашро бо як-ду сулфа дуруст карда, ба ҳамсабақон рӯ овард ва бо қиёфаи ҷиддӣ нақл кард: – Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва ёронашон дар соли ҳафтуми ҳиҷрӣ қалъаи Хайбарро фатҳ намуданд. Ин қалъа мавзеи муҳими яҳудиён буд. Албатта, фатҳи он кори саҳл набуд. Яҳудиён, ки дар дохил обу ғизоро хуб захира карда буданд, ба осонӣ таслим нашуданд. Дар ин миён чӯпоне, ки берун аз қалъа гӯсфанд мечаронд, ба дидани Паёмбари акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) омад. Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ӯро ба ҳузур пазируфт. Чунки Паёмбари гиромӣ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар масъалаи қабули инсонҳо ниҳоят мутавозеъ буд. Чӯпон ба дидори Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) мушарраф шуда, шефтаи Ӯ гардид ва дар мавриди таълимоти ислом чанд саволе пурсид. Вақте ба саволҳои худ посухҳои қонеъкунанда гирифт, қарор дод, ки мусулмон шавад. Пас, гуфт: – Эй Расули Худо, ман ба ҳастиву ягонагии Худо ва Паёмбари барҳақ будани Ту сидқан бовар дорам ва мехоҳам дар наздат бимонам. Вале гӯсфандоне, ки ман онҳоро нигоҳубин мекунам, моли яҳудиёни Хайбар аст. Ин бори амонатро чӣ гуна аз дӯши худ раҳо кунам? Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз ҳисси масъулияти он чӯпон, ки акнун мусулмон шуда буд, хушҳол шуд ва фармуд: – Гӯсфандонро ба сӯйи қалъа бирон ва ба Худо амонат кун. Онҳо ба Хайбар рафта, соҳибонашонро меёбанд. Чӯпон дастури Расули Худоро (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба ҷо оварда, ба назди Ӯ баргашт ва барои худ шамшер дархост намуд. Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) пурсид: – Шамшер ба ту чӣ лозим? Ӯ гуфт: – Мехоҳам дар роҳи ислом биҷангам, то аз ин ҷо (ба гулӯяш ишорат кард) тир хӯрда, шаҳид шавам. Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: – Худованд бихоҳад, он ҳам мешавад. Чӯпон, ки ҳамагӣ як соат пеш мусулмон шуда, ба сафи ёрони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) шомил гардида буд, ба ҷанги зидди душман шитофт. Ӯ қасд дошт, ки то зафар ёфтан ва ё ба шаҳодат расидан бо душман биҷангад. Бо гузашти чанде ҷасади ӯро аз наздикии қалъа пайдо намуда, ба ҳузури Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) оварданд. Паёмбари акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) диданд, ки чӯпон воқеан ҳам аз гулӯяш тир хӯрда, ба шаҳодат расидааст. Аз ин рӯ, табассум карданд ва ба касоне, ки сабаби табассуми Ӯро пурсиданд, фармуданд: – Худованд дуои ӯро қабул кард. Ҷасадаш дар ин ҷост, вале рӯҳаш ба биҳишт парвоз намуд. Ҳоло ӯ дар биҳишт меҳмони Худованд ва бо аҳли биҳишт ҳамнишин аст. Сабаби табассум карданам ҳамин аст. – Офарин Маҳмуд, бисёр хуб дарёфтӣ. Воқеан ҳам, тавре шунидем, он саҳоба