Панду андарзҳо
Суханони ҳикматомез, насиҳат ва маслиҳатҳое мебошанд, ки инсонро ба роҳи дурусти зиндагӣ, ахлоқи нек ва дониш ҳидоят мекунанд.
АБУАЛӢ ИБНИ СИНО ВА ОҒОЗИ ТАҲСИЛИ ИЛМ
Ҳангоме ки аз умри Абуалӣ чор солу чор моҳу чор рӯзу чор соат гузашт, тахтаи таълимро ба дасти ӯ супурданд ва он кӯдаки покниҳоду баландистеъдодро ба омӯзиши ҳарфу нуқтаҳо машғул сохтанд. Аз ҳамон рӯз ӯ ба роҳи илмомӯзӣ қадам гузошт ва ба кӯшишу заҳмат пардохт. Нахуст устод ҳарфҳои бистуҳаштгонаи алифбои арабӣ ва тарзи пайвастани онҳоро ба якдигар ба ӯ омӯзонд. Нақл мекунанд, ки Абуалӣ бо чунон суръат ва истеъдоди фавқулода ҳарфҳоро аз худ кард, ки аз ҳарфи «бо»-и аввали «Бисмиллоҳ» то ҳарфи «син»-и охири сураи «Нос» дигар ба омӯзиши алифбо эҳтиёҷ надошт. Ӯ дар муддати як сол Қуръони каримро бо ҳафт қироат аз худ кард ва ба нозукиҳо, қоидаҳо ва тарзҳои гуногуни қироати ҳафтгона ошно гардид. Ҳамчунин, ҷойҳои дурусти таваққуф ҳангоми қироат, тарзи талаффузи калимаҳо ва адои саҳеҳи ҳарфҳоро ба хубӣ омӯхт. Дар васфи маҳорати ӯ гуфтаанд: *Гардид дар фунуни қироат ба эҳтимом, Ҳам Осимулқавоиду ҳам Нофеъуланом.* Абуалӣ оятҳои Қуръонро мувофиқи фармони Худованд: «Ва раттили-л-Қуръона тартило» — яъне «Қуръонро бо тартиб ва оҳистагӣ бихон» — бо чунон фасоҳат, равонӣ ва риояи қоидаҳои таҷвид тиловат мекард, ки гӯё ҳар калима гавҳари гаронбаҳоест, ки аз даҳони ӯ берун меояд. Ӯ ҳарфҳоро бо тамоми махраҷҳои худ чунон дуруст ва зебо талаффуз мекард, ки гӯё фариштагони осмон низ аз шунидани қироати ӯ ба ваҷд меомаданд ва ба ҷойи ҳамду тасбеҳ ӯро таҳсину офарин мегуфтанд. Абуалӣ каломи Худовандро бо овози хуш ва оҳанги дилнишин қироат мекард. Гӯё маънои ҳадиси «Ман лам ятағанна бил-Қуръони фалайса миннӣ» — «Ҳар кас Қуръонро бо овози хуш нахонад, аз мо нест» — дар қироати ӯ таҷассум меёфт. Овози фораму таъсирбахши ӯ ба андозае дилҳоро тасхир мекард, ки гӯё аз бузургу кӯчаки Ироқи Арабу Аҷам нолаву навои ошиқона бармехост. Дар васфи овози дилнишини ӯ гуфтаанд: *Ҷону дил аз нағмаҳояш рӯҳу лаззат ёфтӣ, Синаро баҳҷат фузудӣ, рӯҳ роҳат ёфтӣ.* Пас аз он Абуалӣ аз машғулиятҳои кӯдакона рӯй гардонда, тамоми кӯшишу ғайрати худро ба омӯзиши илм равона сохт. Ӯ ба омӯхтани наҳв, сарф ва дигар илмҳои замонаш пардохт. Ҳангоме ки ба омӯзиши илми сарф машғул шуд, ба сабаби истеъдоди фавқулода ва зеҳни равшанаш қоидаҳои онро бо осонӣ аз худ мекард. Табиати ӯ аз каҷравӣ ва иштибоҳ дур буд ва шавқу рағбаташ ба дониш рӯз ба рӯз бештар мегардид. Ҳар қадар илм меомӯхт, ҳамон қадар муҳаббаташ ба дониш меафзуд ва кӯшишаш дучанд мешуд. Абуалӣ вақти таҳсилро аз вақти истироҳат ҷудо карда буд. Ӯ соатҳои арзишманди умрашро беҳуда намегузаронд ва ҳамеша ба омӯзишу таҳқиқ машғул мешуд. Барои дарс хондан ба амру наҳй ва таъкиди устод эҳтиёҷ надошт, зеро худ бо шавқу ҳаваси зиёд дар пайи илмомӯзӣ буд. Ҳеҷ гоҳ зарурате пеш намеомад, ки муаллим ӯро ба хондан маҷбур созад ё барои танбалӣ сарзаниш кунад. Ӯ қоидаҳои илми сарфро чунон амиқ омӯхт, ки ин дониш гӯё ҷузъи табиати ӯ гардида буд. Дар шинохти решаи калимаҳо, тарзи тағйир ёфтани онҳо, ҳарфҳои аслӣ ва зиёдатӣ ва дигар қоидаҳои забони арабӣ ба дараҷаи баланди маҳорат расид. Ба таъбири муболиғаомези муаллиф, маҳорати ӯ ба ҳадде буд, ки донишмандони гузаштаи илми сарф дар баробараш гӯё нопадид мешуданд. Абуалӣ дар миёни ҳамсолони худ ба тарозуи забони арабӣ монанд буд: ҳамон гуна ки тарозу вазни чизҳоро муайян мекунад, ӯ низ метавонист дурустиву нодурустии калимаҳо ва қоидаҳои забонро аз ҳам фарқ намояд. Дар ситоиши донишу маҳорати ӯ чунин гуфтаанд: *Ба илми сарф гардид ончунон комил, ки дар пешаш Намудӣ Сибвайҳ аз аҷз монанди бузи Ахфаш.* Яъне Абуалӣ дар илми сарф чунон устод гардида буд, ки шоир аз рӯйи муболиға ҳатто Сибвайҳ — донишманди бузурги забони арабиро — дар баробари ӯ оҷиз тасвир мекунад. Ин ҳама аз истеъдоди баланд, шавқи беандоза ба дониш, кӯшиши пайваста ва қадршиносии вақт дарак медиҳад.
