Зеҳн
Т

Тоҷикистон

Бо истифода аз сарчашмаҳои муътамад, ҳаҷми зиёди иттилоот ва ҷалби муаллифони дорои ихтисосҳои гуногун таҳия намуда, маълумотҳо дар бораи Ватани азизамон

1 аъзоаз 8 ноябри 2026
Мақола
ТоҷикистонЗеҳн13 соат пеш

ЧАШМАИ “БИБИЗУБАЙДА”

Миёни он неъматҳои моддие, ки Офаридгор  ба инсон арзонӣ додааст, об мебошад. Обро метавон ҳастии тамоми ашё номид, ки бидуни он ҳеҷ чиз вуҷуд дошта наметавонад. Сарчашмаи об пиряху чашмаҳо мебошад, ки тавассути дарёҳо ва ҷӯйҳо ҷорӣ гардида, инсон ва табиатро шодоб мегардонад. Мардуми тоҷик аз замонҳои қадим обро ашёи муқаддас дониста, ҳар як қатраи онро арҷгузорӣ мекарданд. Ин анъана то имрӯз идома ёфта, дар бораи муқаддасии об ҳар гуна нақлу ривоятҳо бофта ба мардум мешунавонданд, ки ин неъмати бебаҳоро азиз доранд. Қариб дар ҳар гӯшаву канори олам ривоятҳои асотирие дар бораи об – ҳаёти ҷовидонӣ ва фанонопазирӣ мебахшад, вуҷуд доранд. Масалан, барои мисриҳои қадим об макони тавлиди худоҳояшон ба шумор мерафт ё ҳиндуҳо боварӣ доштанд, ки аввалу охири мавҷудияти олам об аст, инчунин бошандагони Бобулистон обро сарчашмаи беинтиҳои инсоният медонистанд. Тоҷикистон низ дорои ададҳои бешумори чашмаҳои табиӣ ва шифобахшӣ аст, ки бештари  онҳо дар атрофи худ нақлу ривоятҳоеро дар бораи таърих ва пайдоишаш ба вуҷуд овардааст. Барои мисол метавон дар бораи чашмаи “Бибизубайда” дар шаҳри Норак  каме маълумот дод. Чашмаи “Бибизубайда” дар деҳаи Туғмазори ҷамоати деҳоти Дуконии  шаҳри Норак  ҷойгир аст, ки  бошандагони ин мавзеъ бо лаҳчаи худ “Бибизведа” мегӯянд. Мувофиқи баъзе ривоятҳои сокинони Норак таърихи 500 сола дорад, аммо дар мавриди таърихи пайдоиши он ягон далели мӯътамад пайдо наградид. Мардуми маҳаллии Норак ин мавзеъи табииро бениҳоят муқаддас дониста, нисбати вай бовару эътиқод доранд.  Зимни зиёрат ба ин мавзеъ мушоҳида гардид, ки рӯ ба рӯи чашмае, ки аз байни санг ҷорӣ мешуд,  дарахтони туғ соя меафканданд. Ва дар шохҳои ин дарахт миқдори  зиёди латтаҳои гуногунранг баста шуда буданд. Боиси тазаккур аст, ки ба андешаи мардуми тоҷик дарахти “туғ” муқаддас маҳсуб ёфта, онро бештар дар мазору зиёратгоҳҳо вохӯрдан мумкин аст.  Шояд аз ҳамин сабаб ин деҳаро Туғмазор меномиданд.  Аз ин бармеояд, ки одамон ба зиёрати чашма бисёр мерафтаанд ва ҳангоми  зиёрат ба дарахти туғ барои талаби ҳоҷаташон латта мебастаанд. Дар бораи чашма бо сокини деҳаи Туғмазор Солеҳов Насрулло (соли тав. 1939) вохӯрда, маълумот гирифтем, аз гуфтаҳои пирамард маълум шуд, ки Бибизубайда дар оила чор нафар: ду писар ва ду духтар  будаанд. Мувофиқи нақли пирамард дар замонҳои пеш ҳангоми ҳуҷуми душманон ин чор нафар бародарону хоҳарон аз таъқиби кофирон гурехта ба ин мавзеъ меоянд,  писарҳо яке ҳазрати  Хоҷаи Сабзпӯш, ки марқадаш  дар наздикии НБО-и Норак дар масофаи 150 км. дуртар аз ин мавзеъ, дуввумин ҳазрати Хоҷаи Сурхпӯш дар назди обанбори  Норак,  духтарҳо хоҳараш Бибитуғдона дар деҳаи Тутқавули нав ва худаш Бибизубайда дар деҳаи Туғмазор воқеъ мебошад. Баъди  таъқиби  кофирон  Бибизубайда ба деҳаи Туғмазори имрӯза омада, ба болои кӯҳ, ки баландиаш  200 метр мебошад,  мебарояд. Ин дам кофирон наздик шудан мегиранд, Бибизубайда рӯй суи қибла карда, ба ҷониби Худованд илтиҷо мекунад, ки кӯҳро бишкофад то вай ба даруни он даромада, рӯи кофирони номаҳрамро набинад. Ҳамин дуои Бибизубайда иҷобат гардида, даруни кӯҳ кушода мешаваду ин  зани покдоман вориди он мегардад. Кӯҳ боз дубора пӯшида мешавад, мегӯянд аз ҳамон рӯзу соат аз ҳамон ҷо чашмае ҷорӣ мешавад, ки обаки ширину мусаффое дорад. Ба ақидаи мардуми маҳаллӣ гўё ин чашма ашки Бибизубайда  мебошад, ки то имрӯз ҷорӣ шуда истодааст.  Оби ин чашма хусусиятҳои ба худ хосе дорад: Оби чашмаи “Бибизубайда” аз даруни санг ҷорӣ шуда, чандон дур  намеравад,  то дарозии 2 метр рафта нопадид мешавад. Ин об дар чор фасли сол як хел ҷорӣ мегардад,  на кам ва на зиёд мешавад. Оби ин чашмаро барои дармон бахшидан ба бемориҳои меъдаву руда, шикамдард ва “кабудсулфа” истифода мебаранд. Тибқи мушоҳидаи мардум чашма оби сарду гуворо дошта, он аз ҷиҳати таъму лаззат аз дигар чашмаҳо фарқкунанда мебошад. Мегӯянд вақте ки одам аз ин об нӯшад худро сабуку  бардам  ҳис мекунад. Аз роҳҳои дуру наздик ҳоҷатмандон барои табобат омада шифо меёбанд. Ба ин хотир чашмаро муқаддас дониста, ҳамеша тозаву озода нигоҳ медоранд. Тибқи нақли сокинон ин обро танҳо барои нӯшидан ё табобат истифода кардан мумкин аст. Ҳатто дар оби ин чашма даст шустанро калонсолон қатъиян иҷоза намедиҳанд. Дар аснои зиёрат ба ин мавзеъ як ҳамсафарамон, ки зодаи шаҳри Норак буд, ба мо гуфт, ки “мардуми мо пояшонро сӯи чашма дароз намекунанд, ки убол мешавад. Агар дидаву дониста пояшонро сӯи чашмаи Бибизубайда дароз кунанд ба ягон фалокат дучор мешаванд”. Мардуми шаҳри Норак тибқи ҳамин бовару эътиқод зиндагӣ карда, нисбати чашма эҳтироми хосса зоҳир менамоянд. Боз як ҳодисаеро дар робита ба чашмаи Бибизубайда нақл намуд, як вақтҳо як гурӯҳ аскарони рус омада, дар ин ҷо беэҳтиромӣ нисбати ин чашма намуданд ва ҳангоми бозгашт мошинашон ба садамае дучор гардида,  чаппа шуд. Бештар рӯзҳои чоршанбе ва шанбе аз гӯшаву канори ҷумҳурӣ ба зиёрати чашма меоянд. Тибқи ривояти сокинон вақте мардҳо зиёрат кунанд, оби чашма камтар ҷорӣ мешавад ва агар занҳо ба зиёрат оянд, баръакс об бисёртар ҷорӣ мешавад. Сабаби инро чунин шарҳ медиҳанд, ки Бибизубайда аз мардон шарм медоштааст. Баъди таҳқиқу баррасӣ ба хулосае омад, ки мазмуни ҳамаи нақлу ривоятҳое, ки дар бораи пайдоиши чашмаҳои муқаддас офарида шудааст, қариб якранг аст. Ва пайдоиши онҳоро ба бузургони дин,  ашхоси парҳезкор, занҳои покдоман ва  ё шахсиятҳои асотирӣ нисбат медиҳанд. Аз ин хотир мардуми омма ба ин ривоятҳо бовар карда, онро ба дигарон образнок ва ё камтаре аз худ илова карда, нақл мекунанд, ки дар натиҷа вариантнокии он ба вуҷуд меояд. Ҳатто ривоят ба худ характери асотирӣ касб карда,  ба афсона  мубаддал мегардад. Аммо дар бораи чашмаи “Бибизубайда” мо танҳо як варианти ривоятро пайдо кардем. Маълум мегардад, ки дар муқоиса ба Чилучорчашма, Авҷ, Бибифотимаи Заҳро, Гармчашма ва дигар чашмаҳо теъдоди  зиёраткунандагон ба ин чашма маҳдуд буда, дар миқёси ҷумҳурӣ чандон маъмулӣ нест. Дар ҷумҳурӣ адади рӯду чашмаҳо бениҳоят зиёданд ва на дар бораи  ҳамаи онҳо нақлу ривоятҳои аҷиб офарида шудааст. Аз ин маълум мегардад, ки обҳои он чашмаҳое, ки воқеъан шифобахшанду  гуворо нақлҳои ҷолибе аз тарафи мардум эҷод гардида, то ба дараҷаи муқаддасӣ расонида шудааст. Ин омил метавонад барои сарфа ва тозаву озода нигоҳ доштани ҷӯю чашмаҳо мусоидат кунад, зеро муқаддас будани оби ин ё он чашма шахсро водор месозад, ки нисбати чашмаҳо эҳтиёткорона рафтор намояд. Холмуродов Зафар