дар рӯзи имон оварданаш ба шаҳодат расид ва бе ибодат биҳиштро ба даст овард. Бале, ӯ бе ибодат биҳиштӣ шуд, дақиқтараш ба иҷрои ибодатҳо фурсат наёфта, ба биҳишт рафт. Аммо он саҳоба дар ҳақиқат имон оварда буд ва имонашро бо баҳои ҷон ҳифз намуд. \* Акнун навбати Зуҳал. Канӣ, бинем, ки ӯ кадом ҳодисаро хонда омадааст? Зуҳал каме дар хиҷолат менамуд. Шояд ӯ гумон мекард, ки ба мисли Маҳмуд суханронӣ карда наметавонад. Аз ин рӯ, гуфт: – Муаллим, нақли ман кӯтоҳ аст ва онро аз падарам шунидам. Аз китобҳо нахондаам ва шояд хуб фаҳмонда ҳам натавонам. – Бошад, ту оғоз кун, бовар дорам, ки аз уҳдааш мебароӣ. Агар ягон норасоӣ шуд, мо ислоҳ мекунем, - гуфтам ман, Зуҳалро ба ҷасорат оварда. Ӯ гуфт: – Саргузашти шунидаам аҳамияти имон ва дахлнопазир будани онро нишон медиҳад. Воқеа чунин аст: Дар яке аз ғазваҳо Усома ном саҳоба, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ӯро бисёр дӯст медошт, бо душмане рӯ ба рӯ омада, ба ҳам дарафтоданд. Душман бисёр қавӣ буд ва қасди куштани саҳобаро дошт. Ҳазрати Усома, ки ҷавони далеру ҷасур буд, бо як мушкилӣ пушти душманро ба замин зад. Ӯ синаи душманро зер карда, шамшерро ба даст гирифт, то ба сари душман фарорад. Дар ҳамин ҳолат душман калимаи шаҳодатро ба забон овард. Ҳазрати Усома андаке дудила шуд ва сипас, бо зарби шамшер ӯро ба қатл расонд. Ба гумони ҳазрати Усома, ҳарифаш калимаи шаҳодатро аз тарси ҷон гуфта буд, вагарна мусулмон шудан намехост. Вақте ки воқеаро ба Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) хабар доданд, Ӯ бисёр нороҳат шуд, дар ғазаб омад ва гуфт: – Эй Усома! Чаро чунин кардӣ?! Ҳазрати Усома сабаби ба қатл расониданашро фаҳмонданӣ шуда, гуфт: – Ӯ аз рӯйи тарс калимаи шаҳодат арза намуд. Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) такрор ба такрор фармуд: – Магар дили ӯро кушода дидӣ?! Ҳарчанд Паёмбари Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳазрати Усомаро дӯст медошт, аз суханони ӯ озурда шуд. Ҳол он ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз касе ба осонӣ намеранҷид. Ин ҳодиса далели он аст, ки ҳеҷ кас ҳуқуқ надорад, ба имон овардани каси дигар монеъ шавад. Пас аз нақли Зуҳал, ки ҳама ӯро бо диққат гӯш мекарданд, гуфтам: – Офарин, Зуҳал. Воқеаи нақл кардаат то кадом дараҷа муҳим будани имон ва дар ин бобат чӣ қадар ҳассос будани Расули Худоро (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) шарҳ медиҳад. Акнун шумо бигӯед, ки ин воқеа кадом ҳикояро ба ёд меорад? Қариб ҳамаи синф саргузашти амаки Ҳасанро ёдрас шуданд. Пас, гуфтам: – Бачаҳо, ба гумонам, агар амаки Ҳасан аз зиндагонии Паёмбари Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва ёрони Ӯ дуруст бохабар мебуд, ба имон овардани ҳамсояи насронияш монеъ намешуд. Ҳамин тавр, не?!
