Панду андарзҳо
Суханони ҳикматомез, насиҳат ва маслиҳатҳое мебошанд, ки инсонро ба роҳи дурусти зиндагӣ, ахлоқи нек ва дониш ҳидоят мекунанд.
ҚОЗИИ ЗАКОВАТМАНД
Шахсе назди яке аз қозиёни Басра, ки бо зиракиву заковати худ машҳур буд, рафт ва пурсид: — Агар касе хурмо бихӯрад, оё ишколе дорад? Қозӣ гуфт: — Не, ҳеҷ ишколе надорад. Мард боз пурсид: — Агар баъд аз хӯрдани хурмо қадре об бинӯшад, чӣ? Қозӣ ҷавоб дод: — Ин ҳам ҳеҷ ишколе надорад. Мард гуфт: — Пас чаро агар ҳамин обу хурморо бо ҳам омехта, муддате дар офтоб гузоранд, то ба шароби масткунанда табдил ёбад, нӯшидани он ҳаром мешавад? Қозӣ пурсид: — Агар қадре об ба рӯят бирезанд, оё ба ту осебе мерасад? Мард гуфт: — Не! Қозӣ боз пурсид: — Агар қадре хок ба рӯят бипошанд, оё баданат осеб мебинад ё дард мекунад? Мард ҷавоб дод: — Не! Қозӣ гуфт: — Аммо агар хоку обро бо ҳам омехта, аз онҳо хиште созанд ва пас аз хушк шудан онро ба сарат зананд, чӣ мешавад? Мард ҷавоб дод: — Сарам мешиканад ва сахт осеб мебинам. Қозӣ гуфт: — Ҳамон гуна ки обу хок ба танҳоӣ ба ту осебе намерасонанд, вале аз омезиши онҳо хиште ба вуҷуд меояд, ки метавонад саратро бишканад, аз омезиши обу хурмо ва гузашти вақт низ метавонад шароби масткунанда ҳосил шавад. Гарчанде обу хурмо ба танҳоӣ ҳалоланд, нӯшидани шароби масткунанда ҳаром аст ва дар сурати таҳаққуқи шартҳои шаръӣ метавонад боиси муҷозот гардад. Шарҳи калимаҳо Қозӣ — довар ё судяе, ки мувофиқи қонунҳои шаръӣ миёни мардум ҳукм мебарорад. Қуззот — шакли ҷамъи калимаи «қозӣ», яъне қозиён. Заковатманд — шахси боҳуш, зирак, тезфаҳм ва дорои қобилияти баланди андешаронӣ. Басра — шаҳри таърихии Ироқ, ки дар гузашта яке аз марказҳои муҳими илму фарҳанги исломӣ ба шумор мерафт. Ҳад — муҷозоти муайяншуда дар фиқҳи исломӣ барои баъзе ҷиноятҳо, ки татбиқи он шартҳои махсус дорад. Панди ҳикоя Ин ҳикоя нишон медиҳад, ки ҳукми як чиз метавонад вобаста ба таркиб, хусусият ва таъсири он тағйир ёбад. Обу хок ба танҳоӣ ба сари инсон осеб намерасонанд, аммо агар аз онҳо хиште сохта, ба сари касе зананд, метавонад зарари ҷиддӣ расонад. Ҳамин тавр, обу хурмо ҳар кадом ба танҳоӣ ҳалоланд, вале агар дар натиҷаи туршиш аз онҳо нӯшокии масткунанда ҳосил шавад, ҳукми он дигар мегардад. Хулоса: Барои дуруст доварӣ кардан, танҳо ба ҷузъҳои як чиз нигоҳ кардан кофӣ нест. Бояд хусусият ва таъсири он чизро пас аз омезиш ё тағйир ёфтан низ ба назар гирифт.