0
ТоҷикистонЗеҳн13 соат пеш

Истироҳатгоҳи Биби Фотимаи Заҳро

Чашмаи шифобахши Бибӣ Фотимаи Заҳро ба қабули беморону истироҳаткунандагон оғоз намуд. Агарчи ин чашма дар яке аз деҳаҳои дурдасти ноҳияи Ишкошим дар масофаи 200 километр дур аз шаҳри Хоруғ ҷойгир аст, аммо бо хусусиятҳои шифобахшӣ, манзараҳои ҷолибу тамошобоб сол то сол таваҷҷуҳи сокинони кишвар  ва берун аз онро бештар ба худ ҷалб мекунад. Сардори Муассисаи давлатии истироҳатгоҳи табобатии Бибӣ Фотимаи Заҳро Ақназар Самадов ба мухбири АМИТ Ховар гуфт, ки ин истироҳатгоҳи табобатӣ ба Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии ҷумҳурӣ тааллуқ дошта, собиқадорони ҷангу меҳнат бо роҳхати ин Вазорат дар ин ҷо ройгон ба истироҳату табобат фаро гирифта мешаванд. Барои қишрҳои дигари ҷомеа низ дари ин истироҳатгоҳ ҳамеша боз аст ва онҳо бо пардохти маблағи муайян аз оби чашма баҳра мебаранд. Баъди бунёд гардидани панҷ меҳмонхонаи нав ҳоло  дар як баст истироҳатгоҳ то 100 нафарро қабул карда метавонад. Хизматрасонӣ  дар ин муассиса  мутобиқи меъёрҳои муосир  ба роҳ монда шуда,  муштариён аз хизмати маркази саломатӣ,  кабинети  физиотерапевтӣ, дорухонаи  гиёҳҳои шифоӣ ва ёрии таъҷилӣ истифода мебаранд.  Барқароркунии пурраи  ҳудуди  истироҳатгоҳ соли 2000 оғоз ёфта,  марҳила ба марҳила  анҷом дода шуд.  Дар ин муддат  зиёда аз  10 ҳазор бех  дарахтони сояафкан шинонда шуда,  боғи мевадор ҳам  дар нашъунамо аст. Истироҳатгоҳи Биби Фотимаи Заҳро  барои  касалиҳои  сирояткунанда, пӯст, дарди дил, тарбод,  меъда,  безурётӣ ва чандин  дардҳои дигар  фоидаовар аст.  Дар назди чашма  нуқтаи  ёрии аввалияи тиббӣ мавҷуд аст ва баъди аз оби чашма берун омадан табибон вазъи саломатии ҳар як беморро муоина мекунанд.

0

Тағкамар

Тағкамар, чашмаи минералӣ. Дар нишебии шимолии қаторкӯҳҳои Ҳисор, 103 километр шимолтар аз шаҳри Душанбе, дар соҳили чапи дарёи Яғноб ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2600 метр. Дебиташ – 0,04 литр дар сония, ҳарорати обаш – 7,5 °С. Дар таркиби оби чашма кислотаи силикат, маргимуш, молибден, литий, сезий, стронсий, ҳамчунин манган, никел, титан, хром, сирконий, мис, сурб, нуқра, руҳ, бор, барий мавҷуданд. Онро метавон бо мақсади табобати бемориҳо истифода бурд. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 386.

0

Сист

Сист, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Тақрибан 47 километр ҷанубтари шаҳри Хоруғ, дар баландии 2360 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Масофа аз Сист то Гармчашма 14 километр. Дебиташ 0,1–0,2 литр дар сония, минералнокиаш – 4,2 грамм дар литр, ҳарорати обаш +10 – +12 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои калсий (153 миллиграмм дар литр), магний (41,0 миллиграмм дар литр), натрий (25,0 миллиграмм дар литр), оҳан (20,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (284 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (264 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (10,0 миллиграмм дар литр), гази ангидриди карбон (12,51 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (39,4 миллиграмм дар литр), радон (5,3 нанокюри дар литр), ҳамчунин мис, молибден, бор ва фтор мавҷуданд. Аз рӯи таркиби кимиёвӣ ба обҳои нарзани доломитии Кисловодск ва Слиач (Чехия) наздик аст. Барои табобати бемориҳои меъда, рӯда, роҳҳои талхарон ва пешоброн, ихтилоли мубодилаи моддаҳо ва панкреатити музмин манфиатбахш аст. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 386.

0

Саришитхарв

Саришитхарв, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Дар водии сойи Саришитхарв, 52 километр дуртар аз маркази ноҳия ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3300 метр. Дар ин мавзеъ оби чашма ҳашт роҳи баромад дорад. Дебиташ 0,3–0,5 литр дар сония, минералнокиаш 2,27 грамм дар литр, ҳарорати обаш 8 – 12 °С. Дар таркиби оби чашма калсий (263 миллиграмм дар литр), натрий (91,0 миллиграмм дар литр), магний (91,0 миллиграмм дар литр), калий (10,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонат (909 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (339 миллиграмм дар литр), ангидриди карбон (458 миллиграмм дар литр), кислотаи силикат (102 миллиграмм дар литр), ҳамчунин оҳан, радон (3 нанокюри дар литр) мавҷуданд. Онро барои муолиҷаи бемориҳои меъда, рӯда, ҷигар, талхадон, ихтилоли мубодилаи моддаҳо ва панкреатити музмин истифода бурдан мумкин аст. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби минералии Аршанск (Бурятистон) шабоҳат дорад. Сасиқбӯлоқ Сасиқбӯлоқ, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Дар соҳили ҷанубии Яшилкӯл, дар баландии 3800 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Роҳ ба сӯи чашма аз тарафи деҳаи Булункӯл мегузарад. Минералнокиаш 0,55 грамм дар литр, дебиташ 2–4,6 литр дар сония, ҳарорати обаш 22–32 °С. Дар таркиби оби чашма натрий (59,0 миллиграмм дар литр), калсий (10,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (11,0 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (50,0 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (50,0 миллиграмм дар литр), ангидриди озоди карбон (11,0 миллиграмм дар литр), кислотаи силикат (35,0 миллиграмм дар литр), фтор (6,4 миллиграмм дар литр), радон (1,1 нанокюри дар литр), ҳамчунин никел, руҳ, маргимуш ва молибден мавҷуданд. Онро барои муолиҷаи илтиҳоби меъда, рӯдаи дувоздаҳангушта, ҷигар, роҳҳои талхарон, панкреатит, дарди мафосил (колит) истифода мебаранд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби осоишгоҳи Ачалуки (Гурҷистон) шабоҳат дорад. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 385–386.

