АДАБ ТОҶЕСТ АЗ НУРИ ИЛОҲӢ...

Иқболи Лоҳурӣ фармудааст:

Дин, саропо сӯхтан андар талаб,

Интиҳояш ишқу оғозаш адаб.

Обрӯи гул зи рангу бўйи ӯст,

Беадаб, берангу бӯ, беобрӯст.

Навҷавонеро чу бинам беадаб,

Рӯзи ман торик мегардад чу шаб.

Ахлоқ дар луғат: Сиришт, хислат, одат, мизоҷу табиатро гуфта мешавад. Аммо дар истилоҳ таърифҳои гуногуне вуҷуд дорад, ки як чанди онҳоро зикр хоҳем кард.

Донишманде фармудааст, ки:

1.Некӣ иборат аст аз хушахлоқӣ.

Аз ин сухан фаҳмида мешавад, ки аъмоли нек метавонад ахлоқи некӯ бошад.

Бузурге гуфтааст, ки:

2.Ахлоқи нек: кушодарӯӣ, некӣ расондан ва боздоштани азият аз мардумро гуфта мешавад.

Ҷурҷонӣ гуфтааст, ки:

3.Ахлоқ иборат аз кайфияти росих ва муҳкаме аст дар нафс, ки ба воситаи он афъол ва кирдор ба суҳулат ва осони, бидуни фикру назар анҷом мегирад, пас агар афъол ва кирдори содир шуда аз назари ақл некӯ ва зебо бошад, онро ахлоқи нек мегӯянд. Ва агар он афъол ва кирдор аз нигоҳи ақл қабеҳ бошад онро ахлоқи зишт мегӯянд.

Одобу ахлоқ ҷузъи хеле муҳими фарҳанги умумибашарӣ буда, дар тӯли асрҳои зиёд аз ҷониби ҳамаи халқҳо мувофиқи ақидаҳои онҳо дар бораи некӣ, адолат, ахлоқ, инчунин зебоӣ, тартиб, ободонӣ ва ба мақсадҳои рӯзмарра ташаккул ёфтаанд. Фоидаи одоб дар он аст, ки он қонунест, ки вазифаҳоеро муайян мекунад, ки бояд иҷро шаванд ва марзҳоеро, ки набояд убур кард. Ва дар ҳар ҷое, ки мо худамонро пайдо кунем - дар ҷои кор, дар мағоза, дар нақлиёт, дар сайру гашт ё дар сафар, мо бояд тарзи рафтори мувофиқро интихоб кунем, яъне қоидаҳои одобу ахлоқро  риоя кунем, то сазовори назар гардем ва на боиси хиҷолати дигарон гардад.

Мо наметавонем ҳаёти худро аз ҳаёти одамони дигар ҷудо кунем ва мо бояд рафтору одоби худро бояд дуруст намоем, то ҳама дар атрофи мо худро роҳат ҳис кунанд. Рафтор, гуфтор, одобу рафтор, тарзи либоспушӣ, қобилияти рафтори мо дар ҷамъият гувоҳӣ медиҳад, ки маданият ва тарбияи ахлоқии мост. Муваффақияти мо ҳам дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва ҳам дар ҳаёти шахсӣ бештар аз он вобаста аст, ки мо ба дигарон таассурот мебахшем. Қоидаҳои одоб мутлақ нестанд: онҳо аз рӯи ҷой, вақт ва шароит муайян карда мешаванд. Рафторе, ки дар як вазъият қобили қабул аст, метавонад дар ҳолати дигар комилан номуносиб ба назар расад. Шахсе, ки қоидаҳои одобро донад ва тарзи татбиқи онҳоро медонад, одобу ахлоқ ва фарҳанги муошират ва рафтору кирдорро дорад.

Шайх Саъдӣ фармудааст:

Адаб тоҷест аз нури Илоҳӣ,

Бинеҳ бар сар бирав ҳарҷо ки хоҳӣ.

Ки ӯ хизр раҳи иқболу ҷоҳ аст,

Бар ӯ ранги саодат, подшоҳ аст.

Бузурге фармудааст, ки: "Некӯтарини шумо хушахлоқтарини шумо аст".  Тарбияти фарзандон, омӯзиши адаб ба онон аз даврони кӯдаки аст. Ҳикоя мекунанд, ки падаре ба фарзанди худ насиҳате кард: "Ҳамоно қалби навҷавон чун замини кошта нашудааст, ки омодаи пазириши донае аст. Пас дар таъадиб ва тарбияти ту шитоб кардам, пеш аз он ки дили ту сахт шавад  ва ақли ту ба чизи дигаре машғул гардад".