ФУТУ ФАННИ КОСАГАРӢ
Кӯзагаре буд, ки кӯзаю косаҳои луобӣ месохт ва муштариёни зиёде дошт. Ӯ шогирди боҳушу заранге дошт. Азбаски кӯзагар шогирдашро бисёр дӯст медошт, дар омӯзонидани нозукиҳои ҳунари худ ба ӯ кӯтоҳӣ намекард. Чанд сол гузашт. Шогирд тамоми корҳои кӯзагариву косагариро омӯхт ва пеши худ андешид, ки акнун метавонад коргоҳи мустақиле боз кунад. Аз ин рӯ, баҳонае ёфта, ба устодаш гуфт: — Музди ман кам аст. Кӯзагар музди ӯро андаке зиёд кард, вале шогирд боз ҳам розӣ нашуд ва пас аз чанд рӯз гуфт: — Ман бо ин музд дигар кор карда наметавонам. Кӯзагар пурсид: — Оё дар ин шаҳр касеро мешиносӣ, ки аз ман бештар ба ту музд диҳад? Шогирд ҷавоб дод: — Не, намешиносам, вале худам метавонам коргоҳи кӯзагарӣ боз кунам. Кӯзагар гуфт: — Бисёр хуб, вале бидон, ки ман заҳмати зиёде кашидам, то ин ҳунарро ба ту омӯзондам. Инсоф нест, ки акнун маро танҳо бигузорӣ. Шогирд гуфт: — Дуруст аст, вале ман дигар намехоҳам дар ин ҷо кор кунам. Кӯзагар гуфт: — Бисёр хуб, пас шаш моҳи дигар бо ман кор кун, то шогирди дигаре пайдо карда, ба ҷоят омода созам. Шогирд ҷавоб дод: — Не! Ҳарфи мард яктост! Бо ҳамин аз устодаш ҷудо шуд ва коргоҳи мустақили кӯзагарӣ боз кард. Ӯ миқдоре кӯзаю косаҳои луобӣ сохт, то бо устодаш рақобат кунад ва бозори ӯро аз худ намояд. Аммо ҳар чӣ месохт, медид, ки косаҳояш берангу беҷило мебароянд ва ба косаҳои сохтаи устодаш монанд нестанд. Ҳар қадар андеша мекард, дар кори худ ҳеҷ иштибоҳе намеёфт. Ба назараш ҳама чизро дуруст анҷом медод, вале косаҳо он гуна ки мехост, намебаромаданд. Пас аз андешаи зиёд фаҳмид, ки гӯё як нозукии ҳунарро аз устодаш наомӯхтааст. Ниҳоят, яке аз косаҳои сохтаашро ба даст гирифта, назди устод рафт ва гуфт: — Эй устоди азиз! Росташро гӯям, ман мехостам бо ту рақобат кунам, вале ҳар қадар кӯшиш кардам, косаҳоям беҳтар аз ин нашуданд. Оё метавонӣ бигӯӣ, ки сабаб чист? Кӯзагар пурсид: — Хокро аз кадом маъдан овардӣ? Шогирд ҷавоб дод: — Аз фалон маъдан. Устод гуфт: — Дуруст аст. Гилро чӣ гуна хамир кардӣ? Шогирд тарзи омода кардани гилро фаҳмонд. Устод гуфт: — Ин ҳам дуруст аст. Луоби шишаро чӣ гуна тайёр кардӣ? Шогирд тарзи тайёр кардани онро низ шарҳ дод. Устод гуфт: — Дуруст аст. Оташи кӯраро чӣ гуна афрӯхтӣ? Шогирд ҷавоб дод: — Ҳамон тавре ки ту меафрӯхтӣ. Устод гуфт: — Бисёр хуб. Ту маро дар вақти зарурат танҳо гузоштӣ ва диламро шикастӣ. Аммо ман аз ту шикоят надорам, зеро ҳар шогирде рӯзе бояд устод шавад. Бо вуҷуди ин, агар боз як соли дигар назди ман кор кунӣ, сирри ин ҳунарро меомӯзӣ. Шогирд розӣ шуд ва ба коргоҳи устод баргашт. Ӯ як соли дигар кор кард, вале дид, ки тамоми корҳо мисли пештара анҷом меёбанд ва ҳеҷ чизи наве ба назар намерасад. Як сол сипарӣ шуд. Шогирд назди устод рафта, ваъдаи ӯро ба ёдаш овард. Устод гуфт: — Акнун, ки шогирди хубу вафодоре шудӣ, биё, сирри корро ба ту омӯзонам. Устод назди кӯра рафт ва ба шогирдаш гуфт: — Косаҳоро биёр, то онҳоро ба кӯра гузорам. Чашмонатро хуб боз кун ва бодиққат нигоҳ кун, то футу фанни корро биомӯзӣ. Устод косаҳоро аз дасти шогирд гирифт. Ҳангоме ки мехост онҳоро ба даруни кӯра гузорад, чанд бор ба рӯяшон сахт пуф кард. Сипас гарду ғубореро, ки аз косаҳо баланд шуд, ба шогирдаш нишон дода, гуфт: — Тамоми сирри кор дар ҳамин пуф