0

Оқсуқон

Оқсуқон, кӯли шӯрест дар ноҳияи Ашти вилояти Суғд. Дар соҳили рости дарёи Сир, дар доманаи қаторкӯҳи Қизилҷар воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 420 метр. Масоҳаташ 12 километри мураббаъ, тӯлаш 5 километр, бараш то 2,5 километр; умқаш қариб 1 метр. Баҳорон кӯл аз оби барфу борон пур мешавад, тобистон обаш дар натиҷаи бухори зиёд хушк шуда, қабати намак боқӣ мемонад. Гиле, ки дар зери намак ҷамъ шудааст, шифобахш аст. Мавсими табобат дар кӯл моҳи июл оғоз ёфта, то сентябр давом мекунад. Тобистон боришот кам аст, боронгариҳо тирамоҳ сар мешаванд. Маълумоти нахустин оид ба Оқсуқон охири асри 19 пайдо шудааст. Вале аҳолии таҳҷоӣ гили шифобахши онро аз замонҳои қадим истифода мебурданд. Таҳқиқоти аввалини гидрогеологӣ ва физикию кимиёвии кӯл соли 1887 сурат гирифт. Ранги сиёҳи гили кӯлро олимон ба мавҷудияти пайвастҳои сулфури оҳан дар он нисбат медиҳанд. Дар таркиби лойқаи Оқсуқон ионҳои натрий ва калсий (то 95%), ҳамчунин хлор (то 90–95%) ва сулфатҳо (4–5%) бартарӣ доранд. Вобаста ба мавсим ва маҳал дараҷаи ғилзат (консистенсия)-и лойқа гуногун мешавад. Чунончи, лойқаи соҳилҳо нисбатан дурушт буда, лойқаи қисми наздик ба маркази кӯл нарм ва «обакӣ» аст. Ҳангоми омезиш бо об лойқа массаи якранги часпак ҳосил мекунад. Оби лойқаи шифобахш бояд аз 40–60% зиёд набошад. Дар таркиби лойқаи Оқсуқон хлориди натрий (74,86%) ва сулфати магний (7,76%) хеле бисёр аст. Вазни хоси лойқа 1,85–1,87 аст. Соли 1951 дар назди кӯл табобатхона кушода шуд. Ночӯриҳои асаб, гардиши хун, фаъолияти ғадудҳои эндокринӣ ва мубодилаи моддаҳоро дар андомгон ба сомон меорад. Инчунин дар Оқсуқон остеохондроз, тарбод (ревматизм), артрит, бемориҳои меъда, рӯдаҳо, талхадон, ҷигар, ғадуди зери меъда, гурда, амрози занона, простатит, бенаслӣ, бемориҳои пӯст табобат карда мешаванд. Лойи Оқсуқонро дар шифохонаҳои Хуҷанд, Хоҷаобигарм, Обигарм, Тошкент, Фарғона, Чортоқ истифода мебаранд. Оқтош Оқтош, Шаймак, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Тақрибан 128 километр ҷанубу шарқтари деҳаи Қизилработ дар баландии 3860 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Оби чашма дар соҳили рости дарёи Оқсу аз 16 мавзеи хурд мебарояд. Атрофи чашма шибарзамин аст. Дебиташ 3–5,3 литр дар сония, ҳарорати обаш +15 – +27 °С. Таркибаш аз калсий (31,0 миллиграмм дар литр), магний (11,0 миллиграмм дар литр), натрий (7,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (12,0 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (35,0 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (6,0 миллиграмм дар литр), ҳамчунин аз мис, никел, руҳ, сурб ва маргимуш иборат аст. Оби чашмаро барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима, ихтилоли мубодилаи моддаҳо ва роҳҳои пешоб истифода мебаранд. Ривак Ривак, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Шуғнон. Дар водии дарёи Ғунд, 32 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Хоруғ ҷойгир аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2600 метр. Дебиташ – 0,9 литр дар сония; ҳарорати обаш +8 °С. Таркиби оби чашма аз ангидриди карбон (555 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (51,0 миллиграмм дар литр), катионҳои калсий (93,0 миллиграмм дар литр), натрий (20,0 миллиграмм дар литр), магний (10,0 миллиграмм дар литр), оҳан (5,0 миллиграмм дар литр), калий (3,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (329 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (44,0), хлоридҳо (3,0 миллиграмм дар литр) иборат аст. Оби чашма шифобахш буда, барои табобати бемориҳои санги пешобдон ва талхадон, дарди мафосил, гепатит, холангит ва душворҳаракатии талхароҳа муфид мешавад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ва хосиятҳои физикӣ ба оби осоишгоҳи Лебарден (Гурҷистон) ва чашмаи Молоковскии вилояти Читаи Россия наздик аст. Оби чашма тавассути қубурҳо ба водӣ ҷорӣ мешавад. Аз он нӯшокии минералии «Бадахшон» истеҳсол мекунанд. Ростошитхарв Ростошитхарв, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Тақрибан 56 километр дуртар аз маркази ноҳия, дар баландии 3900 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Дебиташ 0,8 – 1,9 литр дар сония, минералнокиаш – 0,98 грамм дар литр, ҳарорати обаш +8 – +10 °С. Дар таркиби оби чашма калсий (136 миллиграмм дар литр), натрий (72,0 миллиграмм дар литр), магний (23,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (366 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (278 миллиграмм дар литр), ангидриди озоди карбон (88,0 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (14,0 миллиграмм дар литр) мавҷуданд. Барои муолиҷаи бемориҳои аъзои хунгард, ҳозима ва роҳҳои нафаскашӣ истифода мешавад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби нарзани доломитии Кисловодск наздик аст. Рохарвдара Рохарвдара, чашмаи минералии обаш сард. Тақрибан 7,5 километр ғарбтар аз маркази ноҳияи Ванҷ, дар соҳили рӯди Рохарвдара, дар баландии 2300 метр аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст. Ҳарорати обаш +18 °С; дебиташ 1,4 литр дар сония. Дар таркиби обаш катионҳои калсий (145 миллиграмм дар литр), магний (21,0 миллиграмм дар литр), натрий (12,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (612 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (97,0 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (5,0 миллиграмм дар литр), ангидриди озоди карбон (700 миллиграмм дар литр), ҳамчунин никел, руҳ, мис ва кобалт мавҷуданд. Минералнокии умумиаш 1,6 грамм дар литр. Омили асосии шифобахши чашма оби минералнокиаш ками дорои карбонатҳо ва калсий мебошад. Онро барои муолиҷаи бемориҳои меъдаю рӯда, ҷигар, роҳҳои пешоб ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо истифода мебаранд. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 385.

0

Обишифо

Обишифо, оби минералӣ. Дар масофаи 23 километр ғарбтари шаҳри Исфара аз пармачоҳ ҷорӣ мешавад. Он аз қабатҳои олой ва бухорои давраи палеоген аз чуқуриҳои 400–450 метр ва 1430–1460 метр мебарояд. Оби пармачоҳ гарм (19–27 °С) буда, таркибаш аз гидрогенсулфид (370–560 миллиграмм дар литр), намаки бор (128 грамм дар литр), намаки ош иборат аст. Таъмаш андаке турш мебошад. Дебити пармачоҳ 0,27–0,46 литр дар сония. Ҳамчун оби шифобахш барои табобати бемориҳои дилу рагҳо (ғалаёни хун, миокардит, атеросклероз, ишемия ва ғайра), асаб, узвҳои ҳозима, ҳаракат (тарбод, илтиҳоби тарбодмонанд, остеохондроз, спондиллёз, остит, тендовагинит ва ғайра) истифода мешавад. Дар осоишгоҳи «Зумрад» 16 обзани табобат бо Обишифо вуҷуд дорад. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 385.