ДОНИСТАН КОФӢ НЕСТ, АМАЛ БОЯД КАРД
– Бале, хандаи кас меояд, аммо дар асл бояд ба ҳоли касоне, ки ин мавзӯъҳоро дар вақташ наомӯхтаанд, раҳм кунем. Дар ин бобат шумо хушбахтед, ки фурсати омӯзиш доред. Ҳеҷ набошад, масъалаҳои асосиро аз худ мекунед. Албатта, танҳо донистан кифоят намекунад, зеро амал кардан, ба ҷо овардан ва дар ҳаёт татбиқ намудани асосҳои дин зарур аст. Мутаассифона, касоне ҳам ҳастанд, ки ин масъалаҳоро хуб медонанд, вале амал кардан он тараф истад, баръакси донистаҳояшонро анҷом медиҳанд. Ин гуна касон, ки нисбат ба фармудаҳои дин бепарво ҳастанд, худро ринд меҳисобанд. Онҳо бисёр медонанд, аммо аз рӯйи донистаашон амал намекунанд. Боре як сарватманд аз чунин ринду айёш мепурсад: – Ҷаноб, шарти ислом чанд аст? Мегӯяд: – Як аст. Сарватманд ҳайрон шуда, дубора мепурсад: – Чӣ хел як? Магар ислом панҷ шарт надорад? Ринди сармаст сир бой надода, ба сарватманд мегӯяд: – Бубин, ки намозу рӯзаро мо бардоштем. Закоту ҳаҷро бошад, шумо бардоштед. Дигар инҳоро касе ба ҷо намеорад. Пас, чӣ боқӣ монд? Танҳо калимаи шаҳодат! Акнун биёед андеша кунем. Ин сухани риндона ҳақиқат надорад магар? Дар рӯзгори мо касоне ҳам ҳастанд, ки ҳатто калимаи шаҳодатро намедонанд ва ё онро дар моҳу солҳо боре ҳам ба забон намеоранд. Магар чунин касон нестанд? – Бисёранд, - тасдиқ намуданд бачаҳо. – Агар ин шартҳои дин дар амал татбиқ нашаванд, чӣ тавр метавонем мавҷудияти онҳоро тасдиқ намоем?! Барои маълум будани ин шартҳо онҳоро бояд иҷро намуд, то ки вуҷуд доштанашон эҳсос шавад ва дар қалбу рӯҳи одамон ҷой гирад.
ОҚИБАТИ БЕСАВОДӢ
Марде дар айёми камолоти умраш аз нодонию бесаводӣ пушаймон шуда, ба омӯзиши асосҳои дин рӯ овард. Ӯ аз деҳа ба шаҳр омада, аз донишманде хоҳиш намуд, ки ба ӯ сабақ омӯзад. Ҳанӯз дар рӯзи аввали ба шаҳр омадан аҳволи мискинонааш аз назари миршаб дур намонд ва аз ҷониби ӯ мавриди бозпурсӣ қарор дода шуд. Марди ғариб ҳангоми пурсуҷӯ аз ғояти тарс гап зада ҳам натавонист. Миршаб аз ӯ пурсид: – Ту мусулмонӣ?! Марди бечора гуфт: – Ҳа, мусулмонам. Миршаб ӯро сарзаниш карда, фармуд: – Танҳо «мусулмонам» гуфтан дуруст нест, бояд бигӯӣ, ки «Алҳамдулиллоҳ, мусулмонам!». Чаро барои мусулмон буданат Худоро шукр намегӯӣ?! Вақте миршаб дид, ки марди ғариб одитарин масъаларо ҳам намедонад, шубҳааш зиёдтар шуд ва пурсид: – Хуб, модоме ки мусулмон ҳастӣ, канӣ бигӯ шарти ислом чанд аст? Аз як тараф тарси ҷон, аз тарафи дигар таъсири афсонаҳои шунидааш мардро водор намуд, ки посухи фаврӣ диҳад. Ӯ гуфт: – Шарти ислом чил аст! Миршаб аз посухи мард дар ғазаб шуда, фармуд: – Ин мард моро фиреб медиҳад. Даъвои мусулмонӣ дорад, аммо шартҳои исломро ҳам намедонад. Дарҳол ҷазо дода шавад! Ҳар ду пойи мардро баста, ба кафи пойҳояш чанд дарра заданд, то ҳадде ки дигар мадори роҳ гаштан накард. Ӯ гирёну нолон ба назди донишманд омад. Аҳволи парешони ӯро дида, пурсиданд: – Ба ту чӣ шуд? Мард саргузашташро нақл карда, гуфт, ки шарти исломро пурсиданд. Дар миёни сухан донишманд дарҳол пурсид: – Баъд нагуфтӣ, ки панҷ аст. Мард гуфт: – Оҳо, муаллим, агар панҷ мегуфтам, намедонам чӣ мешуд. Бо чил гуфтан ин қадар дарра хӯрдам, агар панҷ мегуфтам, маро мекуштанд.