Саъдии Шерозӣ дар китоби "Гулистон" - и худ фармудааст:

Ҳар ки дар хурдияш адаб накунанд,

Дар бузурги фалоҳ аз ӯ бархост.

Чӯби тарро чунончи хоҳи печ,

Нашавад хушк ҷуз ба оташ рост.

Қоидаҳои рафтор ва муошират беҳтарин дар кӯдакӣ тарбия карда мешаванд. Азхудкунии одоб мисли ҳар гуна маҳорат бо таҷриба меояд. Волидон саъй мекунанд, ки ба фарзандонашон одоби дурусти рафторро омӯзанд, зеро дарк мекунанд, ки бо ин амал онҳоро ба муваффақият дар калонсолӣ мусоидат мекунанд.

Бешубҳа, ҳар ҷо ки адаб аст, оромиву субот ва пешрафту нумўъ низ ба миён меояд. Аз ин хотир адаб роҳнамоӣ зиндагӣ буда, онро ҳамчун чароғаки раҳнамо ба низоми муайян медарорад. Бинобар ин дар оилае, ки одоб бошад, шодиву нишот низ ҳукм меронад. Дар ингуна хонадон мудом файзу баракат ҳукм меронад. Нисбати ин хонадон шахсони дигар бо ҳавас менигаранд. Зеро фарогирии адаб ба худи инсон вобаста аст. Дар ин бора қиссае ҳаст: «Луқмони ҳакимро пурсиданд:

– Адаб аз кӣ омўхтӣ?  Гуфт: Аз беадабон. Ҳар чӣ аз эшон дар назарам нописанд омад, парҳез кардам».

Ҳикояте аст, ки марде назди ҳаким омада, аз писараш шикоят мекунад. Ҳаким фармон дод, ки падар ва писарро зиндонӣ кунанд. Пас аз чанде ҳарду озод шуданд. Ҳаким  ба падар гуфт: Ту аз писарат шикоят намекардӣ, зеро агар писарат кори зиште карда бошад, айби худат аст, ки ӯро хуб тарбия накардӣ.

Ногуфта намонад, ки волидайне, ки дар тарбияи фарзанд ноком шудаанд, бояд дар хотир дошта бошанд, ки агар рафтори дур аз одоб ва эҳтиромро мушоҳида кунанд, аввал бояд масъулиятро ба дӯш гиранд ва хислаташонро такмил диҳанд. Яке аз ҳуқуқҳое, ки фарзанд бар падараш дорад, таълим додани одоби нек аст.

Яке аз муҳимтарин равишҳо дар ин замина омӯзиши услуби волидайн ва паёмадҳои рафтори он ба фарзандон аст.     Услуби волидайн як кори мураккабест, ки бисёр рафторҳои мушаххасро дар бар мегирад ва ҳар яке аз ин рафторҳо дар танҳоӣ ё якҷоя бо дигар рафторҳо барои кӯдакон паёмадҳое хоҳанд дошт, ҳарчанд баъзе рафторҳои волидайн ба монанди задан ва дод задан ба кӯдакон ба рушди кӯдакон таъсир мерасонанд. Таваҷҷуҳ ба рафтори муайяни волидон танҳо боиси гумроҳӣ мегардад. Бисёре аз муҳаққиқон қайд карданд, ки як амали мушаххас барои пешгӯии саломатӣ ва мутобиқшавии кӯдакон назар ба шаклҳои васеи волидайн аҳамияти камтар дорад, аз ин рӯ муҳаққиқон кӯшиш карданд, ки намунаҳои   васеи волидайнро тавсиф кунанд.

Диана Баумринд, яке аз коршиносон ва пешвоёни пажӯҳишҳо дар соҳаи усулҳои тарбияи волидайн, ҳамкории волидайн бо кӯдаконро тавассути мушоҳидаи табиъӣ ва мушоҳидаи рафтори волидайни кӯдакони синни томактабӣ, мусоҳиба ва дигар усулҳои пажӯҳишӣ таҳқиқ кардааст ва аз ин тадқиқот чор ҷанбаи муҳими тарбияи волидон муайян карда шуд:

1- стратегияҳои интизомӣ;

2- дастгирӣ;

3- усулҳои муошират;

4- Интизориҳои марбут ба афзоиш ва назорат.

Сармояи бузургию давлат бувад адаб,

Коҳандаи машаққату заҳмат бувад адаб.

Мекуш дар адаб, ки азизи ҷаҳон шавӣ,

Чун мӯҷиби фавоиди иззат бувад адаб.

Дори агар ҳавои бузурги, адиб бош,

Мусталзам фунун каромат бувад адаб.

Таҳияи ҚОДИРОВ ШӮҲРАТ