ҚОЗИИ ЗАКОВАТМАНД
Шахсе назди яке аз қозиёни Басра, ки бо зиракиву заковати худ машҳур буд, рафт ва пурсид: — Агар касе хурмо бихӯрад, оё ишколе дорад? Қозӣ гуфт: — Не, ҳеҷ ишколе надорад. Мард боз пурсид: — Агар баъд аз хӯрдани хурмо қадре об бинӯшад, чӣ? Қозӣ ҷавоб дод: — Ин ҳам ҳеҷ ишколе надорад. Мард гуфт: — Пас чаро агар ҳамин обу хурморо бо ҳам омехта, муддате дар офтоб гузоранд, то ба шароби масткунанда табдил ёбад, нӯшидани он ҳаром мешавад? Қозӣ пурсид: — Агар қадре об ба рӯят бирезанд, оё ба ту осебе мерасад? Мард гуфт: — Не! Қозӣ боз пурсид: — Агар қадре хок ба рӯят бипошанд, оё баданат осеб мебинад ё дард мекунад? Мард ҷавоб дод: — Не! Қозӣ гуфт: — Аммо агар хоку обро бо ҳам омехта, аз онҳо хиште созанд ва пас аз хушк шудан онро ба сарат зананд, чӣ мешавад? Мард ҷавоб дод: — Сарам мешиканад ва сахт осеб мебинам. Қозӣ гуфт: — Ҳамон гуна ки обу хок ба танҳоӣ ба ту осебе намерасонанд, вале аз омезиши онҳо хиште ба вуҷуд меояд, ки метавонад саратро бишканад, аз омезиши обу хурмо ва гузашти вақт низ метавонад шароби масткунанда ҳосил шавад. Гарчанде обу хурмо ба танҳоӣ ҳалоланд, нӯшидани шароби масткунанда ҳаром аст ва дар сурати таҳаққуқи шартҳои шаръӣ метавонад боиси муҷозот гардад. Шарҳи калимаҳо Қозӣ — довар ё судяе, ки мувофиқи қонунҳои шаръӣ миёни мардум ҳукм мебарорад. Қуззот — шакли ҷамъи калимаи «қозӣ», яъне қозиён. Заковатманд — шахси боҳуш, зирак, тезфаҳм ва дорои қобилияти баланди андешаронӣ. Басра — шаҳри таърихии Ироқ, ки дар гузашта яке аз марказҳои муҳими илму фарҳанги исломӣ ба шумор мерафт. Ҳад — муҷозоти муайяншуда дар фиқҳи исломӣ барои баъзе ҷиноятҳо, ки татбиқи он шартҳои махсус дорад. Панди ҳикоя Ин ҳикоя нишон медиҳад, ки ҳукми як чиз метавонад вобаста ба таркиб, хусусият ва таъсири он тағйир ёбад. Обу хок ба танҳоӣ ба сари инсон осеб намерасонанд, аммо агар аз онҳо хиште сохта, ба сари касе зананд, метавонад зарари ҷиддӣ расонад. Ҳамин тавр, обу хурмо ҳар кадом ба танҳоӣ ҳалоланд, вале агар дар натиҷаи туршиш аз онҳо нӯшокии масткунанда ҳосил шавад, ҳукми он дигар мегардад. Хулоса: Барои дуруст доварӣ кардан, танҳо ба ҷузъҳои як чиз нигоҳ кардан кофӣ нест. Бояд хусусият ва таъсири он чизро пас аз омезиш ё тағйир ёфтан низ ба назар гирифт.
ФУТУ ФАННИ КОСАГАРӢ
Кӯзагаре буд, ки кӯзаю косаҳои луобӣ месохт ва муштариёни зиёде дошт. Ӯ шогирди боҳушу заранге дошт. Азбаски кӯзагар шогирдашро бисёр дӯст медошт, дар омӯзонидани нозукиҳои ҳунари худ ба ӯ кӯтоҳӣ намекард. Чанд сол гузашт. Шогирд тамоми корҳои кӯзагариву косагариро омӯхт ва пеши худ андешид, ки акнун метавонад коргоҳи мустақиле боз кунад. Аз ин рӯ, баҳонае ёфта, ба устодаш гуфт: — Музди ман кам аст. Кӯзагар музди ӯро андаке зиёд кард, вале шогирд боз ҳам розӣ нашуд ва пас аз чанд рӯз гуфт: — Ман бо ин музд дигар кор карда наметавонам. Кӯзагар пурсид: — Оё дар ин шаҳр касеро мешиносӣ, ки аз ман бештар ба ту музд диҳад? Шогирд ҷавоб дод: — Не, намешиносам, вале худам метавонам коргоҳи кӯзагарӣ боз кунам. Кӯзагар гуфт: — Бисёр хуб, вале бидон, ки ман заҳмати зиёде кашидам, то ин ҳунарро ба ту омӯзондам. Инсоф нест, ки акнун маро танҳо бигузорӣ. Шогирд гуфт: — Дуруст аст, вале ман дигар намехоҳам дар ин ҷо кор кунам. Кӯзагар гуфт: — Бисёр хуб, пас шаш моҳи дигар бо ман кор кун, то шогирди дигаре пайдо карда, ба ҷоят омода созам. Шогирд ҷавоб дод: — Не! Ҳарфи мард яктост! Бо ҳамин аз устодаш ҷудо шуд ва коргоҳи мустақили кӯзагарӣ боз кард. Ӯ миқдоре кӯзаю косаҳои луобӣ сохт, то бо устодаш рақобат кунад ва бозори ӯро аз худ намояд. Аммо