0

Кӯкбой

Кӯкбой, чашмаи минералии обаш гарм дар ноҳияи Шуғнон. Дар соҳили рости шохоби дарёи Кӯкбой ҷойгир аст, баландиаш аз сатҳи баҳр 3920 метр. Дебиташ – 4 литр дар сония, минералнокии умумиаш – 0,9 грамм дар литр, ҳарорати обаш +40 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои калсий (20,0 миллиграмм дар литр), натрий (12,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (73,0 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (15,0 миллиграмм дар литр) ва ангидриди озоди карбон (77,0 миллиграмм дар литр) мавҷуданд. Кӯкбой хосияти шифобахшӣ дошта, барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо муфид аст. Оби чашмаро метавон барои обзан (ванна) ва ошомидан кор фармуд. Қаратобон Қаратобон, чашмаи минералӣ. Дар нишебии ҷанубии қаторкӯҳҳои Ҳисор, 15 километр шарқтари деҳаи Зиреҳ ҷойгир шудааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2050 метр. Дебиташ – 0,6 литр дар сония, ҳарорати обаш 90 °С, минералнокиаш – 3,6 грамм дар литр. Таркиби оби чашма аз кислотаҳои силикат, метаборат, манган, никел, кобалт, мис, рух, литий, гази карбонат (90,6%), нитроген (7,8%), оксиген (1,6%) иборат аст; хусусан миқдори оҳан (2 миллиграмм дар литр) зиёд аст (он ҳангоми ба рӯи замин баромадани оби чашма қисман таҳшин мешавад). Ҳамчун оби ошомиданӣ ва барои қабули обзан (ванна) тавсия шудааст. Қизилработ Қизилработ, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Дар водии дарёи Оқсу, 2 километр ғарбтари деҳаи Қизилработ воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3380 метр. Оби чашма газнок (кислотаи карбон – 87%, нитроген – 12,5%) буда, аз миёнаҳои дарёи Оқсу дар ҷазирачаи хурде мебарояд. Дебиташ 1,2–1,6 литр дар сония, минералнокиаш 1,53 грамм дар литр, ҳарорати обаш +37 – +38 °С. Таркиби оби чашма аз калсий (193 миллиграмм дар литр), натрий (71,0 миллиграмм дар литр), магний (23,0 миллиграмм дар литр), калий (8,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (756 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (69,0 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (18,0 миллиграмм дар литр), ангидриди озоди карбон (335 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (51,0 миллиграмм дар литр), метаборат (6,0 миллиграмм дар литр), ҳамчунин литий, оҳан, никел, фтор, бром, рух ва сурб иборат аст. Барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима тавсия карда мешавад. Онро метавон барои обзан (ванна) ва ошомидан истифода бурд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои маъдании Тсагвери ва Шови (Гурҷистон) наздик аст. Қизилтумшуқ Қизилтумшуқ, оби минералии гарм дар ноҳияи Ҷалолиддини Балхӣ. Аз пармачоҳ (чуқурии 500–700 метр) ҷорӣ мешавад. Бӯи тези гидрогенсулфид дорад. Таркибаш аз хлоридҳо, сулфатҳо, натрий, калий, ҳамчунин йод, бром, бор, оҳан, алюминий, газҳои радон, карбоҳидрид, нитроген ва ғайра иборат аст. Он асосан барои табобати амбулаторӣ истифода мегардад. Тобистон барои беморони вазнин дар беморхонаҳои ноҳиявӣ чанд кат ҷудо карда мешавад. Дармонгоҳи обшифоӣ аз моҳи май то октябр фаъолият менамояд. 6 километр дуртар аз маркази ноҳия воқеъ гаштааст. Оби пармачоҳ барои табобати бемориҳои узвҳои такяву ҳаракат, силсилаи асабҳои канорӣ, бемориҳои занона, пӯст (псориаз, нейродермит, себорея, шукуфаи сурхи паҳн ва ғайра) нафъ дорад. Қизилчилга Қизилчилга, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Тақрибан 45 километр ҷанубтари ағбаи Оқбайтал, дар водии дарёи Сасиқсу ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 4500 метр, дебиташ 0,3 литр дар сония, минералнокиаш 2,42 грамм дар литр, ҳарорати обаш +4 – +7 °С. Таркибаш аз калсий (448 миллиграмм дар литр), магний (153 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (1392 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (293 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (11,0 миллиграмм дар литр), ангидриди озоди карбон (67 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (54,0 миллиграмм дар литр) иборат аст. Он барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои хунгард, ҳаракат, системаи асаб, пӯст ва узвҳои ҷинсӣ тавсия карда мешавад. Меҳмонйӯл Меҳмонйӯл, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Дар соҳили чапи дарёи Оқсу, 2 километр ҷанубу ғарбтар аз деҳаи Қизилработ воқеъ аст. Дебиташ 0,2 литр дар сония, минералнокиаш 4,8 грамм дар литр; ҳарорати обаш +24 °С. Дар таркиби оби чашма натрий (903 миллиграмм дар литр), калий (93,0 миллиграмм дар литр), калсий (93,0 миллиграмм дар литр), магний (16,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (2466 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (203 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (111 миллиграмм дар литр), кислотаи метаборат (42,0 миллиграмм дар литр), радон (8,7 нанокюри дар литр), силикат (37,5 миллиграмм дар литр) мавҷуданд. Барои муолиҷаи илтиҳоби меъда, бемориҳои рӯдаи дувоздаҳангушта, ҷигар, талха, ихтилоли мубодилаи моддаҳо манфиатбахш аст. Ба обҳои маъдании Борҷоми наздикӣ дорад. Миёндара Миёндара, чашмаи минералии обаш сард. Дар соҳили рости дарёи Ванҷ, 55 километр шарқтар аз маркази ноҳияи Ванҷ воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3500 метр. Дебиташ – 1 литр дар сония, минералнокии умумиаш – 1,65 грамм дар литр; ҳарорати об +8 °С. Таркиби оби чашма аз ангидриди карбон (800 миллиграмм дар литр), катионҳои калсий (260 миллиграмм дар литр), натрий (116 миллиграмм дар литр), магний (47,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (342 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (78,0 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (1,0 миллиграмм дар литр), ҳамчунин микроэлементҳо - оҳан, никел, мис, бор ва рух иборат аст. Оби чашмаро барои муолиҷаи гастрит, бемориҳои захми меъда, рӯдаи дувоздаҳангушта, холецистит, гепатит, пиелонефрит ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо истифода бурдан мумкин аст. Вобаста ба таркиби ионӣ ба обҳои нарзании Кисловодск шабоҳат дорад. Навободак Навободак, чашмаи минералӣ. Дар нишебии шимолии қаторкӯҳҳои Ҳисор, дар соҳили чапи дарёи Яғноб (дар муқобили деҳаи Анзоб) ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2800 метр. Дебиташ – 0,2 литр дар сония, ҳарорати обаш 7 °С; таъми оҳан дорад. Аз оби чашма гази карбонат хориҷ мешавад. Таркиби он аз гидрокарбонатҳо, калсий, магний, кислотаи силикат иборат аст. Барои табобати бемориҳо истифода бурдан мумкин. Нахрхун Нахрхун, чашмаи минералии обаш сард. Дар соҳили рости дарёи Панҷ, 46 километр дуртар аз маркази ноҳияи Ишкошим ҷойгир аст. Дебиташ – 0,5 литр дар сония, минералнокиаш – 1,7 грамм дар литр, ҳарорати обаш +13 – +15 °С. Дар таркиби оби чашма натрий (253 миллиграмм дар литр), калсий (230 миллиграмм дар литр), магний (43,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (1029 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (79,0 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (70,0 миллиграмм дар литр), кислотаи силикат (8,0 миллиграмм дар литр) мавҷуданд. Онро метавон барои ошомидан истифода кард. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои минералии Шови ва Тсагвери (Гурҷистон) наздик аст. Барои табобати бемориҳои аъзои ҳозима ва ихроҷи пешоб муфид мебошад. Наспар Наспар, чашмаи минералӣ. Дар ноҳияи Шуғнон дар масофаи 2 километр болотар аз резишгоҳи дарёи Наспар воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3840 метр. Дебиташ 0,8–10 литр дар сония, минералнокии умумиаш – 0,6 грамм дар литр. Ҳарорати обаш +22 – +27 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои натрий (192 миллиграмм дар литр), калсий (6,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (161 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (152 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (18,0 миллиграмм дар литр), кислотаи силикат (51,0 миллиграмм дар литр), ангидриди озоди карбон (6,6 миллиграмм дар литр), ҳамчунин фтор, руҳ, маргимуш, сурб ва молибден мавҷуданд. Оби чашма бӯи гидрогенсулфид мекунад. Барои табобати бемориҳои узвҳои хунгард, такяву ҳаракат, системаи асаб ва амрози занона муфид аст. Оби чашмаро метавон барои қабули обзан (ванна) ва ошомидан кор фармуд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ва хосиятҳои физикӣ шабеҳи оби осоишгоҳҳои Белокурихаи кишвари Олтой аст. Немағс Немағс, чашмаи минералии обаш сард. Дар ноҳияи Шуғнон дар соҳили чапи дарёи Немағсдара (шохоби чапи дарёи Ғунд) воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3170 метр. Дебиташ 5,6–6,7 литр дар сония, ҳарорати обаш +6,0 °С. Дар таркиби оби чашма ангидриди карбон (449 миллиграмм дар литр), кислотаи силикат (51,0 миллиграмм дар литр), катионҳои калсий (20,0 миллиграмм дар литр), натрий (8,0 миллиграмм дар литр), гидрокарбонатҳо (92,0 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (5,0 миллиграмм дар литр), радон (9,6 нанокюри дар литр) вуҷуд доранд. Оби чашма шифобахш буда, барои муолиҷаи гастрити музмин, гепатит, холетсистит, колит, проктосигмоидит, ихтилоли мубодилаи моддаҳо (диабет ва диатези бавлӣ-заҳрпешобӣ) муфид аст. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои минералии осоишгоҳи машҳури Брамбахийск (Олмон) ва Дарасуни вилояти Чита (Руссия) шабоҳат дорад (вале минералнокиаш қадре кам аст). Обигарм Обигарм, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ишкошим. Тақрибан 76 километр дуртар аз шаҳри Хоруғ, дар баландии 2400 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Дебиташ – 53 литр дар сония, ҳарорати обаш +27 – +31 °С. Дар таркиби оби чашма гази ангидриди карбон (960 миллиграмм дар литр), катионҳои калсий (233 миллиграмм дар литр), натрий (180 миллиграмм дар литр), магний (52,0 миллиграмм дар литр), калий (38,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (872 миллиграмм дар литр), сулфатҳо (232 миллиграмм дар литр), хлоридҳо (196 миллиграмм дар литр), кислотаи силикат (52,0 миллиграмм дар литр), ҳамчунин магний, оҳан, мис, никел, фтор, радон (8,6 нанокюри дар литр) ва бром мавҷуданд. Онро метавон барои обзан (ванна)-ҳо, ингалятсия ва ошомидан истифода бурд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби минералии Дарасун (вилояти Читаи Россия) ва Лагунск (Украина) наздик аст. Барои табобати бемориҳои меъда, рӯда, ҷигар, талхароҳа ва узвҳои ҷинсӣ нафъ дорад. Обигарм Обигарм, гурӯҳи чашмаҳои минералии обашон гарм. Дар доманаи ҷанубу шарқии қаторкӯҳҳои Қаротегин, дар канори шаҳраки ҳамноми Обигарм ҷой гирифтааст. Бино ба тақсимоти маъмурӣ маҳалли мазкур тобеи шаҳри Роғун аст. Маълумоти нахустин оид ба чашмаҳо аз соли 1870 (К. А. Абрамов) ибтидо мегирад. Дар бораи чашмаҳо В. Ф. Ошанин (1878), В. Н. Вебер (1913), Г. Андреев (1916), И. И. Бездека (1925), Н. Л. Корженевский (1925) ва дигарон низ тадқиқот кардаанд. Аз рӯи таркиби физикию кимиёвӣ обҳо ишқорӣ, сулфатдор, хлориди натрийдор мебошанд. Минералнокии онҳо суст (0,9 грамм дар литр) ва ҳарораташон 45 – 55 °С аст; миқдори кислотаи силикат 20 – 30 миллиграмм дар литр. Дар таркиби обҳо ҳамчунин анионҳои сулфат ва хлор, катионҳои натрий ва калсий, камубеш гидрокарбонатҳо, магний, нитритҳо, микроэлементҳои аз ҷиҳати биологӣ фаъол – алюминий, титан, манган, мис, силитсий, молибден, стронсий, барий, бор, фтор ва ғайра вуҷуд доранд. Аз ҷиҳати таркиби кимиёвӣ ба обҳои минералии Иссиқота (Қирғизистон), Ткваригели ва Схалтубо (Гурҷистон) наздик мебошад. Соли 1946 осоишгоҳи «Обигарм» ташкил карда шуд, ки аз оби минералии пармачоҳҳо истифода мекунад. Обисафед Обисафед, чашмаи гарми минералӣ дар ноҳияи Ғарм; 22 километр шимолу ғарбтари деҳаи Ҳоит, дар водии дарёи Қарокушхона воқеъ аст. Оби чашма аз роғҳои тектоникии байни табақаи оҳаксангу варақсангҳои силури боло чорист. Дебиташ 10 – 12 литр дар сония, ҳарорати об 51 °С. Оби чашма аз қабили обҳои силитсий (50 миллиграмм дар литр), фтор (11 миллиграмм дар литр), сулфати гидрокарбонати натрийдор буда, дар таркибаш инчунин ба миқдори ниҳоят кам манган, никел, титан, молибден, волфрам, мис, сурб, нуқра, руҳ, қалъагӣ, германий, галлий, бор, бериллий, барий, стронсий, литий ва дар ҳолати ҳалшуда гази азот мавҷуд аст. Онро ба мақсадҳои муолиҷа (ванна) истифода бурдан мумкин аст. Обшир Обшир, чашмаи минералии обаш сард дар водии дарёи Чичкрӯди ноҳияи Айнӣ. Чашма дар минтақаи тектоникӣ (рӯгечаи байни ҷинсҳои палеозой - аз боло ва таҳнишастҳои мезозой - аз поин) ҷой гирифтааст. Дебиташ 0,3 литр дар сония, ҳарорати обаш 11 °С. Чашма ба гурӯҳи обҳои дорои гази карбонат, сулфиди гидроген, силикат, гидрокарбонату сулфат, калий, магний ва натрий мансуб аст. Он ҳамчунин ба миқдори ниҳоят кам манган, титан, волфрам, мис, сурб, бериллий, стронсий, литий, инчунин дар ҳолати ҳалшуда гази сулфиди гидроген ва дар ҳолати озод гази карбонат низ дорад. Оби шифобахши чашмаро барои муолиҷаи баъзе бемориҳо истифода бурдан мумкин аст. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 383–385.

