Баҳориёт Сайидои Насафӣ

Аввал ба номи он, ки мубаррост аз макон,
Халлоқи ваҳшу тайру Худованди инсу ҷон.
Он сониъе, ки шоҳиди ӯянд ҳар вуҷуд,
Он қодире, ки дар сифати ӯст ҳар забон.
Пири фалак ҳамеша бувад дар суроғи ӯ,
Бар каф гирифтааст асое зи Каҳкашон.
Хуршед ҳамчу зарра зи ҳар равзан афтад,
То аз кадом хона биёяд аз ӯ нишон.
Баъд аз санову ҳамди Худованди зулҷалол
Миннат ниҳам зи наъти расули Худо ба ҷон.
Пайғамбаре, ки дар шаби меъроҷ Ҷабрайил
То пойи арш бӯсазанон рафта дар инон.
Бар остини ӯ табақоти замин ғубор,
Як пардае зи пардасарояш нуҳ осмон.
Муҳри нубуввате, ки ба дӯши шарифи ӯст,
Рӯзи ҷазо ба уммати осист пуштбон.
Ёрони ӯ, ки чор сутуни шариъатанд,
Аз ҳар яке бинои хилофат гирифта шон.

1. Сифати Худованд ва офариниши ҷаҳон

• «Аввал ба номи он, ки мубаррост аз макон...» — Саргапи сухан ба номи Худоест, ки аз макону ҷой озод аст (ба ҷое муҳтоҷ нест) ва офаридагори ҳама паррандагону ҳайвонот ва Парвардигори одамону ҷинҳост.

• «Он сониъе, ки шоҳиди ӯянд ҳар вуҷуд...» — Ӯ офаридагорест, ки ҳамаи мавҷудоти олам ба ҳастии Ӯ гувоҳӣ медиҳанд ва ҳар забону гӯеш дар васфи қудрати Ӯст.

• «Пири фалак ҳамеша бувад дар суроғи ӯ...» — Осмони кӯҳан (фалак) ҳамеша дар ҷустуҷӯи Ӯст.

• «Хуршед ҳамчу зарра зи ҳар равзан афтад...» — Хуршед бо ҳама бузургиаш дар баробари Азамати Илоҳӣ монанди як зарраи хурдаст

2. Наъту васфи Пайғамбар (с)

• «Баъд аз санову ҳамди Худованди зулҷалол...» — Баъд аз сипосу ҳамди Худои бузург, бо тамоми ҷон ба васфи Расули Худо (с) пардохтанро бар худ миннат ва шараф медонам.

• «Пайғамбаре, ки дар шаби меъроҷ Ҷабрайил...» — Пайғамбарест, ки дар шаби Меъроҷ ҳатто фаришта Ҷабраил ба пои Арши Ӯ бӯса занон ҳамроҳиву хизмат мекард.

• «Бар остини ӯ табақоти замин ғубор...» — Дар баробари мақоми баланди Ӯ тамоми табақаҳои замин монанди як ғубори хурданд ва нуҳ осмон танҳо як парда аз кохи бузургии Ӯст.

• «Муҳри нубуввате, ки ба дӯши шарифи ӯст...» — Нишони пайғамбарӣ (муҳри нубувват), ки дар байни шонаҳои Ӯст, дар рӯзи Қиёмат пуштибони умматони гунаҳкор хоҳад буд.

3. Васфи чор халифа (Ёрони Пайғамбар)

• «Ёрони ӯ, ки чор сутуни шариъатанд...» — Чаҳор ёри Пайғамбар (Абубакр, Умар, Усмон ва Алӣ) монанди чор сутуни устувори дини исломанд.

• «Аз ҳар яке бинои хилофат гирифта шон» — Аз фазилату каромати ҳар кадоми онҳо бинои хилофату давлатдории исломӣ ҷалолу шараф ёфтааст.

Ё раб, ба ҳурмати хулафову саҳобаҳо

Дорӣ маро зи офати айём дар амон.

Мехоҳам аз вуҳуш замоне сухан кунам,

Дафъи малол то шавад аз табъи мардумон.