ҳар чӣ месохт, медид, ки косаҳояш берангу беҷило мебароянд ва ба косаҳои сохтаи устодаш монанд нестанд. Ҳар қадар андеша мекард, дар кори худ ҳеҷ иштибоҳе намеёфт. Ба назараш ҳама чизро дуруст анҷом медод, вале косаҳо он гуна ки мехост, намебаромаданд. Пас аз андешаи зиёд фаҳмид, ки гӯё як нозукии ҳунарро аз устодаш наомӯхтааст. Ниҳоят, яке аз косаҳои сохтаашро ба даст гирифта, назди устод рафт ва гуфт: — Эй устоди азиз! Росташро гӯям, ман мехостам бо ту рақобат кунам, вале ҳар қадар кӯшиш кардам, косаҳоям беҳтар аз ин нашуданд. Оё метавонӣ бигӯӣ, ки сабаб чист? Кӯзагар пурсид: — Хокро аз кадом маъдан овардӣ? Шогирд ҷавоб дод: — Аз фалон маъдан. Устод гуфт: — Дуруст аст. Гилро чӣ гуна хамир кардӣ? Шогирд тарзи омода кардани гилро фаҳмонд. Устод гуфт: — Ин ҳам дуруст аст. Луоби шишаро чӣ гуна тайёр кардӣ? Шогирд тарзи тайёр кардани онро низ шарҳ дод. Устод гуфт: — Дуруст аст. Оташи кӯраро чӣ гуна афрӯхтӣ? Шогирд ҷавоб дод: — Ҳамон тавре ки ту меафрӯхтӣ. Устод гуфт: — Бисёр хуб. Ту маро дар вақти зарурат танҳо гузоштӣ ва диламро шикастӣ. Аммо ман аз ту шикоят надорам, зеро ҳар шогирде рӯзе бояд устод шавад. Бо вуҷуди ин, агар боз як соли дигар назди ман кор кунӣ, сирри ин ҳунарро меомӯзӣ. Шогирд розӣ шуд ва ба коргоҳи устод баргашт. Ӯ як соли дигар кор кард, вале дид, ки тамоми корҳо мисли пештара анҷом меёбанд ва ҳеҷ чизи наве ба назар намерасад. Як сол сипарӣ шуд. Шогирд назди устод рафта, ваъдаи ӯро ба ёдаш овард. Устод гуфт: — Акнун, ки шогирди хубу вафодоре шудӣ, биё, сирри корро ба ту омӯзонам. Устод назди кӯра рафт ва ба шогирдаш гуфт: — Косаҳоро биёр, то онҳоро ба кӯра гузорам. Чашмонатро хуб боз кун ва бодиққат нигоҳ кун, то футу фанни корро биомӯзӣ. Устод косаҳоро аз дасти шогирд гирифт. Ҳангоме ки мехост онҳоро ба даруни кӯра гузорад, чанд бор ба рӯяшон сахт пуф кард. Сипас гарду ғубореро, ки аз косаҳо баланд шуд, ба шогирдаш нишон дода, гуфт: — Тамоми сирри кор дар ҳамин пуф кардан аст! Ту ин корро намекардӣ. Шогирд бо тааҷҷуб гуфт: — Не, ман пуф намекардам. Вале ин кор ба рангу ҷилои луоб чӣ рабте дорад? Устод ҷавоб дод: — Рабташ дар он аст, ки ин косаҳо пас аз сохта шудан чанд рӯз дар коргоҳ мемонанд ва дар ин муддат гарду ғубор ба рӯяшон менишинад. Агар пеш аз гузоштан ба кӯра чанд бор ба онҳо пуф кунем, гарду ғуборашон пок мешавад. Дар натиҷа, пас аз пухтан ранги луоб равшану шаффоф мегардад ва косаҳо ҷилои зебо пайдо мекунанд. Сипас устод гуфт: — Акнун бирав ва коргоҳи худро обод кун! --- Шарҳи калимаҳо Фут — пуф; ҳавое, ки аз даҳон берун мекунанд, масалан, барои афрӯхтани оташ ё хомӯш кардани шамъ. Фути косагарӣ — амали пуф кардан ба зарфҳои сафолӣ барои пок намудани гарду ғубори онҳо пеш аз гузоштан ба кӯра. Футу фанни косагарӣ — ибораест, ки ҳам ба амали пуф кардан ва ҳам ба сирру нозукиҳои ҳунари косагарӣ ишора мекунад. Заранг — боҳуш, зирак, тезфаҳм. Луоб — моддаи махсусе, ки ба рӯи зарфҳои сафолӣ мемоланд, то баъди пухтан сатҳи онҳо ҳамвору ҷилодор гардад. Панди ҳикоя Ҳар ҳунар нозукиҳое дорад, ки танҳо бо таҷриба, сабру таҳаммул ва роҳнамоии устод омӯхта мешаванд. Донистани корҳои асосӣ ҳанӯз маънои аз худ кардани тамоми сирру асрори касбро надорад. Ҳамчунин, инсон набояд заҳмату меҳрубонии устодашро фаромӯш кунад. Истиқлолият ва пешрафти шогирд кори нек аст, аммо бояд бо эҳтиром, инсоф ва қадршиносӣ ҳамроҳ бошад. Хулоса: Ҳунар омӯхтан танҳо донистани тарзи иҷрои кор нест, балки аз худ кардани нозукиҳои он низ ҳаст. Гоҳе як амали бисёр хурд метавонад натиҷаи тамоми заҳматро дигаргун созад.