ДУОИ ДИЛДОР
Рӯзе пирамарди доно ба шогирдаш гуфт: — Эй фарзанд, ҳар рӯзи ҷумъа вақте офтоб тулӯъ мекунад, осмон як дари махсус мекушояд. Ин дар барои онҳое боз мешавад, ки дили пок доранд ва беғараз барои дигарон некӣ мехоҳанд. Шогирд пурсид: — Устод, аз куҷо фаҳмам, ки дуои ман аз дили пок аст? Пирамард табассум кард ва гуфт: — Дуое, ки танҳо барои худат нест, балки дар он саломатӣ барои бемор, осонӣ барои мушкилдор, баракат барои берузгору оромӣ барои дилшикаста хоҳӣ — он дуо дари осмонро мекушояд. Чун некӣ ба дигарон баргардад, Худо некӣ ба ту медиҳад. Пас пирамард даст ба дуо баланд кард ва гуфт: — Худоё, имрӯз рӯзи ҷумъа аст. Ба ҳар касе, ки дар дилаш орзуи нек дорад, роҳе кушо, ғаме аз дилҳошон бикаш, хонаҳояшонро аз ризқу баракат пур кун ва дар умрашон нуру фароғат андоз. Шогирд гуфт: — Устод, илова ба ин дуо ман ҳам ба ҳама меҳр мехоҳам. Пир гуфт: — Пас, ту дари ҷумъаро ёфтӣ. Паёми ривоят Ният чист, дил чист — ҳамон рӯзатро месозад. Рӯзи ҷумъа бошад, рӯзи ниятҳои нек ва дуоҳои қубулшаванда аст.
САВОБИ САЛОМ
Дар рӯзи ҷумъа, ҷавоне ба назди устоди худ омад ва гуфт: — Устод, чӣ чизе дар рӯзи ҷумъа савобаш бештар аст? Устод гуфт: — Савоб бисёр аст, аммо яке аз зеботаринаш “салом” аст. Ҷавон ҳайрон шуд: — Салом ҳам савоб дорад? Устод табассум кард ва гуфт: — Салом на танҳо калима аст, он нур аст. Вақте ба касе салом медиҳӣ, барояш амонӣ мехоҳӣ: сулҳ, осоиш ва амонӣ. Ва рӯзи ҷумъа — рӯзи раҳмат аст. Касе ки дар ин рӯз ба дигарон амонӣ мехоҳад, Худо барояш амони дучанд медиҳад. Пас устод ӯро ба бозор бурд. Дар он ҷо устод ба ҳар вохӯрдае бо рӯйи кушода салом медод. Баъди чанд лаҳза мардум низ ба ҷавон салом додан гирифтанд. Ҷавон пурсид: — Устод, чаро мардум ба ман ҳам ҷавоби нек медиҳанд? Устод гуфт: — Зеро некӣ мисли садо дар кӯҳ аст — бармегардад. Ҳар саломи ростин як дуои нек аст. Рӯзи ҷумъа бошад, дуои нек ба осонӣ қабул мешавад. Баъд устод гуфт: — Агар дар ҳафта чизе аз ту монда бошад — аз саломи ҷумъа сар кун. Он қалбҳоро наздик мекунад. Паёми ривоят Як саломи самимӣ метавонад рӯзеро равшан кунад, диле гарм кунад ва савобе дар ин рӯзи муборак барои ту нависад.