0

Койтезак

Койтезак, Кӯҳтезак, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Шуғнон. Дар соҳили чапи дарёи Суули-Тоғаркаки воқеъ гаштааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3960 метр. Маҳалли чашма шибарзамин аст. Оби чашма ба воситаи 3 пармачоҳ мебарояд. Дебиташ – 1,5–4,0 литр дар сония, ҳарорати обаш 23–33 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои натрий (72,0 миллиграмм дар литр), анионҳои гидрокарбонатҳо ва сулфатҳо (182 миллиграмм дар литр), кислотаи силитсий (77,0 миллиграмм дар литр), фтор (12,0 миллиграмм дар литр), радон (3,4 нанокюри дар литр), ҳамчунин бор, рух, литий, мис, никел мавҷуданд. Оби чашма гази нитроген дорад. Барои табобати бемориҳои дилу рагҳо, узвҳои такягоҳ ва системаи асаб, бемориҳои узвҳои ҷинсӣ, ғадудҳои дохилӣ ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо истифода мешавад. Оби чашмаро менӯшанд, барои қабули обзан (ванна) кор мефармоянд. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 383.

0

Калтуч

Калтуч, чашмаи минералӣ дар нишебии ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор, дар водии дарёи Қофарниҳон, 0,5 км поинтар аз деҳаи Калтуч ҷой гирифтааст. Баландиаш аз с. б. 1140 м. Дебиташ – 6 л/с, ҳарорати обаш 30,2 °С. Оби чашма аз гидрокарбонатҳо, калсий, натрий таркиб ёфтааст. Бо мақсади табобати бемориҳо истифода мешавад. Дараи Ромит минтақаи сайёҳӣ эълон шудааст. Дар ин ҷо осоишгоҳҳои табобатӣ ва истироҳатгоҳҳои кӯдакона ҷойгиранд. Ҳамчунин, дар ҳудуди он, дар мавзеи «Калтуч», чашмаи оби гарм мавҷуд аст, ки дар назди он барои табобат ва солимгардонии шаҳрвандон осоишгоҳ бунёд карда шудааст. Ворид шудан ба ҳудуди мамнӯъгоҳ бо мувофиқаи маъмурияти он тавассути нақлиёти фармоишӣ ташкил карда мешавад. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 383.