ҲАЁИ ҲАҚИҚӢ
Аз Ибни Масъуд (р) ривоят аст, ки Расули Худо (с) фармуд: «Аз Худованд ба сурати шоиста ҳаё кунед! Мо гуфтем: — Алҳамдулиллоҳ, ки мо аз Худо ҳаё дорем. Пас Расулуллоҳ (с) чунин фармуд: — Ҳар қадар тавонед, назди Худованд боҳаё бошед. Ҳар касе аз Худо ба сурати шоиста ҳаё мекунад, бигзор сарашро ва ҳар он чиро ки дар сар дорад; меъдаашро ва ҳар он чиро ки ба меъдааш мефиристад, таҳти назорат бигирад ва маргро ҳамеша дар хотир нигоҳ дорад. Ҳар касе охиратро талаб дорад, ба зебоиҳои фонии ин дунё дил намебандад. Ҳар касе чунин амал кунад, ҳамоно ӯ аз Худо ба таври шоиста ҳаё кардааст».
ХУДОИ МАН КӢ МЕШАВАД?
Дар замони ҷоҳилият Болӣ ном бутпарасте зиндагӣ мекард. Ӯ бути маҳбубе дошт, ки онро ҳамеша ҳамроҳаш мегирифт ва дар назди дӯстон бо он буташ ифтихор менамуд. Қабл аз набарду муҳорибаҳо ва дар ҳама кору пайкор ба он бут саҷда оварда, дуову тазарруъ мекард. Рӯзе Болӣ ба ҷойе азми сафар намуд. Ӯ тамоми ашёву анҷомашро ба болои маркаб бор карда, дар садри онҳо бутро гузошт ва умед мекард, ки дар ин сурат аз балову хатарҳо дар амон хоҳад буд. Дар аснои сафар пойи маркаб баногоҳ лағжиду бут аз боло ба замин афтода, дарҳам шикаст. Болӣ ба бут нигаристу гуфт: — Ман туро барои он бо худ гирифтам, ки маро аз балову офатҳо нигаҳ бидорӣ. Вале мебинам, ки ҳатто худатро муҳофизат карда наметавонӣ. Пас аз ин суханҳо Болӣ бутро як сӯ ҳаво дода, ба назди Паёмбари Худо (с) омад ва воқеаро баён карду гуфт: — Эй Муҳаммад, акнун ки ман аз бутпарастӣ рӯй гардонидам, Худои ман кӣ мешавад? Расули Акрам (с) фармуд: — Эй Болӣ, ман Худое дорам, ки ҳам дар дунё ва ҳам дар охират балову мусибатҳоро аз сари бандагонаш рафъ намуда, барояшон неъматҳои фаровон медиҳад ва онҳоро сазовори ҷамоли баркамоли Худ мегардонад. Бо шунидани ин суханон Болӣ гуфт: — Эй Расули Худо! Ман бо чӣ қимате метавонам ба Худои ту бирасам ва бандаи Ӯ бошам? Паёмбари Худо (с) фармуд: — Эй Болӣ! Худои ман аз он чӣ ту мегӯӣ, муназзаҳ аст. Ҳар касе калимаи шаҳодат арза кунад, мусулмон мешавад. Ту низ калимаи шаҳодат бигӯ, то аз ҷумлаи муъминон бошӣ! Болӣ аз сидқи дил калимаи шаҳодат ба забон овард ва «Ашҳаду анло илоҳа иллаллоҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳу» гӯён мусулмон шуд.
ЯГОНА МАЪБУДИ БАРҲАҚ
Дар Маккаи Мукаррама Ҳасин ибни Имрон ном бутпарасте умр ба сар мебурд. Боре дар суҳбати Расули Худо (с) ширкат намуд ва Ҳабиби Худо (с) аз ӯ пурсид: — Эй Ҳасин! Ту чанд Худоро мепарастӣ? Ӯ гуфт: — Даҳ Худоро мепарастам. Расули Худо (с) пурсид: — Онҳо дар куҷоанд? Гуфт: — Яке дар осмон ва нуҳтои дигар дар замин. Расулуллоҳ (с) боз пурсид: — Агар эҳтиёҷе пеш ояд, аз кадоме мадад металабӣ? Гуфт: — Аз Ҳамоне, ки дар осмон аст! Пас Расулуллоҳ (с) фармуд: — Эй Ҳасин, он нуҳ маъбуди дигарро тарк намо ва Худованди Ягонаеро ибодат бикун, ки тамоми эҳтиёҷоти туро рафъ ва балоҳои ба сарат меомадаро дафъ месозад. Беҳтар ин аст, ки танҳо Ӯро парастиш намоӣ.
ПАНОҲ МЕБАРАМ БА ХУДОВАНД АЗ ШАРРИ ШАЙТОН
Расули Худо (с) фармуд: — Замоне мерасад, ки инсонҳо чунин мепурсанд: «Маълум аст, ки ҳамаи ҳастиро Худо офарид, пас худи Худоро кӣ офарид?» Ҳангоми шунидани чунин сухан, бигӯед: «Ӯ Худои Ягона аст. Ӯ Самад (Бениёз) аст. Ҳама ба Ӯ муҳтоҷанд, аммо Ӯ ба касе эҳтиёҷ надорад. На зодааст ва на зодашуда аст. Ҳеҷ касе Ӯро ҳамто нест». Сипас ба ҷониби чап се маротиба туф карда, бигӯед: «Аъузу биллоҳи минаш-шайтонир-раҷим» ва бад-ин васила аз шарри шайтон ба Худованд паноҳ бубаред».
БА МОНАНДИ ДИДАНИ МОҲ
Аз Ҷобир ибни Абдуллоҳ (р) ривоят аст, ки гуфт: «Боре Расули Худо (с) моҳи пурраро дид ва фармуд: — Офаридаҳои Худоро тафаккур кунед, аммо дар мавриди Зоти Ӯ андеша накунед, зеро шумо чунин тавоне надоред. Аммо дар биҳишт ҷамоли Худоро ба монанди дидани ин моҳ хоҳед дид ва аз тамошои ҷамолаш ба танг намеоед. Аз аҳли биҳишт касоне, ки дар назди Худо аз ҳама бештар соҳиби иззатанд, субҳу шом ба ҷамоли Парвардигор мушарраф мегарданд. Сипас Паёмбари Худо (с) ин оятро хонд: «Дар он рӯз як пора рӯйҳо тоза мебошанд, ки ба сӯйи Парвардигори худ назаркунандаанд» (Сураи Қиёмат, 75/22—23).