Рӯзе мани ғариб дар айёми навбаҳор

Аз кунҷи хона ҷониби саҳро шудам равон.

Дидам нишаста бар дари сӯрох мушаке,

Мекард худ ба худ сифати хешро баён:

-- Дорам даруни хона зи анвоъи хурданӣ

Аз арзану ҷуворию мошу биринҷу нон.

Баққол кардааст муҳайё барои ман

Имрӯз ҳар матоъ, ки чидаст бар дӯкон.

Ин бахши дувуми маснавии Сайидои Насафӣ мебошад, ки дар он шоир аввал дуо мекунад, сипас сабаби навиштани ин қисса ва оғози саргузашти мушро баён менамояд.

«Ё раб, ба ҳурмати хулафову саҳобаҳо...» — Эй Парвардигор, ба эҳтирому ҳурмати халифаҳо ва ёрони Пайғамбар (с), маро аз бадиву офатҳои рӯзгор дар паноҳат нигоҳ дор.

«Мехоҳам аз вуҳуш замоне сухан кунам...» — Мехоҳам каме дар бораи ҷонварону ҳайвонот суҳбат кунам, то ғаму диққати мардум дафъ шуда, табъашон хуш гардад.

«Рӯзе мани ғариб дар айёми навбаҳор...» — Рӯзе дар фасли баҳор, ман (шоир) аз кунҷи хонаам баромада, ба сӯи саҳро равона шудам.

«Дидам нишаста бар дари сӯрох мушаке...» — Дар саҳро дидам, ки муше дар даҳонаи сӯрохияш нишаста асту худ аз худ фахр карда, сифатҳои худро мегӯяд:

«-- Дорам даруни хона зи анвоъи хурданӣ...» — Муш мегӯяд: «Дар даруни сӯрохи худ ҳар гуна хӯрокиҳо дорам — аз арзану ҷуворимакка ва мошу биринҷ гирифта то нон!»

«Баққол кардааст муҳайё барои ман...» — «Ҳар як матоъу озуқае, ки дукондар (баққол) имрӯз дар дуконаш чидааст, гӯё ҳамаашро танҳо барои ман тайёр кардааст!» (яъне муш фахр мекунад, ки метавонад ба осонӣ аз ҳама ҷо барои худ ғизо пайдо кунад).

Ҳар кас, ки ёфтаст таваллуд ба соли муш,
Гардад чу ман баҳушу адофаҳму нуктадон.
Гоҳе ки аз ғазаб ба замин рахнаҳо кунам,
Аз ҷони санг наъра барояд, ки алъамон!
Аҷдоди ман ба мири мушон такя мекунанд,
Имрӯз дар баробари ман кист дар ҷаҳон?!

Ин давоми худситоиву фахркунии муш аст, ки дар он шоир ба воситаи маҷоз ҳавобаландиву ғурури беҷоро нишон медиҳад.

«Ҳар кас, ки ёфтаст таваллуд ба соли муш...» — Муш мегӯяд: Ҳар касе, ки дар соли Муш (мувофиқи бурҷи мучал) таваллуд мешавад, монанди ман оқилу хушёр, фаҳмида ва нуктасанҷ мегардад.

«Гоҳе ки аз ғазаб ба замин рахнаҳо кунам...» — Вақте ман аз қаҳру ғазаб заминро меканам ва сурох мекунам, ҳатто аз дили санги сахт фарёди «алъамон» (омон диҳед, раҳм кунед) мебарояд.

«Аҷдоди ман ба мири мушон такя мекунанд...» — Насли ман ва гузаштагонам ба подшоҳи мушон содиқанду такя мекунанд ва бо чунин аҷдод, имрӯз дар ин ҷаҳон касе ҳарифу баробари ман нест!