0

Бӯғинак

Бӯғинак, чашмаи минералӣ, дар нишебии ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор, дар болооби дарёи Кофарниҳон (Сорбо) ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2550 метр. Оби чашма камишқор (pH 8,1) буда, аз силикатҳо, гидрокарбонатҳо, нитратҳо, ҳамчунин оҳан, манган, натрий, калий, калсий иборат аст. Бӯғинак хосияти табобатӣ дорад. Бутарӣ Бутарӣ, чашмаи минералӣ. Тақрибан 1 километр ҷанубу шарқтари шаҳраки Чоруқдарони вилояти Суғд, дар сойи амиқе ҷой гирифтааст. Дебиташ – 0,31 литр дар як сония, ҳарорати обаш 15 °С. Дар таркиби оби чашма сулфатҳо, гидрокарбонатҳо, натрий, калсий ва унсурҳои дигар мавҷуданд. Он ҳамчунин каме радон, уран ва ба миқдори зиёд нитратҳо (113 миллиграмм дар як литр) дорад. Ванҷ Ванҷ, чашмаи минералии обаш гарм. Дар соҳили чапи дарёи Ванҷ, 57 километр болотар аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ, дар баландии 2300 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Масофа аз чашма то роҳи мошингард – 2,5 километр. Ҳарорати обаш + 22 °С; дебиташ 2,3 литр дар як сония. Дар таркиби оби чашма катионҳои калсий (86,0 миллиграмм дар як литр), натрий (63,0 миллиграмм дар як литр), магний (62,0 миллиграмм дар як литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (390 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (283 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (5,01 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин микроэлементҳо (мис, кобалт, бор, молибден ва арсен) мавҷуданд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ва хосиятҳои физикӣ ба оби чашмаи Пауши Ҷумҳурии Руминия шабоҳат дорад. Омили асосии шифобахши чашма оби камминерали дорои гидрокарбонатҳо, сулфатҳо, магний, калсий ва натрий аст. Онро метавон барои табобати гастрити музмин, ҳепатити музмин, холецистит ва колит истеъмол кард. Вездара Вездара, чашмаи минералӣ. Дар ноҳияи Шуғнон, дар соҳили рости дарёи Вездара, 50 километр дуртар аз шаҳри Хоруғ воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3400 метр. Дебиташ 2,6–3,3 литр дар як сония, минералнокии умумиаш – 3,3 грамм дар як литр, ҳарорати обаш +17 – +33 °С. Дар таркиби оби чашма натрий (400 миллиграмм дар як литр), калий (53 миллиграмм дар як литр), калсий (196 миллиграмм дар як литр), магний (36 миллиграмм дар як литр), ҳидрокарбонатҳо (1165 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (430 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (50 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (187 миллиграмм дар як литр), метаборат (97 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (660 миллиграмм дар як литр) мавҷуданд. Оби чашма шифобахш буда, барои табобати бемории узвҳои ҳозима ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо муфид аст. Онро метавон нӯшид, ҳамчунин обзан (ванна) кор фармуд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби чашмаҳои Налчик шабоҳат дорад. Вранг Вранг, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Дар соҳили рости дарёи Вранг, 85 километр дуртар аз маркази ноҳия воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2 800 метр. Дебиташ 0,01–0,25 литр дар як сония, минералнокиаш 2,92 грамм дар як литр, ҳарорати обаш +12,5 – +15,5 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои натрий (137 миллиграмм дар як литр), магний (80,0 миллиграмм дар як литр), калий (21,0 миллиграмм дар як литр), ҳидрокарбонатҳо (1287 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (142 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (106 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (130 миллиграмм дар як литр), метаборат (134 миллиграмм дар як литр), радон (30 нанокюри дар як литр), ҳамчунин оҳан, бром ва борат мавҷуданд. Барои муолиҷаи бемории узвҳои ҳозима ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо муҳим аст. Онро метавон барои обзан (ванна) ва ошомидан истифода бурд. Гармоба Гармоба, чавонӣ, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Файзобод. Дар водии дарёи Гармоба (шоҳоби чапи дарёи Обигарм), 6 километр шумолу ғарбтар аз маркази ноҳия воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 1520 метр. Обаш гарм (42 °С), таркибаш аз ионҳои сулфат, хлорид, натрий, калсий, манган, молибден, волфрам, инчунин кислотаи силикат (42 миллиграмм дар як литр), кислотаи метаборат (2 миллиграмм дар як литр) ва бром (1,06 миллиграмм дар як литр) иборат мебошад. Минеранокиаш 0,5 грамм дар як литр. Дебиташ 1,3 литр дар як сония. Оид ба чашма бори нахуст Э. Э. Карстенс таҳқиқот анҷом додааст (1937). Гармчашма (ноҳияи Ванҷ) Гармчашма, чашмаи минералии обаш гарм дар ноҳияи Ванҷ. Дар соҳили чапи дарёи Ванҷ, 50 километр шарқтар аз маркази ноҳия воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр – 2400 метр. Оби чашма ба воситаи шаш пармачоҳ мебарояд, ки панҷтои онҳо 500 метр дуртар аз роҳи мошингард воқеанд; дебити умумиашон 20 литр дар як сония. Пармачоҳи шашум дар сари роҳи мошингард ҷой гирифтааст; дебиташ зиёда аз 10 литр дар як сония (оби он ба дарёи Ванҷ мерезад). Маҳалли чашма ба шибарзамин табдил ёфтааст. Ҳарорати обаш +21 °С; минералнокии умумиаш – 1,9 грамм дар як литр. Таркиби оби чашма аз катионҳои натрий (267 миллиграмм дар як литр), калсий (189 миллиграмм дар як литр), магний (61,0 миллиграмм дар як литр), калий (16,0 миллиграмм дар як литр), анионҳои сулфат (683 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (281 миллиграмм дар як литр), ҳидрокарбонатҳо (268 миллиграмм дар як литр), кислотаи силитсий (27,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин оҳан, никел, фтор, бром, маргимуш, рух ва сезий иборат аст. Оби чашма ҳамчунин радон (2,8 нанокюри дар як литр) дорад. Омили асосии шифобахши чашма оби минералнокиаш ками карбонатии дорои сулфатҳо, хлоридҳо, натрий ва калсий мебошад. Онро метавон барои муолиҷаи холетсистит, ҳепатит, илтиҳоби музмини меъда ва фарбеҳӣ истеъмол кард. Гармчашма (ноҳияи Ишкошим) Гармчашма, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ишкошим. Дар масофаи 42 километр дуртар аз шаҳри Хоруғ, дар нишебиҳои ҷанубии қаторкӯҳи Шоҳдара, дар баландии 2 800 метр аз сатҳи баҳр воқеъ гаштааст. Тадқиқотҳои илмии чашма аз ибтидои асри 20 оғоз ёфтаанд (Б. А. Федченко). Минбаъд ба ин кор олимон Н. И. Березкина, Е. Г. Андреев, Н. Е. Хрисанфов ва Г. И. Жуков идома бахшидаанд. Оби минералӣ аз байни ҷинсҳои қадимии кристаллию метаморфӣ фаввора зада, чанд ҳавзчаи табииро ба вуҷуд меорад, ки сатҳашон аз 0,5 то 20 метри мураббаъ; умқашон то 0,5 метр. Дебиташ 7 литр дар як сония, минералнокиаш 3,4 грамм дар як литр. Ҳарорати об аз 33 ° то 50 °С. Таркиби он аз натрий (700 миллиграмм дар як литр), калий (75,0 миллиграмм дар як литр), калсий (132 миллиграмм дар як литр), магний (32,0 миллиграмм дар як литр), ҳидрокарбонатҳо (1629 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (404 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (161 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (196 миллиграмм дар як литр), метаборат (32,0 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (500 миллиграмм дар як литр), ҳидрогенсулфиди озод (170 миллиграмм дар як литр), гази карбонати ҳалшуда (380 – 500 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин микроэлементҳои аз ҷиҳати биологӣ фаъол (оҳан, алюминий, магний, фтор ва стронсий) иборат аст. Оби чашма барои табобати бемориҳои дилу рагҳо, системаи асаб, аъзои такяву ҳаракат, амрози занона ва пӯст муфид мебошад. Оби чашма аз ҷиҳати таркиби кимиёвӣ ва хосиятҳои физикӣ ба обҳои курорти Истису (Озарбойҷон), Пятигорск, Железноводск (Русия), Хайдусабосло ва Харкани (Маҷористон) шабоҳат дорад, вале миқдори ҳидрогенсулфид ва кислотаи силитсий дар он бештар аст (аз ин рӯ, шифобахшии нисбатан бештар дорад). Бино бар зиёд будани минералнокии оби чашма аз тарқишҳо берун баромада, шӯша мебандад. Дар натиҷа ба кристалҳо табдил ёфтани калсийи оби чашма чандин обзан (ванна)-и табиии хурду калон ба вуҷуд омадааст. Даршай Даршай, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ишкошим. Дар соҳили рости дарёи Даршай, 42 километр шарқтар аз маркази ноҳия ҷой гирифтааст. Чашма дар пои шахи овезон дар баландии 3000 метр аз сатҳи баҳр қарор дорад. Обаш бӯи ҳидрогенсулфид (46 миллиграмм дар як литр) мекунад. Дебиташ 2,3–3,0 литр дар як сония, минералнокиаш – 3,6 грамм дар як литр; ҳарорати обаш +31,5 °С. Таркиби оби чашма аз натрий (496 миллиграмм дар як литр), калсий (383 миллиграмм дар як литр), магний (38,6 миллиграмм дар як литр), ҳидрокарбонатҳо (443 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (250 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (360 миллиграмм дар як литр), кислотаи силитсий (75,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин мис, фтор, бор, рух ва молибден иборат аст. Барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои хунгард, ҳозима, ҳаракат, системаи асаб, пӯст, узвҳои ҷинсӣ ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо судманд аст. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби чашмаҳои минералии Бюксек (Венгрия) ва Сойминск (Закарпатия) наздик мебошад. Дӯстироз Дӯстироз, дастирост, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ванҷ. Дар саргаҳи дарёи Ванҷ, 7 километр болотар аз даромадгоҳи дараи Дӯстироз воқеъ гаштааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3600 метр. Оби чашма аз қабати оҳаксанг, ки дар байни варақсангҳои давраи палеозой хобидааст, мебарояд. Дебиташ 6 литр дар як сония. Ҳарорати об +6 °С; минералнокиаш — 0,7 грамм дар як литр. Таркиби оби чашма аз ангидриди карбон (300 миллиграмм дар як литр), калсий (45,0 миллиграмм дар як литр), магний (12,0 миллиграмм дар як литр), натрий (11,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (110 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (26,0 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (3,0 миллиграмм дар як литр), инчунин мис, рух, сурб, никел, кобалт, титан, стронсий иборат аст. Аз рӯи таркиби кимиёвӣ оби чашма ба обҳои минералии Аршан (Бурятистон) шабоҳат дорад. Барои табобати бемориҳои узвҳои ҳозима ва хунгард муфид аст. Жунт Жунт, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ишкошим. Дар соҳили чапи дарёи Гармчашма, 500 метр шарқтари деҳаи Жунт ҷойгир аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2780 метр. Дебиташ – 0,1 – 0,2 литр дар як сония, минералнокиаш — 2,7 грамм дар як литр. Ҳарорати обаш +12 – +17 °С. Таркиби оби чашма аз ангидриди озоди карбон (220 миллиграмм дар як литр), кислотаи силитсий (90,0 миллиграмм дар як литр), катионҳои калсий (321 миллиграмм дар як литр), натрий (178 миллиграмм дар як литр), магний (91,0 миллиграмм дар як литр), калий (24,0 миллиграмм дар як литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (1196 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (485 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (108 миллиграмм дар як литр), инчунин микроэлементҳои аз ҷиҳати биологӣ фаъол (оҳан, титан, мис, никел, кобалт, бром ва йод) иборат аст. Оби чашма барои муолиҷаи бемории узвҳои ҳозима, пешобзо ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо муфид аст. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои сулфатдори нарзани Кисловодск ва Хмелнитский шабоҳат дорад. Зерев Зерев, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Тақрибан 5 километр дуртар аз резишгоҳи сойи Дараи Зерев, дар баландии 2900 метр аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст. Минералнокиаш – 2,0 грамм дар як литр, ҳарорати обаш +10 – +18 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои калсий (255 миллиграмм дар як литр), натрий (175 миллиграмм дар як литр), магний (65,0 миллиграмм дар як литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (1391 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (125 миллиграмм дар як литр) мавҷуданд. Оби чашма барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима, роҳҳои нафаскашӣ ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо нафъ дорад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби минералии Тсагвери (Гурҷистон) наздик аст. Зонг Зонг, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ишкошим. Дар андаробии дарёҳои Помир ва Вахон, тақрибан 111 километр дуртар аз маркази ноҳия воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2840–3020 метр. Оби чашма аз 9 ҷой, ки оби шаштои он хунук ва сетоаш гарм аст, мебарояд. Мавзеи чашма ба шибарзамин табдил ёфтааст. Дар атрофу акнофи он бӯи гидрогенсулфид ҳис мешавад. Дебити чашмаҳои обаш гарм 6,0 литр дар як сония, ҳарорати обашон +25,5 – +47 °C аст. Обаш газ дорад. Таркиби об аз натрий (650 миллиграмм дар як литр), калий (61,0 миллиграмм дар як литр), калсий (61,0 миллиграмм дар як литр), магний (16,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (1232 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (291 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (287 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (301 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (161 миллиграмм дар як литр) ва метаборат (159 миллиграмм дар як литр) иборат аст. Минералнокиаш 3,07 грамм дар як литр. Ҳарорати чашмаҳои обашон сард +15 – +19 °C, дебиташ 2,85 литр дар як сония аст. Дар таркиби об оҳан, литий, стронсий, фтор, титан, манган, алюминий, мис ва берилий мавҷуданд. Оби чашмаро метавон барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима, ихтилоли мубодилаи моддаҳо ва ғадудҳои эндокринӣ истифода бурд. Лойқаи атрофи чашмаҳо (ғафсиаш 10-15 сантиметр) низ шифобахш аст. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои маъдании Истису (Озарбойҷон), Боржоми (Гурҷистон) ва Дилиҷон (Арманистон) шабоҳат дорад. Зоог Зоог, чашмаи минералии обаш гарм дар ноҳияи Рӯшон. Дар водии дарёи Бартанг, 2 километр поёнтар аз кӯли Сарез, дар баландии 3800 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Ҳарорати обаш зиёда аз +20 °C, минералнокии умумиаш – 1,0 грамм дар як литр. Таркиби оби чашма аз калсий (491 миллиграмм дар як литр), натрий (329 миллиграмм дар як литр), магний (119 миллиграмм дар як литр), оҳан (40,0 миллиграмм дар як литр), калий (6,0 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (36,0 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (11,0 миллиграмм дар як литр) иборат аст. Оби чашма барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои такяву ҳаракат, силсилаи асаб ва камхунии оҳаннорасо муфид мебошад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби курортҳои Ронченко ва Левико (Итолиё) монанд аст. Инеф Инеф, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Тақрибан 88 километр дуртар аз маркази ноҳия дар баландии 2770 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Оби чашма ба воситаи ду пармачоҳ мебарояд. Дебиташ 0,7–0,9 литр дар як сония. Маҳалли чашма шибарзамин аст. Ҳарорати обаш +18 – +19 °C, минералнокиаш – 4,5 грамм дар як литр. Оби чашма газнок буда, ба назар «ҷӯшида» меистад. Дар таркиби он ангидриди карбон (1310 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (65 – 68 миллиграмм дар як литр), метаборат (184 миллиграмм дар як литр), натрий (457 миллиграмм дар як литр), калсий (259 миллиграмм дар як литр), калий (77,0 миллиграмм дар як литр), магний (69 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (1421 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (500 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (142 миллиграмм дар як литр), инчунин оҳан, никел, фтор, бром, молибден, сурб, литий ва рух мавҷуданд. Оби чашмаро барои ошомидан ва ба шакли обзан (ванна) барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима, пиелонефрити музмин, бемориҳои санги пешобдон, ихтилоли мубодилаи моддаҳо ва ғадудҳои эндокринӣ истифода бурдан мумкин аст. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои минералии Зваре, Муаши (Гурҷистон), Ессентуки (Русия) ва Сойминск (Закарпатия) шабоҳат дорад. Иссиқбулоқ Иссиқбулоқ, Яшилкӯл, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Дар соҳили рости дарёи Аличур ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3900 метр. Оби чашма аз 4 ҷой мебарояд. Дебиташ – 0,3 – 2,0 литр дар як сония, минералнокиаш – 0,53 грамм дар як литр, ҳарорати обаш +69 – +71 °C. Бӯи гидрогенсулфид мекунад. Таркиби об аз натрий (182,0 миллиграмм дар як литр), калсий (10,0 миллиграмм дар як литр), калий (6,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (152 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (60,0 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (26,0 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (82,0 миллиграмм дар як литр), метаборат (9,0 миллиграмм дар як литр), фтор (16,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин аз мис, литий ва никел иборат аст. Барои табобати бемориҳои дилу рагҳо, системаи асаб, банду буғум, устухон, мушак, ихтилоли мубодилаи моддаҳо, амрози занона, ғадудҳои эндокринӣ муфид мебошад. Ичкелик Ичкелик, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Ишкошим. Дар масофаи 169 километр дуртар аз маркази ноҳия воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3800 метр. Дебиташ 0,2-0,5 литр дар як сония, минералнокии умумиаш 0,5-0,8 грамм дар як литр, ҳарорати обаш +10 °C. Дар таркиби оби чашма натрий (65,0 миллиграмм дар як литр), калсий (44,0 миллиграмм дар як литр), магний (17,0 миллиграмм дар як литр), калий (8,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (348 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (41,0 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (10,0 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (84,0 миллиграмм дар як литр), радон (24,9 нанокюри дар як литр), ҳамчунин фтор, мис, рух ва молибден мавҷуданд. Барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима, ихтилоли мубодилаи моддаҳо, системаи асаб, узвҳои ҷинсӣ ва амрози занона манфиат дорад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои минералии Ямаровка (вилояти Чита, Русия), Липовская ва Саирма (Гурҷистон) монанд аст. Каҳқ Каҳқ, чашмаи минералии обаш гарм дар ноҳияи Шуғнон. Дар соҳили чапи дарёи Ғунд, 150 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Хоруғ ҷойгир аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 4200 метр. Дебиташ 3–4 литр дар як сония. Оби чашма ба воситаи чанд пармачоҳ мебарояд. Ҳарорати обаш аз +71 то +76 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои натрий (194 миллиграмм дар як литр), калсий (10,0 миллиграмм дар як литр), магний (10,0 миллиграмм дар як литр), калий (8,0 миллиграмм дар як литр), анионҳои сулфат (156 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (141 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (122 миллиграмм дар як литр), молекулаҳои кислотаҳои силитсий (112 миллиграмм дар як литр), метаборат (10,0 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (4,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин мис, никел, рух, фтор ва сурб мавҷуданд. Минералнокии умумиаш – 9,7 –10,8 грамм дар як литр. Оби чашмаро метавон барои обзан (ванна)-ҳо истифода бурд. Аз ҷиҳати таркиби кимиёвӣ ба оби чашмаҳои Красносельски Бошқирдистон наздик аст. Онро барои табобати амрози дилу рагҳо, узвҳои ҳаракат, силсилаи асабҳо, амрози занона, ғадудҳои дохилӣ ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо истифода бурдан мумкин аст. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 380–383.