ЧУН БИПУРСАНД
Асҳоб аз Расули Акрам (с) пурсиданд: — Худованд аз мо дур аст ё наздик? Агар ба мо наздик бошад, бо овози паст дуо кунем ва агар дур бошад, бо овози баланд дуо кунем. Пас ин оят нозил шуд: «Ва чун бандагони Ман дар бораи Ман туро бипурсанд — пас ҳамоно Ман наздикам, дуои дуокунандагонро — чун дуо кунанд — қабул мекунам. Пас бояд ки онҳо барои Ман фармонбардорӣ кунанд ва бояд ки ба ман бигараванд, то бошад ки роҳ ёбанд» (Сураи Бақара, 2/186).
МОҲИГИР ВА САЙЁҲ
Рӯзе сайёҳе ба Мексика сафар кард ва дар яке аз деҳаҳои соҳилӣ моҳигиреро дид. Ӯ хост бо моҳигир ҳамсуҳбат шавад ва аз вай пурсид: — Шумо ҳар рӯз чанд соатро ба моҳигирӣ сарф мекунед? Моҳигир ҷавоб дод: — Чандон зиёд не, ҳамагӣ чанд соат. Сайёҳ пурсид: — Чаро вақти бештар сарф намекунед, то моҳии зиёдтар сайд кунед? Моҳигир гуфт: — Ҳамин миқдор моҳӣ барои таъмини эҳтиёҷоти оилаам кофист. Ба сайди бештар ниёз надорам. Сайёҳ боз пурсид: — Пас, боқимондаи рӯзатонро чӣ гуна мегузаронед? Моҳигир бо табассум ҷавоб дод: — Ба хона бармегардам, каме истироҳат мекунам, бо фарзандонам бозӣ мекунам ва ҳамроҳи ҳамсарам хӯрок мепазам. Бегоҳиҳо ба дидори дӯстонамон меравем, суҳбат мекунем, механдем, суруд мехонем ва аз зиндагӣ лаззат мебарем. Сайёҳ сухани моҳигирро бурида гуфт: — Ман соҳиби дараҷаи илмӣ ҳастам ва дар Донишгоҳи Ҳарвард кор мекунам. Метавонам ба шумо маслиҳати муфиде диҳам. Шумо бояд ҳар рӯз бештар моҳидорӣ кунед. Моҳиҳои зиёдатиро фурӯшед ва аз ҳисоби даромади он маблағ ҷамъ кунед. Сипас, барои худ як киштии моҳигирии калонтар бихаред. Моҳигир пурсид: — Баъд чӣ мешавад? Сайёҳ бо шавқ ҷавоб дод: — Бо киштии калонтар моҳии бештар сайд мекунед ва даромадатон зиёд мешавад. Баъд метавонед киштиҳои дигар бихаред ва тадриҷан соҳиби якчанд киштии моҳигирӣ шавед. Ба ҷойи он ки моҳиро ба миёнаравҳо фурӯшед, мустақиман бо корхонаҳои коркарди моҳӣ шартнома мебандед. Ҳатто метавонед корхонаи шахсии худро таъсис диҳед. Сайёҳ суханашро идома дод: — Баъдан метавонед ин деҳаи хурдро тарк карда, ба Мехико, Лос-Анҷелес ё ҳатто Ню-Йорк кӯчед. Аз он ҷо тиҷорати худро боз ҳам васеъ мекунед ва ба як соҳибкори бузург табдил меёбед. Моҳигир пурсид: — Барои расидан ба ин ҳама муваффақият чанд сол лозим мешавад? Сайёҳ ҷавоб дод: — Тақрибан бист ё бисту панҷ сол. Моҳигир боз пурсид: — Хуб, баъд аз ин чӣ мешавад? Сайёҳ бо табассум гуфт: — Вақте ки тиҷорататон хеле рушд мекунад, метавонед саҳмияҳои ширкати худро фурӯшед ва миллионҳо доллар ба даст оред! Моҳигир бо тааҷҷуб пурсид: — Миллионҳо доллар?! Аҷиб! Пас, баъд аз он чӣ кор мекунам? Сайёҳ бо хушҳолӣ ҷавоб дод: — Он гоҳ метавонед аз кор даст кашед ва ба нафақа бароед. Ба як деҳаи орому зебои соҳилӣ кӯчида, зиндагии осудаеро оғоз мекунед. Ҳар рӯз то дер мехобед, бо фарзандонатон бозӣ мекунед, бо ҳамсаратон хӯрок мехӯред ва бегоҳиҳо ба дидори дӯстонатон меравед. Якҷоя механдед, суруд мехонед ва аз зиндагӣ лаззат мебаред. Моҳигир лаҳзае ба сайёҳ нигарист ва бо табассум гуфт: — Аз маслиҳататон бисёр миннатдорам! Аммо магар ман ҳоло ҳамин гуна зиндагӣ надорам? Ман аллакай бо фарзандонам бозӣ мекунам, бо ҳамсарам вақт мегузаронам, бо дӯстонам хушҳолӣ мекунам ва аз зиндагии худ розӣ ҳастам. Пас, чаро бояд бисту панҷ соли умрамро бо заҳмату ташвиш сипарӣ кунам, то дар охир ба ҳамон зиндагие бирасам, ки имрӯз дорам? Сайёҳ аз шунидани ин суханон хомӯш монд. --- Панди ҳикоят Бисёр вақт инсон тамоми умри худро барои ба даст овардани сарвату муваффақият сарф мекунад, то рӯзе ба оромишу хушбахтӣ бирасад. Аммо гоҳе дар ин талошҳо фаромӯш мекунад, ки хушбахтие, ки дар оянда меҷӯяд, шояд аллакай дар зиндагии имрӯзааш вуҷуд дошта бошад. Сарвату муваффақият арзишманданд, аммо набояд барои ба даст овардани онҳо он чизҳоеро қурбон кунем, ки зиндагиро зебо ва пурмаъно месозанд. Ҳадафи зиндагӣ танҳо бештар кор кардан ва бештар пул ба даст овардан нест, балки дуруст истифода бурдани умр, қадр кардани наздикон ва эҳсоси қаноатмандӣ аз зиндагӣ низ ҳаст.