Дар васфи хеш буд, ки ногоҳ гурбае
Худро расонд ҳамчу балоҳои осмон.
Зад силие, ки дар таҳи пояш фитод муш,
Гуфто: -- Тӯӣ, ки омада даҳ пушт паҳлавон?
Эй беадаб, ту шарм надорӣ зи рӯи ман?
Аҷдоди ту шуданд ҳама пеши ман калон.
Обои олии ту бувад кӯршабпарак,
Абнои софили ту ҳам аз ҷинси сифлагон.
Пур кардай зи хок, ба ҳар ҷо, ки рафтай,
Эй хонаҳои халқ зи дасти ту хокдон.
Дандонзанист кори ту ҳар ҷо, ки донаест,
Ҳастӣ ҳамеша душмани анбори мардумон.
Рӯзи ҷазост киштию Нӯҳ аз ту додхоҳ,
Оби азобро ту дар ӯ кардаӣ равон.
Мӯсоиён ба аҳди набӣ муш гаштаанд,
Бошад туро муносибате бо ҷуҳудакон.
Бар ман бибину нек тамошо бикун маро,
Яъне зи шер сурати ман медиҳад нишон.
Паррандае, ки бигзарад аз пеши чашми ман,
Ӯро ба чанги хеш дарорам ҳамон замон.

Ин бахши дигари маснавӣ аст, ки дар он гурба намоён шуда, муши мағрурро танбеҳ медиҳад ва сифату бузургии худро ба ӯ хотиррасон мекунад.

«Дар васфи хеш буд, ки ногоҳ гурбае...» — Муш ҳанӯз машғули худситоӣ буд, ки напӯшида гурба монанди балои офатбор аз осмон пайдо шуд.

«Зад силие, ки дар таҳи пояш фитод муш...» — Гурба чунон шапалоқе (силие) ба муш зад, ки муш зери пояш афтод. Сипас гурба гуфт: «Оё ту ҳамон касе ҳастӣ, ки худро аз даҳ пушт паҳлавон медонистӣ?»

«Эй беадаб, ту шарм надорӣ зи рӯи ман?...» — Эй беадаб, оё аз рӯи ман шарм намекунӣ? Ҳамаи аҷдоду гузаштагони ту дар пеши ман оҷиз ва хурд буданд.

«Обои олии ту бувад кӯршабпарак...» — Падарону аҷдоди пири ту кӯршабпарак асту авлоди пасти ту аз ҷинси мавҷудоти беқадранд.

«Пур кардай зи хок, ба ҳар ҷо, ки рафтай...» — Ба ҳар ҷое, ки рафтаӣ, он ҷоро пур аз хок кардӣ; хонаҳои мардум аз дасти сӯрохкуниҳои ту ба хокдон табдил ёфтаанд.

«Дандонзанист кори ту ҳар ҷо, ки донаест...» — Кори ту танҳо кофтану ҷабидани донаҳост ва ту ҳамеша душмани анбори озуқаи мардумӣ.

«Рӯзи ҷазост киштию Нӯҳ аз ту додхоҳ...» — Дар рӯзи Қиёмат ҳатто киштии ҳазрати Нӯҳ (а) аз ту шикоят хоҳад кард, зеро ту таги киштиро сӯрох карда, оби азобро ба даруни он равон кардӣ.

«Мӯсоиён ба аҳди набӣ муш гаштаанд...» — Дар замони ҳазрати Мӯсо (а) баъзе аз қавми яҳуд ба муш табдил ёфта буданд, бинобар ин ту бо яҳудиён хешӣ ва муносибат дорӣ.

«Бар ман бибину нек тамошо бикун маро...» — Акнун ба ман нигоҳ кун ва хуб тамошоям кун; афту башираи ман шабеҳи шери забардаст аст!

«Паррандае, ки бигзарад аз пеши чашми ман...» — Ҳатто паррандае, ки аз пеши чашмам бипаррад, аз чанголи ман раҳо намешавад.

Бар пушти ман расонда набӣ дасти хешро,
З-он рӯ маро азиз шуморанд умматон.
Азбаски дар миёнаи мардум мукаррамам,
Ҷоям ҳамеша ҳаст ба паҳлӯи меҳмон!
Ногаҳ зи гурба ин суханонро шунид саг,
Фарёд карду гуфт, ки: -- Эй ҳамдами занон!
Монанди дуд дидадароист кори ту,
Аз дар бурун кунанд, дарой зи тобадон.
Дар хонае, ки як нафасе нест хурданӣ,
Бар бомҳо баромада гардӣ фиғонкунон.
Тифлону ақрабои ту, эй дузди косалес,
Омӯхтанд дарбадариро зи модарон.