кардан аст! Ту ин корро намекардӣ. Шогирд бо тааҷҷуб гуфт: — Не, ман пуф намекардам. Вале ин кор ба рангу ҷилои луоб чӣ рабте дорад? Устод ҷавоб дод: — Рабташ дар он аст, ки ин косаҳо пас аз сохта шудан чанд рӯз дар коргоҳ мемонанд ва дар ин муддат гарду ғубор ба рӯяшон менишинад. Агар пеш аз гузоштан ба кӯра чанд бор ба онҳо пуф кунем, гарду ғуборашон пок мешавад. Дар натиҷа, пас аз пухтан ранги луоб равшану шаффоф мегардад ва косаҳо ҷилои зебо пайдо мекунанд. Сипас устод гуфт: — Акнун бирав ва коргоҳи худро обод кун! --- Шарҳи калимаҳо Фут — пуф; ҳавое, ки аз даҳон берун мекунанд, масалан, барои афрӯхтани оташ ё хомӯш кардани шамъ. Фути косагарӣ — амали пуф кардан ба зарфҳои сафолӣ барои пок намудани гарду ғубори онҳо пеш аз гузоштан ба кӯра. Футу фанни косагарӣ — ибораест, ки ҳам ба амали пуф кардан ва ҳам ба сирру нозукиҳои ҳунари косагарӣ ишора мекунад. Заранг — боҳуш, зирак, тезфаҳм. Луоб — моддаи махсусе, ки ба рӯи зарфҳои сафолӣ мемоланд, то баъди пухтан сатҳи онҳо ҳамвору ҷилодор гардад. Панди ҳикоя Ҳар ҳунар нозукиҳое дорад, ки танҳо бо таҷриба, сабру таҳаммул ва роҳнамоии устод омӯхта мешаванд. Донистани корҳои асосӣ ҳанӯз маънои аз худ кардани тамоми сирру асрори касбро надорад. Ҳамчунин, инсон набояд заҳмату меҳрубонии устодашро фаромӯш кунад. Истиқлолият ва пешрафти шогирд кори нек аст, аммо бояд бо эҳтиром, инсоф ва қадршиносӣ ҳамроҳ бошад. Хулоса: Ҳунар омӯхтан танҳо донистани тарзи иҷрои кор нест, балки аз худ кардани нозукиҳои он низ ҳаст. Гоҳе як амали бисёр хурд метавонад натиҷаи тамоми заҳматро дигаргун созад.
СУЛТОН САНҶАР ВА РУБОИИ ФАРИДИ КОТИБ
Ҳангоме ки Султон Санҷар бо мақсади забт кардани сарзаминҳои Мовароуннаҳр ба роҳ баромад, ҳамаи хонҳо бо ҳам иттифоқ баста, дар саҳрои Насаф ба лашкари ӯ ҳуҷум карданд. Дар ин муҳориба Султон Санҷар шикаст хӯрд. Вақте ки султон ба соҳили дарёи Ҷайҳун расид, бисёр ғамгин ва андӯҳгин буд. Фариди котиб, ки аз шогирдони Анварӣ ва марди шоиру донишманд буд, дар он лашкар ҳузур дошт. Ӯ дар назди султон истода буд, ки султон ба вай рӯ оварда, фармуд: — Эй Фарид, дидӣ, ки чӣ гуна ба ман чашми бад расид? Акнун дар бораи ин воқеа бадеҳатан рубоие бигӯй, то бори ғаму андӯҳ аз дилам сабук шавад. Фарид дарҳол ин рубоиро суруд: Рубоӣ Шоҳо, зи синони ту ҷаҳоне шуд рост, Теғи ту чиҳил сол зи аъдо кин хост. Гар чашми баде расид, он ҳам зи қазост, К-он кас, ки ба як ҳол бимондаст, Худост. Ин рубоӣ ба Султон Санҷар тасаллии бузурге бахшид ва боиси оромиши хотири ӯ гардид. Султон аз суханони Фарид бисёр хушнуд шуд ва ба ӯ мукофоти фаровон дод. --- Шарҳи вожаҳо: Мовароуннаҳр — сарзамини таърихии Осиёи Марказӣ, асосан миёни дарёҳои Ому ва Сир. Насаф — номи қадимии шаҳри Қаршӣ дар Ӯзбекистони имрӯза. Ҷайҳун — номи қадимии дарёи Ому. Малул ва маҳзун — ғамгин ва андӯҳгин. Бадеҳа — шеъре, ки шоир бе омодагии пешакӣ, дарҳол эҷод мекунад. Синон — нӯги найза. Аъдо — душманон. Қазо — тақдир, ҳукми илоҳӣ. Сила — ҳадя ё мукофоте, ки ба шоир ё донишманд дода мешавад. Панди ҳикоят: Дар зиндагӣ пирӯзиву шикаст, шодиву ғам ва комёбиву нокомӣ ҳамеша яксон намемонанд. Ҳеҷ ҳолате дар ин ҷаҳон ҷовидонӣ нест. Танҳо Худованд аст, ки тағйир намеёбад. Инсон набояд аз пирӯзӣ мағрур ва аз шикаст ноумед гардад.