СУЛТОН САНҶАР ВА РУБОИИ ФАРИДИ КОТИБ
Ҳангоме ки Султон Санҷар бо мақсади забт кардани сарзаминҳои Мовароуннаҳр ба роҳ баромад, ҳамаи хонҳо бо ҳам иттифоқ баста, дар саҳрои Насаф ба лашкари ӯ ҳуҷум карданд. Дар ин муҳориба Султон Санҷар шикаст хӯрд. Вақте ки султон ба соҳили дарёи Ҷайҳун расид, бисёр ғамгин ва андӯҳгин буд. Фариди котиб, ки аз шогирдони Анварӣ ва марди шоиру донишманд буд, дар он лашкар ҳузур дошт. Ӯ дар назди султон истода буд, ки султон ба вай рӯ оварда, фармуд: — Эй Фарид, дидӣ, ки чӣ гуна ба ман чашми бад расид? Акнун дар бораи ин воқеа бадеҳатан рубоие бигӯй, то бори ғаму андӯҳ аз дилам сабук шавад. Фарид дарҳол ин рубоиро суруд: Рубоӣ Шоҳо, зи синони ту ҷаҳоне шуд рост, Теғи ту чиҳил сол зи аъдо кин хост. Гар чашми баде расид, он ҳам зи қазост, К-он кас, ки ба як ҳол бимондаст, Худост. Ин рубоӣ ба Султон Санҷар тасаллии бузурге бахшид ва боиси оромиши хотири ӯ гардид. Султон аз суханони Фарид бисёр хушнуд шуд ва ба ӯ мукофоти фаровон дод. --- Шарҳи вожаҳо: Мовароуннаҳр — сарзамини таърихии Осиёи Марказӣ, асосан миёни дарёҳои Ому ва Сир. Насаф — номи қадимии шаҳри Қаршӣ дар Ӯзбекистони имрӯза. Ҷайҳун — номи қадимии дарёи Ому. Малул ва маҳзун — ғамгин ва андӯҳгин. Бадеҳа — шеъре, ки шоир бе омодагии пешакӣ, дарҳол эҷод мекунад. Синон — нӯги найза. Аъдо — душманон. Қазо — тақдир, ҳукми илоҳӣ. Сила — ҳадя ё мукофоте, ки ба шоир ё донишманд дода мешавад. Панди ҳикоят: Дар зиндагӣ пирӯзиву шикаст, шодиву ғам ва комёбиву нокомӣ ҳамеша яксон намемонанд. Ҳеҷ ҳолате дар ин ҷаҳон ҷовидонӣ нест. Танҳо Худованд аст, ки тағйир намеёбад. Инсон набояд аз пирӯзӣ мағрур ва аз шикаст ноумед гардад.
ТАВАККУЛ БА ХУДО
Рӯзе зиндиқе* аз Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) пурсид: — Чӣ далеле ҳаст, ки ин ҷаҳон офаридгор дорад? Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) фармуд: — Оё боре ба киштӣ савор шудаӣ? Гуфт: — Бале! Имом пурсид: — Оё боре дар баҳр ба хатар дучор шудаӣ? Зиндиқ гуфт: — Боре ба киштӣ савор шуда будам. Ногоҳ киштӣ шикаст ва ман ба тахтапорае часпидам. Мавҷи баланде бархост ва маро аз он тахтапора ҷудо кард. Дар миёни баҳри бекарон танҳо мондам. Ногаҳон мавҷи сахте бархост ва маро ба соҳил андохт. Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) фармуд: — Ҳангоме ки дар киштӣ будӣ, ба киштӣ эътимод доштӣ. Вақте ки киштӣ шикаст ва ба тахтапора часпидӣ, умедат ба он тахтапора буд. Аммо ҳангоме ки аз тахтапора ҷудо шудӣ ва дар миёни баҳр танҳо мондӣ, ба кӣ умед доштӣ? Зиндиқ хомӯш монд. Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) фармуд: — Офаридгори ту ҳамон Зотест, ки дар он лаҳзаи ноумедӣ ба Ӯ рӯ оварда будӣ. Ту дар он ҳолат ба фазлу раҳмати Ӯ умед баста будӣ. Зиндиқ бо шунидани ин суханон бедиранг имон овард ва ба шарафи ислом мушарраф гардид. --- Шарҳи вожаҳо: Таваккул — ба Худованд эътимод кардан, дар баробари анҷом додани кӯшишҳои зарурӣ ба Ӯ умед бастан. Зиндиқ — истилоҳи таърихӣ барои шахсе, ки ба ақидаҳои динии пазируфташуда мухолифат мекард ё онҳоро инкор менамуд. Сонеъ — созанда, офаридгор. Панди ҳикоят: Ин ҳикоят таъкид мекунад, ки инсон дар лаҳзаҳои сахтӣ ва нотавонӣ ба Худованд рӯ меорад ва ба раҳмати Ӯ умед мебандад. Таваккул маънои даст кашидан аз кӯшишро надорад, балки эътимод ба Худованд дар баробари талошу чораҷӯиро ифода мекунад.