Ин бахши давоми маснавӣ аст, ки дар он аввал гурба ифтихори худро ба охир мерасонад, сипас саг вориди суҳбат шуда, гурбаро таҳқир ва шарманда мекунад.

«Бар пушти ман расонда набӣ дасти хешро...» — Гурба фахр мекунад: «Пайғамбар (с) ба пушти ман дасти мубораки худро расондааст, бинобар ин умматонаш маро азиз медоранд».

«Азбаски дар миёнаи мардум мукаррамам...» — «Аз сабабе ки дар байни мардум ҳурмату эҳтиром дорам, ҷои нишасти ман ҳамеша дар назди меҳмони хонадон аст».

«Ногаҳ зи гурба ин суханонро шунид саг...» — Напӯшида саг ин суханони мағруронаи гурбаро шунида, фарёд зад ва гуфт: «Эй ҳамнишину ҳамдами занон!»

«Монанди дуд дидадароист кори ту...» — «Кори ту мисли дуд асту бо зӯрӣ ба чашму хонаи мардум даромадан аст; агар туро аз дар биронанд, аз тирезаву роҳи дудбаро (тобадон) боз ба дарун медароӣ!»

«Дар хонае, ки як нафасе нест хурданӣ...» — «Агар дар хонае як луқма хӯрок пайдо нашавад, ту ба рӯи бомҳо баромада, бо нолаву миёв-миёв фиғон бармедорӣ».

«Тифлону ақрабои ту, эй дузди косалес...» — «Эй дузди косалес, фарзандону хешовандони ту ҳама...» (Ишора ба он ки наздиконат низ беқадру косалесанд).

Гоҳе ки нони сӯхтае баҳри ман диҳанд,
Аз пеши ман гирифта, гурезӣ ба нардбон.
Аз хонае, ки парчаи ноне ба ман расад,
Шаб то ба рӯз бар дари ӯям нигоҳбон.

Бар ҳар даре, ки мераваму ҳалқа мезанам,
Он хона эҳтиёҷ надорад ба посбон.
Нашнидаӣ, ки ҷадди ман асҳоби Каҳфро
Рафтаст ҳамчу гард ба дунболи корвон?
Бо он ки ҳаст мартабаи олие маро,
Дорам мани шикаста қаноат ба устухон!

Бар гӯсфанд чун хабари устухон расид,
Афтод оташи ғазаб ӯро ба мағзи ҷон.
Он дам лабу даҳон зи чаро сохтан бибаст,
Худро ба як-ду хез расонид дар миён.
Гуфт: -- Эй палиди шумнафас, ҳадди худ шинос,
Бар устухони ман марасон ин ҳама забон!
Кори ту хунхурист ба саллоххонаҳо,
Ин ҷо шудӣ гурехта аз дасти сагкушон.
Пайваста кори ту ҷадалу ҷанг бо гадост,
Бар остон ту нолакунон, ӯ асозанон.
Бедории шаби ту бувад то дами саҳар,
Созад маҳалли файз туро хоб саргарон.
Ҳар рӯз вақти субҳ шубон мебарад маро
Гоҳе ба сӯйи дашт, гаҳе сӯйи бӯстон.

Саг аз вафодориву қаноати хеш фахр мекунад, сипас гӯсфанд ба миён даромада, сагро танбеҳ медиҳад.

«Гоҳе ки нони сӯхтае баҳри ман диҳанд...» — Саг ба гурба мегӯяд: «Вақте ба ман як пора нони сӯхта диҳанд, ту онро аз пеши ман дуздида, балои нардбон мебароӣ».

«Аз хонае, ки парчаи ноне ба ман расад...» — «Аз кадом хонае, ки ба ман як пора нон расад, ман шаб то саҳар бар дари он хона посбонӣ мекунам».