ПИСАРИ ЗУДҶАҲЛ
Як писарбачаи зудҷаҳл буд. Рӯзе падараш ба ӯ як халта мех дод ва гуфт: - Ҳар боре ки хашмгин мешавӣ, ба боғи назди хона рафта, ба девор як мех бикӯб. Рӯзҳои аввал писарак ҳар рӯз даҳҳо мех ба девор мекӯбид. Аммо бо гузашти вақт ӯ оҳиста-оҳиста омӯхт, ки хашми худро идора кунад. Ҳамин тавр, шумораи мехҳое, ки ба девор мекӯбид, рӯз ба рӯз кам мешуд. Ниҳоят, рӯзе расид, ки ӯ дигар ҳеҷ мехе накӯбид. Он гоҳ падараш гуфт: - Акнун ҳар рӯзе, ки бе хашм ва асабоният мегузаронӣ, аз девор як мехро берун каш. Писарак гуфтаи падарашро иҷро кард. Рӯзҳо гузаштанд ва ниҳоят ҳамаи мехҳо аз девор берун кашида шуданд. Падараш ӯро назди девор бурда гуфт: - Акнун ба изҳои дар девормонда нигоҳ кун. Писарак ба девор нигарист. Дар девор дигар мехе намонда буд, аммо ҷойи мехҳо - сӯрохӣ ва шикофҳои зиёде боқӣ монда буданд. Падараш гуфт: - Писарам, захми суханони сахте, ки инсон дар вақти хашм мегӯяд, низ мисли ҳамин изҳост. Ту баъдтар метавонӣ узр пурсӣ ва ҳатто суханонатро пас бигирӣ, аммо захме, ки ба дили инсон расондаӣ, метавонад муддати дароз боқӣ монад. Пас, хашми худро идора карданро омӯз. Пеш аз он ки сухане бигӯӣ, фикр кун, зеро баъзе захмҳоро узр ҳам ба осонӣ шифо дода наметавонад.
ҚИССАИ «ГИЁҲИ ХОМӮШ ВА РОЗҲОИ ШИФО»
Рӯзе аз рӯзҳо ба назди Шайхурраис Абӯалӣ ибни Сино марде омад, ки аз дардҳои пайвастаи меъда ва заъфи дил шикоят мекард. Ӯ ба табибони зиёде муроҷиат карда буд, аммо доруҳои додаи онҳо — ки ҳама аз гиёҳҳои гаронбаҳои ҳиндӣ ва арабӣ тайёр шуда буданд — ба ӯ ҳеҷ кумаке накарда буданд. Ибни Сино пас аз муоина ва набзбинӣ ба шогирдаш Ҷӯзҷонӣ фармуд: — Ба боғ рафта, як мушт аз он гиёҳи оддие, ки дар паҳлуи девор мерӯяд ва ҳама онро «алафи бекора» медонанд, бичин. Шогирд таъҷуб кард, аммо фармонро иҷро намуд. Ибни Сино гиёҳро ба дасти худ гирифта, онро бо таносуби муайян бо гулоби холис ва як миқдор асали кӯҳӣ омехта кард. Сипас онро дар дегчаи мисӣ бо оташи мулоим соатҳо ҷӯшонд, то он даме ки шарбати ғафси хушбӯе ҳосил шуд. Матлаб ин буд, ки табибони дигар танҳо номи гиёҳҳоро медонистанд, аммо Ибни Сино мизҷонӣ ва кайфияти дорусозиро хуб мефаҳмид. Ӯ медонист, ки баъзе гиёҳҳо дар ҳолати хом заҳрноканд ё асар надоранд, аммо ҳангоми дуруст коркард шудан ва бо моддаи дигар пайваст гаштан, қувваи шифобахшиашон чанд баробар меафзояд. Ибни Сино шарбатро ба бемор дод ва тарзи истифодаашро фаҳмонд. Пас аз се рӯз мард комилан сиҳат ёфта, ба назди Ҳаким баргашт