ПИСАРЕ, КИ САГ ШУД
Яке аз бузургон рӯзе дар масҷиде рафт, то ду ракъат намоз бигузорад ва замоне бо муноҷот бо Худо бипардозад. Дар масҷид иддае аз кӯдакони мадрасае буданд. Иттифоқро вақти нон хӯрдани кӯдакон буду ду кӯдак ба наздики он бузург нишаста буданд: яке писари сарватманде буду дигаре писари шахси фақире ва ду зарф дар ҷулуи онҳо буд. Дар зарфи писари сарватманд нону ҳалво буд ва дар занбили он дигаре нони холӣ. Писари сарватманд нону ҳалво мехӯрд ва писари фақир аз ӯ миқдоре ҳалво хост. Писари сарватманд гуфт: – Агар туро миқдоре ҳалво бидиҳам, саги ман мешавӣ? Гуфт: – Бошад! Гуфт: – Порс (бонги саг, ав-ав) кун, то туро ҳалво бидиҳам. Он бечора садои саг даровард ва писари сарватманд ҳалво ба ӯ дод. Ва ин кор чандин мартаба анҷом гирифт. Ва он шахси бузург дар эшон наззора мекарду мегирист. Шахсе аз ӯ пурсид: – Эй бузург, туро чӣ расид, ки гирён шудӣ? Гуфт: – Нигоҳ кунед, ки шикампарастӣ ва қаноат накардан ба мардум чӣ мекунад? Чӣ мешуд, агар он кӯдак ба нони хушки худ қонеъ мешуду тамаъи ҳалвои он кӯдакро намекард, то саги одаме ҳамчун худаш намешуд?!
Ҳафт чиз бе ҳафт чиз суд надорад
Ҳакиме аз ҳакимон гуфтааст: Ҳафт чиз бе ҳафт чизи дигар суд надорад: Аввал — тарс бе парҳез аз гуноҳ. Агар касе гӯяд: «Ман аз Худои таъоло метарсам», вале аз гуноҳ парҳез накунад, он тарси ӯ ҳеҷ суде надорад. Дуюм — умед бе кӯшиш. Агар касе гӯяд: «Ман ба раҳмати Худои таъоло умед дорам», вале тоату ибодат накунад, он умед ба ӯ суде намерасонад. Сеюм — ният бе амал. Агар касе нияти анҷом додани кори некеро ба забон орад, вале дилаш аз он ғофил бошад ва барои анҷом додани он кӯшиш накунад, он нияташ суде надорад. Чорум — дуо бе ҷидду ҷаҳд ва исрор. Агар касе аз Худои таъоло чизе бихоҳад, вале дар дуои худ ҷиддият ва исрор надошта бошад, он дуояш суде надорад. Панҷум — истиғфор бе пушаймонӣ. Агар касе ба забон «Астағфируллоҳ» гӯяд, вале дар дил аз гуноҳҳои худ пушаймон набошад, он истиғфораш суде надорад. Шашум — некӯкории ошкор бе покии ботин. Агар касе дар назди мардум худро некӯкору солеҳ нишон диҳад, вале дар пинҳонӣ корҳои ношоиста анҷом диҳад, он некӯкории зоҳирӣ ба ӯ суде намерасонад. Ҳафтум — ибодат бе ихлос. Агар касе худро дар тоату ибодати бисёр ба ранҷ андозад, вале он ибодатро барои ризои Худо анҷом надиҳад, он ибодаташ суде надорад. Хулоса: Арзиши амал танҳо ба зоҳири он нест, балки ба ният, ихлос ва рафтори инсон низ вобаста аст. Тарси ҳақиқӣ инсонро аз гуноҳ бозмедорад, умеди ҳақиқӣ ӯро ба амал водор мекунад ва тавбаи самимӣ бо пушаймонӣ ва ислоҳи рафтор ҳамроҳ аст. Ибораи «суд надорад» дар ин ҷо ба маънои таъкид бар аҳамияти ихлос ва амал омадааст, на ҳукми қатъӣ дар бораи қабул ё рад шудани ибодат ва дуо аз ҷониби Худованд.
УМЕДВОРӢ
Муаллими башарият (с) фармуданд: «Вақте доду фарёди ду касе аз дӯзахиён авҷ мегирад, Худованд мефармояд: — Онҳоро аз дӯзах берун оваред! Чун аз оташи дӯзах бароварда мешаванд, Худованд аз онҳо мепурсад: — Чаро фарёд мезанед? Онҳо мегӯянд: — Ба хотири он ки моро авф намоӣ ва мавриди раҳмату омурзиш қарор бидиҳӣ. Он гоҳ Ҳақ Таъоло мефармояд: — Раҳмати Ман барои шумо дар он аст, ки худро ба оташ андозед. Дар ин ҳол яке аз онҳо худро ба оташ меандозад ва Худованд оташро бар ӯ сарду саломат мегардонад. Сипас Худованд аз он бандае, ки худро ба оташ наандохт, мепурсад: — Чаро аз оташ худдорӣ намудӣ ва худро мисли он ҳамраҳат ба дӯзах наандохтӣ? Банда посух медиҳад: — Худоё, умед дорам, ки баъди берун овардан маро дубаро ба он ҷо намефиристӣ. Аллоҳ Таъоло мефармояд: — Умеди туро амалӣ гардонидам. Дар пайи ин ҳар дуи онҳо мавриди раҳмату омурзиш қарор гирифта, ба биҳишт ворид мегарданд».