0

Боздара

Боздара, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Тақрибан 15 километр дуртар аз резишгоҳи дарёи Боздара дар баландии 3920 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Оби чашма аз 4 ҷой мебарояд. Дебиташ – 1,5 литр дар як сония, минералнокиаш – 2,24 грамм дар як литр; ҳарорати обаш 18,5–21 °С. Таркибаш аз натрий (1510 миллиграмм дар як литр), калсий (46,0 миллиграмм дар як литр), магний (23,0 миллиграмм дар як литр), калий (9,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (394 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (156 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (35,0 миллиграмм дар як литр), кислотаи метаборат (8,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин оҳан, рух ва молибден иборат аст. Аз рӯи таркиби кимиёвӣ ба обҳои осоишгоҳи Ҳевиз (Маҷористон) наздик аст. Онро барои муолиҷаи бемориҳои санги пешобдон, талхадон, илтиҳоби музмини меъда, холетсистит ва дарди мафосил метавон ошомид. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 379–380.

0

Бибифотимаи Заҳро

Бибифотимаи Заҳро, Ямчин, чашмаи минералии обаш гарм. Тақрибан 83 километр дуртар аз маркази ноҳияи Ишкошим, дар наздикии деҳаи Туғғоз воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 3300 метр. Дебиташ 2,5–7,0 литр дар як сония, минералнокиаш – 0,77 грамм дар як литр, ҳарорати обаш +43 °С. Оби чашма тавассути 5 «остин» аз баландии 1–1,5 метр ба ҳавз рехта, «души Шарко»-ро ба вуҷуд меорад. Андозаи ҳавз 3 × 2 × 1 метр. Дар таркиби оби чашма натрий (80,0 миллиграмм дар як литр), калий (8,0 миллиграмм дар як литр), калсий (37,0 миллиграмм дар як литр), магний (20,0 миллиграмм дар як литр), оҳан (0,3 миллиграмм дар як литр), кислотаи силитсий (40,0 миллиграмм дар як литр), метаборат (3,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин литий, рух, бром, молибден ва радон (3,5 нанокюри дар як литр) мавҷуданд. Омили асосии муолиҷавӣ оби чашма, ҳавои тозаи кӯҳӣ ва радиатсияи фаровони офтоб аст. Аз рӯи таркиби кимиёвӣ ба обҳои осоишгоҳи Схалтубои Гурҷистон шабоҳат дорад. Барои табобати бемориҳои узвҳои ҳозима, ҷигар, талхароҳа, банду буғум, устухон, мушакҳо ва амрози занона муфид мебошад. Дар назди чашма барои фароғати истироҳаткунандагон бинои зебое қомат афрохтааст. Чашмаи Биби Фотимаи Захро дар масофаи кӯтоҳе аз деҳаи Ямчуни ноҳияи Ишкошим дар баландии 3,025 метр бо координатаҳои зерини ҷуғрофӣ (36.585934 N, 72.154901 E) ҷойгир аст. Он 83 км аз маркази ноҳияи Ишкошим ва 200 км дуртар аз шаҳри Хоруғ, маркази ВМКБ ҷойгир аст.Чашмаи гарми Биби Фотима Заҳро мӯъҷизаи табиати хунуки Бадахшон аст. Чашмаи дорои оби софи булӯр, ки аз пиряхҳои қуллаҳои мешоранд дар миёни дарахтон ҷойгир шудааст. Ҳангоми даромадан чашмаи гарм, гуё ҳайкали азими зане намудор мешавад, ки аз сина, шикам ва остинҳояш об меравад. Батни зан раста ба чашма аст. Ҳангоми ворид шудан ба батни кӯҳ ғори обӣ пайдо мешавад, ки ба одамон одатан эҳсосоти гуногун медиҳад. Аз сабаби ҷойгиршавии дар миёни баландкӯҳҳо ва дар наздикии якчанд қуллаҳо, иқлими назди чашма субҳу шом хунук аст ва шамол дар онҷо мевазад. Бо вуҷуди чунии иқлими салқи ҳарорати чашма дар давоми сол 43 дараҷа гарм аст. Мавсими зиёрат табобат ва тамошои чашмаи Биби Фотимаи Заҳро хеле барвақт (аввали апрел) оғоз меёбад ва дар охири моҳи октябр ба охир мерасад. Агар осоишгоҳ ва меҳмонхонаҳо барои қабули сайёҳон дар ҳавои хунук омода бошанд, мавсими истироҳат метавонад аз ду то се моҳи дигар тамдид карда шавад. Чашмаи Биби Фотимаи Захро дар масофаи 200 км дуртар аз шаҳри Хоруғ, маркази ВМКБ ҷойгир аст. Он дар водии Вахони кӯҳҳои Помири Тоҷикистон, дар ноҳияи Ишкошим ҷойгир аст. Водии Вахон Ишкошим минтақаи зебо ва дастрасест барои сафару тамошш. Чашмаи гарми Биби Фотима-и Заҳро тақрибан 1 км болотар аз Қалъаи Ямчун, ки дар деҳаи Ямчуни Ишкошим воқеъ аст, ҷойгир аст. Ба он тавассути такси ё микроавтобуси маҳаллӣ, ки аз маркази ноҳия ё аз Хоруғ меравад, расидан мумкин аст. Гузашта аз ин, сайёҳ метавонад баъди сафари тӯлони аз ноҳияи Мурғоб ва ё Афғонистон вориди ин макон шавад. Ҷолибтари сафар ба ин макон ҳамроҳи гурӯҳе мебошад. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 379.