ТАВАККУЛ БА ХУДО
Рӯзе зиндиқе* аз Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) пурсид: — Чӣ далеле ҳаст, ки ин ҷаҳон офаридгор дорад? Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) фармуд: — Оё боре ба киштӣ савор шудаӣ? Гуфт: — Бале! Имом пурсид: — Оё боре дар баҳр ба хатар дучор шудаӣ? Зиндиқ гуфт: — Боре ба киштӣ савор шуда будам. Ногоҳ киштӣ шикаст ва ман ба тахтапорае часпидам. Мавҷи баланде бархост ва маро аз он тахтапора ҷудо кард. Дар миёни баҳри бекарон танҳо мондам. Ногаҳон мавҷи сахте бархост ва маро ба соҳил андохт. Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) фармуд: — Ҳангоме ки дар киштӣ будӣ, ба киштӣ эътимод доштӣ. Вақте ки киштӣ шикаст ва ба тахтапора часпидӣ, умедат ба он тахтапора буд. Аммо ҳангоме ки аз тахтапора ҷудо шудӣ ва дар миёни баҳр танҳо мондӣ, ба кӣ умед доштӣ? Зиндиқ хомӯш монд. Имом Ҷаъфари Содиқ (р.) фармуд: — Офаридгори ту ҳамон Зотест, ки дар он лаҳзаи ноумедӣ ба Ӯ рӯ оварда будӣ. Ту дар он ҳолат ба фазлу раҳмати Ӯ умед баста будӣ. Зиндиқ бо шунидани ин суханон бедиранг имон овард ва ба шарафи ислом мушарраф гардид. --- Шарҳи вожаҳо: Таваккул — ба Худованд эътимод кардан, дар баробари анҷом додани кӯшишҳои зарурӣ ба Ӯ умед бастан. Зиндиқ — истилоҳи таърихӣ барои шахсе, ки ба ақидаҳои динии пазируфташуда мухолифат мекард ё онҳоро инкор менамуд. Сонеъ — созанда, офаридгор. Панди ҳикоят: Ин ҳикоят таъкид мекунад, ки инсон дар лаҳзаҳои сахтӣ ва нотавонӣ ба Худованд рӯ меорад ва ба раҳмати Ӯ умед мебандад. Таваккул маънои даст кашидан аз кӯшишро надорад, балки эътимод ба Худованд дар баробари талошу чораҷӯиро ифода мекунад.