БИСМИЛЛОҲ
Расули Худо (с) ба асҳоб фармуд: «Вақте ки ғизо мехӯред, аввал «Бисмиллоҳ» бигӯед. Агар дар оғоз лафзи «Бисмиллоҳ»-ро фаромӯш кардед, пас бигӯед: «Бисмиллоҳи фӣ аввалиҳӣ ва охириҳӣ» (Дар аввалу охир «Бисмиллоҳ»). Ҳар касе ҳангоми ба хона даромадан ва дар вақти ғизо хӯрдан «Бисмиллоҳ» бигӯяд, шайтон ба қавмаш мегӯяд: «Шумо дар ин ҷо хӯрок намехӯред ва шабона хоб карда ҳам наметавонед». Ҳар касе ҳангоми ба хона ворид шудан «Бисмиллоҳ» гӯяду ҳангоми хӯрдани хӯрок лафзи «Бисмиллоҳ»-ро ба забон наорад, шайтон ба қавмаш мегӯяд: «Хӯрок хӯрда метавонед, вале хоб намекунед». Ва ҳар касе ҳангоми омадан ба хона ва ҳангоми хӯрдани хӯрок «Бисмиллоҳ» нагӯяд, шайтон ба қавмаш фармон медиҳад: «Дар ин ҷо ҳам хӯрок бихӯред ва ҳам хоб кунед».
НА ДАР ЗАМИН, НА ДАР ОСМОН
Рӯзе қавми ҳазрати Мӯсо (а) ба ӯ гуфтанд: — Эй Мӯсо, мо Худоямонро ба хӯрокхӯрӣ даъват менамоем. Лутф бифармояд ва рӯзе меҳмони мо шавад. Ҳар чизе ки дорем, баҳри Ӯ ҳозир мекунем. Ҳазрати Мӯсо (а) онҳоро чунин танбеҳ дод: — Эй мардум, Худованд аз хӯрдану нӯшидан муназзаҳ аст. Шумо як заъфи башариро ба Парвардигори худ чӣ гуна нисбат медиҳед?! Баъди ин ҳодиса ҳазрати Мӯсо (а) ба кӯҳи Тур баромад. Дар он ҷо аз ғайб нидое шунид: — Эй Мӯсо! Чаро даъвати бандагонамро ба Ман намерасонӣ? Ҳазрати Мӯсо (а) гуфт: — Худоё! Аз чунин даъват шарм мекунам. Охир Зоти поки Ту аз чунин сифатҳо муназзаҳ аст. Сипас Ҳақ Таъоло фармуд: — Ба бандагонам бирасон, ки даъвати онҳоро иҷобат кардам ва бегоҳи ҷумъа меоям. Ҳазрати Мӯсо (а) ба қавмаш баргашт ва ҳодисаро баён кард. Мардум дастурхон ороста, ҳама гуна нозу неъматро муҳайё карданд. Пас аз омода сохтани дастурхон марде ба наздашон омад, ки бисёр хаставу гурусна буд. Ӯ гуфт: — Эй Мӯсо, аз роҳи дур омадам, гуруснаам. Ба ман хӯрок деҳ, то аз гуруснагӣ раҳо ёбам. Ҳазрати Мӯсо (а) гуфт: — Шитоб макун, каме сабр намо. Ана он кӯзаро гиру рафта об биёр. Ту ҳам ба ороиши дастурхон саҳме гузор, зеро ба ин ҷо Ҳақ Таъоло меояд. Мард, ки худ мадори гаштан надошт, ҳеҷ чиз нагуфт ва аз он ҷо рафт. Шаб шуд, меҳмон наомад. То субҳ мунтазир шуданд, вале аз меҳмон хабаре набуд. Мардум умедашонро канданд ва ҳазрати Мӯсо (а) низ дар тааҷҷуб афтода буд. Рӯзи дигар ба кӯҳи Тур рафт ва гуфт: — Парвардигоро! Бандаи оҷизат дар хиҷолат монд. Мардум ба ман мегӯянд, ки ту моро фиреб додӣ ва ё Худованд ба ваъдааш вафо накард?! Пас Худованд фармуд: — Эй Мӯсо! Ман омада будам ва гуфтам: «Гуруснаам!» Ту бошӣ Маро барои овардани об равон кардӣ. Ҳатто як луқма нон ҳам надодӣ. Маро на қавмат пешвоз гирифт, на ту! Мӯсо Калимуллоҳ гуфт: — Худоё, як бандаи мусофир омада буд ва ӯ Парвардигори мо набуд. Сипас Аллоҳ Таъоло фармуд: — Ман ҳамроҳи ҳамон бандаам будам. Агар ӯро мехӯрондӣ, Маро мехӯрондӣ, зеро Ман на дар замин меғунҷам ва на дар осмон. Ман танҳо дар дили бандаи оҷизам ҷо мегирам. Ман бо бандаи гуруснаам омада будам ва шумо, ки ӯро гурусна фиристодед, Маро гурусна баргардондед.
МАН ТАНҲО ЯК ХИДМАТГОРАМ
Соли 1516 вақте Султон Салим Мисрро фатҳ намуд, хилофат аз Аббосиён ба Усмониҳо гузашт. Дар яке аз рӯзҳои ҷумъаи ин даврон дар масҷиди Уммавия намози ҷумъа гузошта мешуд ва Султон Салим дар он ҷо қарор дошт. Волии Шом дар сафи пеш барои Султон саҷҷодае панҳ намуд, ки аз матои қиматбаҳо омода шуда буд ва аз ҷойнамози дигарон фарқ мекард. Бо дидани ин ҳолат Султон волии шаҳрро танбеҳ дода гуфт: — Ин ҷо мавзеи ибодат аст, на қасри подшоҳ! Чун вақти хондани хутба фаро расид, имом ба минбар баромад ва дар хутба номи Султон Салимро зикр намуда, ӯро «Ҳоким-ул-Ҳарамайни Шарафайн» (Ҳокими Макка ва Мадина) хонд. Султон ин суханҳоро шунида, дарҳол аз ҷо бархосту гуфт: — Эй имом, лафзи «Ҳоким-ул-Ҳарамайн»-ро ба «Ходим-ул-Ҳарамайн» (Хидматгори Макка ва Мадина) иваз намо! Ман ҳокими Макка ва Мадина нестам, балки дар он сарзамини муқаддас ходиме ҳастаму бас.
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Дунё