ва бо ҳайрат пурсид: — Эй Ҳакими бузург! Табибони дигар ба ман доруҳои симу зар медоданд ва нафъ набахшид, аммо ту бо як гиёҳи оддии сари роҳ маро шифо додӣ. Роз дар чист? Ибни Сино табассум карда гуфт: — Дорусозӣ танҳо ҷамъ кардани гиёҳҳо нест. Дорусозӣ ба монанди мусиқист — агар парда ва оҳангро надонӣ, садои дилхарош мебарояд. Гиёҳҳо ба монанди созандагонанд ва табиб дирижёр аст. Ҳар гиёҳ вақти худи худро барои чидан, ҳарорати худро барои ҷӯшондан ва ҳамнишини худро барои таъсир кардан дорад. Аз ҳамон рӯз шогирдон фаҳмиданд, ки чаро Ибни Сино дар китоби «Қонуни тиб» ҷилди пурраро ба дорусозӣ (фармакология) ва шинохти надз (таъсири доруҳо) бахшидааст. Ӯ на танҳо бемориҳоро табобат мекард, тухмӣ, барг ва решаҳои растаниҳоро ба доруҳои ноёб табдил медод.
Оё қоғаз аз санг мешавад?
Бале, баъзе навъҳои қоғазро аз санг ҳам месозанд. Онро одатан қоғази сангӣ меноманд. Барои сохтани он сангҳои дорои карбонати калсий, масалан оҳаксангро, майда карда ба хокаи хеле нарм табдил медиҳанд. Сипас ин хока бо миқдори муайяни маводи пайвасткунанда омехта шуда, аз он варақ месозанд. Аммо қоғази оддие, ки мо ҳар рӯз истифода мебарем, асосан аз нахҳои чӯб — селлюлоза тайёр мешавад.
Масъала
Ба 16 хонанда 2 варианти кори санҷишӣ дода шуд. Бо чанд тарз хонандагонро ба ду қатор шинондан мумкин аст, то ки дар назди якдигар нишастагон вариантҳои гуногун дошта бошанду хонандагоне, ки паси якдигар нишастаанд, вариантҳои якхела дошта бошанд?
Масъала
Ораш бояд супоришеро иҷро мекард, ки 20 масъала дошт. Барои ҳалли дурусти ҳар масъала ба ӯ 8 хол дода шуд, барои ҳалли нодурусти ҳар масъала 5 хол кам карда шуд ва ба масъалае, ки барои ҳалли он шурӯъ накарда буд, ба ӯ хол дода нашуд. Ораш соҳиби 13 хол шуд. Ӯ чанд масъаларо ҳал кард?
Масъала
Шаш шоҳмотбоз: Ардашер, Бежан, Виркан, Гурдофарид, Доро ва Фаррух дар мусобиқаи як давр дошта қувваозмоӣ карданд. Ардашер ҳамаи бозиҳояшро якранг анҷом дод, Бежан ягон бозиро набохт, Виркан бар ғолиби мусобиқа дастболо шуд ва бозии худро бо Доро якранг кард. Гурдофарид дар ҷадвал болотар аз Доро, аммо поёнтар аз Фаррух ҷой гирифт. Кӣ чанд хол ба даст овард?
Масъала
Хонандагони синфи 𝟏𝟏д ҳар субҳ бо арзи эҳтиром бо якдигар бо даст салом мекунанд. Ҳар хонанда ба хонандаи дигар фақат як бор даст медиҳад. Яксаҳар омӯзгори фанни риёзӣ ин ҳодисаро мушоҳида намуда, дар як лаҳзаҳисоб кард, ки 300 дастдиҳӣ рух дод. Хонандагони синфи 𝟏𝟏д чанднафаранд?