УМЕДВОРӢ
Муаллими башарият (с) фармуданд: «Вақте доду фарёди ду касе аз дӯзахиён авҷ мегирад, Худованд мефармояд: — Онҳоро аз дӯзах берун оваред! Чун аз оташи дӯзах бароварда мешаванд, Худованд аз онҳо мепурсад: — Чаро фарёд мезанед? Онҳо мегӯянд: — Ба хотири он ки моро авф намоӣ ва мавриди раҳмату омурзиш қарор бидиҳӣ. Он гоҳ Ҳақ Таъоло мефармояд: — Раҳмати Ман барои шумо дар он аст, ки худро ба оташ андозед. Дар ин ҳол яке аз онҳо худро ба оташ меандозад ва Худованд оташро бар ӯ сарду саломат мегардонад. Сипас Худованд аз он бандае, ки худро ба оташ наандохт, мепурсад: — Чаро аз оташ худдорӣ намудӣ ва худро мисли он ҳамраҳат ба дӯзах наандохтӣ? Банда посух медиҳад: — Худоё, умед дорам, ки баъди берун овардан маро дубаро ба он ҷо намефиристӣ. Аллоҳ Таъоло мефармояд: — Умеди туро амалӣ гардонидам. Дар пайи ин ҳар дуи онҳо мавриди раҳмату омурзиш қарор гирифта, ба биҳишт ворид мегарданд».
НА ДАР ЗАМИН, НА ДАР ОСМОН
Рӯзе қавми ҳазрати Мӯсо (а) ба ӯ гуфтанд: — Эй Мӯсо, мо Худоямонро ба хӯрокхӯрӣ даъват менамоем. Лутф бифармояд ва рӯзе меҳмони мо шавад. Ҳар чизе ки дорем, баҳри Ӯ ҳозир мекунем. Ҳазрати Мӯсо (а) онҳоро чунин танбеҳ дод: — Эй мардум, Худованд аз хӯрдану нӯшидан муназзаҳ аст. Шумо як заъфи башариро ба Парвардигори худ чӣ гуна нисбат медиҳед?! Баъди ин ҳодиса ҳазрати Мӯсо (а) ба кӯҳи Тур баромад. Дар он ҷо аз ғайб нидое шунид: — Эй Мӯсо! Чаро даъвати бандагонамро ба Ман намерасонӣ? Ҳазрати Мӯсо (а) гуфт: — Худоё! Аз чунин даъват шарм мекунам. Охир Зоти поки Ту аз чунин сифатҳо муназзаҳ аст. Сипас Ҳақ Таъоло фармуд: — Ба бандагонам бирасон, ки даъвати онҳоро иҷобат кардам ва бегоҳи ҷумъа меоям. Ҳазрати Мӯсо (а) ба қавмаш баргашт ва ҳодисаро баён кард. Мардум дастурхон ороста, ҳама гуна нозу неъматро муҳайё карданд. Пас аз омода сохтани дастурхон марде ба наздашон омад, ки бисёр хаставу гурусна буд. Ӯ гуфт: — Эй Мӯсо, аз роҳи дур омадам, гуруснаам. Ба ман хӯрок деҳ, то аз гуруснагӣ раҳо ёбам. Ҳазрати Мӯсо (а) гуфт: — Шитоб макун, каме сабр намо. Ана он кӯзаро гиру рафта об биёр. Ту ҳам ба ороиши дастурхон саҳме гузор, зеро ба ин ҷо Ҳақ Таъоло меояд. Мард, ки худ мадори гаштан надошт, ҳеҷ чиз нагуфт ва аз он ҷо рафт. Шаб шуд, меҳмон наомад. То субҳ мунтазир шуданд, вале аз меҳмон хабаре набуд. Мардум умедашонро канданд ва ҳазрати Мӯсо (а) низ дар тааҷҷуб афтода буд. Рӯзи дигар ба кӯҳи Тур рафт ва гуфт: — Парвардигоро! Бандаи оҷизат дар хиҷолат монд. Мардум ба ман мегӯянд, ки ту моро фиреб додӣ ва ё Худованд ба ваъдааш вафо накард?! Пас Худованд фармуд: — Эй Мӯсо! Ман омада будам ва гуфтам: «Гуруснаам!» Ту бошӣ Маро барои овардани об равон кардӣ. Ҳатто як луқма нон ҳам надодӣ. Маро на қавмат пешвоз гирифт, на ту! Мӯсо Калимуллоҳ гуфт: — Худоё, як бандаи мусофир омада буд ва ӯ Парвардигори мо набуд. Сипас Аллоҳ Таъоло фармуд: — Ман ҳамроҳи ҳамон бандаам будам. Агар ӯро мехӯрондӣ, Маро мехӯрондӣ, зеро Ман на дар замин меғунҷам ва на дар осмон. Ман танҳо дар дили бандаи оҷизам ҷо мегирам. Ман бо бандаи гуруснаам омада будам ва шумо, ки ӯро гурусна фиристодед, Маро гурусна баргардондед.