«Бар ҳар даре, ки мераваму ҳалқа мезанам...» — «Ба ҳар хонае, ки ман ворид шаваму ҳарф занам (урус занам), он хона дигар ба ҳеҷ посбони дигаре эҳтиёҷ надорад».

«Нашнидаӣ, ки ҷадди ман асҳоби Каҳфро...» — «Магар нашунидаӣ, ки бобои ман (саги Асҳоби Каҳф — Қитмир) пайрави мардони ходобуд ва чун хок дар пайи корвони онҳо рафт?»

«Бо он ки ҳаст мартабаи олие маро...» — «Бо вуҷуди чунин мақому шарафи баланд, ман бо хоксорӣ танҳо ба як устухон қаноат мекунам!»

«Бар гӯсфанд чун хабари устухон расид...» — Вақте ки гӯсфанд сухани сагро дар бораи «устухон» шунид (зеро устухони гӯсфандро мехӯрад), ғазабаш омад.

«Он дам лабу даҳон зи чаро сохтан бибаст...» — Гӯсфанд фавран аз алафхӯрӣ бозистод ва бо як-ду ҷаҳиш худро ба байни онҳо расонид.

«Гуфт: -- Эй палиди шумнафас, ҳадди худ шинос...» — Гӯсфанд гуфт: «Эй ҷонвари палиду бадбахт, ҳадди худро бидон ва дар бораи устухони ман ин қадар сухан нарон!»

«Кори ту хунхурист ба саллоххонаҳо...» — «Кори ту танҳо хунхӯрӣ дар қассопхонаҳост ва ту аз дасти сагкушон гурехта ба ин ҷо омадаӣ».

«Пайваста кори ту ҷадалу ҷанг бо гадост...» — «Ту ҳамеша бо гадоёну бечорагон ҷангу ҷанҷол дорӣ; ту бар дари хона меҷангӣ ва гадо бо асояш туро мезанад».

«Бедории шаби ту бувад то дами саҳар...» — «Ту шаб то саҳар бедорӣ мекашӣ, аммо вақти саҳар, ки вақти баракату файз аст, туро хоби сангин мебарад».

«Ҳар рӯз вақти субҳ шубон мебарад маро...» — «Аммо маро ҳар рӯз ҳангоми субҳ чӯпон бо эҳтиром ба сӯи дашту боғҳои сабз барои чаро мебарад».

Қурбон кунам барои Худо ҷони хешро,
Бошад зи ман савоби саросар ба ҳоҷиён.
Қассобро зи хуни манаш теғ сурхрӯст,
Бошад қанорааш чу хиёбони арғавон.
Симинбарон кабоби дилу гурдаи мананд,
Пайваста аст равғани ман шаъни дегдон!
Чун ин мубоҳисат ба биёбон фасона шуд,
Худро расонд гург бад-эшон давон-давон.
Бо гӯсфанд гуфт: -- Дилу гурдаи ту чист?
Чун аст рӯдаҳои ту резам ба як замон?!
Гоҳе ба зери пушта ниҳон гардӣ аз гала,
Созад ба соҳиби ту маро куштани шубон.
Дойим даҳон ба равғани ту чарб мекунам,
Худ гӯ, ба пеши чанги ҳарифон туро чӣ ҷон?
Ман кӯҳнагург ҳазрати Яъқуб дидаам,
Пурхун шуда зи туҳмати Юсуф маро даҳон.
Аҳволи ман чу шамъ ба ҳар базм равшан аст,
Дар пеши халқ нест маро ҳоҷати баён.
Дар хоби хеш ҳар кӣ бибинад шабе маро,
Гардад зи юмни ман ҳамаи рӯз шодмон.
Гови замин чу дар назарам ҷилвагар шавад,
Созам ба як ишора ҷудо рони ӯ зи рон!
Дар гӯши гов бод расонид ин хабар,
Фарёд карду гуфт: -- Чӣ гуфтӣ? Бигӯ ҳамон!
Ҳар ҷо ки дидай ту маро, гаштай душох,
Бовар намекунӣ, бикун имрӯз имтиҳон!