Марди араб ва шутури гумшуда
Рӯзе марди арабе шутурашро гум кард. Ӯ дар кӯчаву бозор мегашт ва бо овози баланд эълон мекард: — Эй мардум! Ҳар кас шутури гумшудаи маро пайдо карда, ба ман баргардонад, ба ӯ ду шутур мукофот медиҳам! Мардум аз шунидани ин сухан ҳайрон шуданд ва гуфтанд: — Ин чӣ кори аҷиб аст?! Ту як шутурро гум кардаӣ, вале ба касе, ки онро пайдо кунад, ду шутур ваъда медиҳӣ! Магар ин зарари ту аз худи шутури гумшуда бештар намешавад? Марди араб табассум карду гуфт: — Шумо ҳанӯз лаззати пайдо кардани чизи гумшударо начашидаед. Барои ҳамин сухани маро намефаҳмед. Агар медонистед, ки инсон ҳангоми ёфтани чизи аздастрафтааш чӣ қадар шод мешавад, аз чунин ваъдаи ман ҳайрон намешудед! Маънои шеър Дар охири ҳикоят шоир чунин мегӯяд: Агар чизе, ки гум шудааст, ҳатто камарзиш бошад, нагӯед, ки ҷустуҷӯяш беҳуда аст. Зеро касе, ки қадри чизҳоро медонад, мефаҳмад, ки лаззати пайдо кардани чизи гумшуда гоҳе аз арзиши худи он чиз бештар аст. Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки арзиши ҳар чиз танҳо бо пулу мол андоза карда намешавад. Баъзан чизе, ки гум мекунем, арзиши зиёди моддӣ надорад, аммо пайдо кардани он ба мо шодии бузург мебахшад. Марди араб мехост бигӯяд, ки барои ӯ на танҳо худи шутур, балки хурсандии дубора ёфтани он низ бисёр арзишманд аст. Хулоса: «Гоҳе лаззати ёфтан аз худи чизи ёфташуда бештар аст».
Халифа ва марди зираки бодиянишин
Рӯзе халифа барраи бирёнеро пеши худ гузошта буд ва мехост хӯрок бихӯрад. Ногаҳон марди арабе аз биёбон омад. Халифа ӯро ба назди худ даъват кард ва дар сари дастархон нишонд. Марди бодиянишин бисёр гурусна буд. Ҳамин ки ба хӯрок даст расонд, бо иштиҳои зиёд ба хӯрдани гӯшти барра оғоз кард. Ӯ гӯштро чунон бо шитоб аз устухон ҷудо мекард, ки халифа аз дидани ин ҳолат ба ҳайрат афтод. Халифа хост бо ӯ шӯхӣ кунад ва гуфт: — Эй мард, чаро ин барраро ин қадар бераҳмона пора-пора карда мехӯрӣ? Магар падари ин барра туро бо шохҳояш зада буд, ки имрӯз аз бачааш қасос мегирӣ? Марди бодиянишин, ки бисёр ҳозирҷавоб буд, дарҳол гуфт: — Эй халифа, ман аз ин барра ҳеҷ кинае надорам! Аммо ту чаро ба он бо чунин меҳрубонӣ менигарӣ ва аз хӯрдани гӯшташ худдорӣ мекунӣ? Магар модари ҳамин барра туро шир додааст, ки ин қадар ба ӯ дилсӯзӣ мекунӣ? Халифа аз ин ҷавоби зиракона ва шӯхиомези мард бисёр хандид. Ҳозирҷавобии ӯ ба халифа чунон писанд омад, ки фармон дод ба мард ҳазор дирам мукофот диҳанд. Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят нишон медиҳад, ки зиракӣ ва ҳозирҷавобӣ танҳо хоси подшоҳону донишмандон нест. Ҳатто марди одии биёбоннишин метавонад бо сухани муносиб ва ҷавоби зарифона шахси бузургро ба ҳайрат оварад. Дар ин ҳикоят марди бодиянишин наранҷид ва ба сухани шӯхиомези халифа бо шӯхии дигар посух дод. Хулоса: Сухани зиракона, агар бо одоб ва дар вақти муносиб гуфта шавад, метавонад ҳам боиси хурсандӣ гардад ва ҳам ба инсон эҳтиром оварад.
Халифа ва марди бодиянишин
Рӯзе халифаи Бағдод бо марди арабе, ки аз биёбон омада буд, дар сари як дастархон нишаста, аз як табақ хӯрок мехӯрданд. Он мард тамоми умрашро дар биёбон гузаронида, ҳеҷ гоҳ шаҳр надида ва дар маҷлиси бузургон иштирок накарда буд. Ҳангоми хӯрок хӯрдан чашми халифа ба луқмаи меҳмонаш афтод. Ӯ дид, ки дар луқмаи мард як тори мӯй ҳаст. Халифа гуфт: — Эй марди араб, он мӯйро аз луқмаат дур кун! Марди бодиянишин дарҳол луқмаашро ба дастархон гузошт ва аз хӯрок даст кашид. Халифа аз ин рафтори ӯ ҳайрон шуд. Мард гуфт: — Аз дастархони касе, ки ба луқмаи меҳмонаш он қадар бодиққат менигарад, ки ҳатто як тори мӯйро мебинад, хӯрок хӯрдан мумкин нест! Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят дар бораи одоби меҳмондорӣ ва эҳтироми меҳмон аст. Марди бодиянишин аз он наранҷид, ки халифа мӯйро ба ӯ нишон дод. Ӯ аз он нороҳат шуд, ки соҳибхона ба ҳар луқмаи меҳмонаш диққат медод. Ҳикоят ба мо меомӯзад, ки меҳмон бояд дар хонаи мизбон худро озод ва роҳат ҳис кунад, на ин ки гумон барад, ки ҳар ҳаракату ҳар луқмаи ӯ зери назорат аст. Хулоса: Меҳмонро танҳо бо хӯрок не, балки бо эҳтиром, меҳрубонӣ ва кушодарӯӣ бояд пазироӣ кард.
Подшоҳ ва надими доно
Рӯзе подшоҳ ба яке аз надимони худ (ҳамсуҳбат ва мушовири наздики подшоҳ) гуфт: — Номи ҳамаи аблаҳони ин шаҳрро дар рӯйхате бинавис! Надим гуфт: — Ба як шарт: ҳар касеро, ки номашро нависам, ту набояд маро барои ин кор сарзаниш ё ҷазо диҳӣ. Подшоҳ розӣ шуд. Надим қаламу коғаз гирифт ва пеш аз ҳама номи худи подшоҳро навишт. Подшоҳ инро дида, ба ғазаб омад ва гуфт: — Агар исбот карда натавонӣ, ки ман аблаҳ ҳастам, туро сахт ҷазо медиҳам! Надим оромона ҷавоб дод: — Эй подшоҳ, магар ту ба яке аз хизматгоронат ҳуҷҷате ба маблағи сад ҳазор динор надодӣ, то ба кишвари дурдасте равад, он пулро бигирад ва баргардонад? Подшоҳ гуфт: — Бале, додам. Чӣ шудааст? Надим гуфт: — Ман он хизматгорро хуб мешиносам. Ӯ дар ин шаҳр на хонаю мулк дорад, на зану фарзанд. Агар он сад ҳазор динорро бигирад ва ба кишвари дигаре гурезад, ки ту дар он ҷо ҳеҷ қудрате надорӣ, чӣ кор мекунӣ? Подшоҳ андаке андеша карду гуфт: — Аммо агар ӯ фирор накунад, ба мо хиёнат наварзад ва ҳамаи пулро баргардонад, он гоҳ чӣ мегӯӣ? Надим бо табассум ҷавоб дод: — Он вақт номи туро аз рӯйхати аблаҳон пок мекунам ва ба ҷояш номи ҳамон хизматгорро менависам! Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки ба дигарон бовар кардан хуб аст, аммо боварии беандеша метавонад инсонро ба зарари бузург гирифтор кунад. Инчунин ҳикоят бо зарофат нишон медиҳад, ки надим наметавонист хиёнати хизматгорро пешакӣ исбот кунад, вале подшоҳ ҳам барои супоридани чунин маблағи бузург эҳтиёткории кофӣ накарда буд. Хулоса: «Эътимод кун, вале эҳтиётро аз даст мадеҳ!»
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Дунё