0

Андароб

Андароб, чашмаи минералӣ. Дар соҳили рости дарёи Панҷ, 63 километр дуртар аз маркази ноҳияи Ишкошим, дар шафати роҳи мошингарди Хоруғ–Ишкошим воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2300 метр. Тобистон чашма зери оби дарё мемонад. Дебиташ – 0,2 литр дар як сония, ҳарорати обаш 13,5–14,2 °С. Дар таркиби оби чашма катионҳои натрий (551 миллиграмм дар як литр), калсий (195 миллиграмм дар як литр), магний (104 миллиграмм дар як литр), калий (29,0 миллиграмм дар як литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (1220 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (587 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (310 миллиграмм дар як литр), молекулаҳои диссотсиатсиянашудаи ангидриди карбон (1071 миллиграмм дар як литр), кислотаи силикат (26,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин титан ва мис мавҷуданд. Минералнокии умумиаш – 4,2 грамм дар як литр. Онро метавон барои муолиҷаи бемориҳои илтиҳоби меъда, рӯдаи дувоздаҳангушта, ҳепатит, холецистит, пиелонефрит, касалии қанд ва диатези бавлӣ ошомид. Чашмаи Андароб вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби чашмаҳои Ессентуки–17, Зваре (Гурҷистон) ва Севан (Арманистон) шабоҳат дорад. Ангишт Ангишт, чашмаи минералӣ дар 3,5 километр ҷанубу шарқии шаҳри Ваҳдат. Оби минералии ҳидрогенсулфидӣ навъи Сочи – Матсеста. Аз пармачоҳ (умқи 1800 метр) ба миқдори 4 литр дар як сония ҷорӣ аст. Ҳарорати об дар сарчашма 54 °С; минералнокиаш 29 грамм дар як литр; таркибаш хлориди натрий ва калсий дорад; обаш андаке радиоактивӣ аст. Ҳамчун оби шифобахш истифода мебаранд. Анзоб Анзоб, чашмаи хунуки минералӣ, 95 километр шимолтари Душанбе (8 километр шимолтари ағбаи Анзоб), дар сари роҳи Душанбе–Хуҷанд, дар баландии 3179 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Дебиташ 0,5 литр дар як сония, минералнокиаш 1,3 грамм дар як литр. Оби чашма дар таркиби худ гидрокарбонати калсий, магнию натрий дорад. Арзанак Арзанак, чашмаи минералии обаш сард. Тақрибан 4 километр шимолтар аз шаҳри Хуҷанд, дар доманаи кӯҳи Мевагул ҷой гирифтааст. Дар мавзее, ки чашма воқеъ гаштааст, мазори қадиме вуҷуд дорад. Оби чашма аз чанд ҷой мебарояд. Гурӯҳи якуми чашмаҳо се ҷои баромад дошта, дебити онҳо 0,45 литр дар як сония ва ҳарорати обашон 17,5 °С аст. Гурӯҳи дуввум як ҷои баромад дорад; дебиташ 1,8 литр дар як сония, ҳарорати обаш 17,2 °С. Таркиби оби чашма аз сулфатҳо, нитратҳо, натрий, калий, калсий, стронсий ва ғайра иборат аст. Барои муолиҷаи амрози дилу рагҳо, узвҳои ҳозима, ихтилоли мубодилаи моддаҳо нафъ дорад. Аччиқтош Аччиқтош, чашмаи сарди минералии карбонатӣ дар ноҳияи Мурғоб. Дар водии дарёи Аличур (13,5 километр шарқтари хоҷагии «Булункӯл») дар баландии 3960 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Дебиташ – 0,16 литр дар як сония, минералнокиаш 4,55 грамм дар як литр, ҳарорати обаш 15 °С. Таркиби об аз натрий (1002 миллиграмм дар як литр), калсий (59,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонат (2214 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (298 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (45,0 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (771 миллиграмм дар як литр), кислотаи силитсий (77,0 миллиграмм дар як литр), метаборат (65,0 миллиграмм дар як литр) иборат аст. Оби чашма барои муолиҷаи илтиҳоби музмини меъда, дарди рӯдаи ғафс (колит), пешоброҳа, диабет, роҳҳои нафас нафъ дорад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба оби маъдании Боржоми (Гурҷистон) наздик аст. Баршор Баршор, чашмаи минералии обаш сард. Дар соҳили рости дарёи Панҷ, дар ноҳияи Ишкошим, 71 километр ҷанубтари шаҳри Хоруғ, дар баландии 2280 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Дебиташ 0,8 литр дар як сония, ҳарорати обаш 10–15 °С. Дар таркиби оби чашма натрий (349 миллиграмм дар як литр), калсий (308 миллиграмм дар як литр), магний (77,0 миллиграмм дар як литр), оҳан (10,0 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (354 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (200,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (13,9 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (1013 миллиграмм дар як литр), кислотаи силитсий (109 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин титан, мис, никел, бор, фтор, рух, маргимуш ва молибден вуҷуд доранд. Дар 1 литр об 2,6 грамм намакҳои минералӣ мавҷуданд. Аз рӯи таркиби кимиёвӣ ба оби чашмаҳои минералии «Ессентуки-17» ва «Ессентуки-4» (Гурҷистон), ҳамчунин Наличевский Камчатка наздик аст. Онро метавон барои обзан (ванна) ва ошомидан кор фармуд. Аз оби чашма оби маъдании «Бадахшон» истеҳсол мекунанд, ки барои табобати амрози меъда (невроз бо ихтилоли фаъолияти шираҷудокунӣ ва таҳрикии меъда), захми меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта, оризаҳои ҷарроҳии меъда (баъди 2–3 моҳи ҷарроҳӣ), рӯдаҳо (энтерити музмин, энтероколит, проктосигмоидит, тифлит), ҷигар ва талхадон (гепатити музмин, холецистит ва холангит), амрози мубодилаи моддаҳо (диабети қанд, фарбеҳӣ) ва ғайра нафъ дорад. Баҳмир Баҳмир, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Тақрибан 14 километр ҷанубтар аз деҳаи Қизилработ дар баландии 4060 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Оби чашма аз 10 ҷой мебарояд. Ҳарорати оби чашмаҳои гарм +38 °С, дебиташон 0,4 литр дар як сония аст. Таркиби кимиёвии онҳо аз натрий (829 миллиграмм дар як литр), калсий (96,0 миллиграмм дар як литр), калий (49,0 миллиграмм дар як литр), магний (20,0 миллиграмм дар як литр), ҳидрокарбонатҳо (2349 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силитсий (3,0 миллиграмм дар як литр), метаборат (33,0 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин литий, радон (1,5 нанокюри дар як литр), рубидий, мис, никел, фтор, маргимуш иборат аст. Миқдори гази карбонат 95,6% ва нитроген 4,4%-ро ташкил медиҳад. Минералнокии умумиашон – 3,9 грамм дар як литр. Оби чашмаро метавон чун обзан (ванна) ва барои ошомидан истифода бурд. Аз ҷиҳати таркиби кимиёвӣ ба обҳои маъдании Боржоми (Гурҷистон) наздик аст. Барои табобати амрози узвҳои ҳозима ва мубодилаи моддаҳо нафъ дорад. Бахтиёр Бахтиёр, чашмаи минералӣ дар ноҳияи Мурғоб. Дар хамии Сассиқкӯл, 200 километр шарқтар аз шаҳри Хоруғ воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 4010 метр. Оби чашма аз 2 ҷой мебарояд. Дебиташ 1,33 литр дар як сония, минералнокиаш 2,71 грамм дар як литр; ҳарорати обаш +8 – +10 °С. Таркибаш аз натрий (374 миллиграмм дар як литр), калсий (130 миллиграмм дар як литр), магний (30,0 миллиграмм дар як литр), гидрокарбонатҳо (1457 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (42,0 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (13,0 миллиграмм дар як литр), ангидриди озоди карбон (584 миллиграмм дар як литр), кислотаҳои силикат (59,0 миллиграмм дар як литр), метаборат (11,0 миллиграмм дар як литр), радон (6,3 нанокюри дар як литр) иборат аст. Барои муолиҷаи илтиҳоби музмини меъда, дарди рӯдаи ғафс (колит), пешоброҳа, диабет, роҳҳои нафас нафъ дорад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои маъдании Дилиҷон (Арманистон) ва Аспинадзе (Гурҷистон) наздик аст. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 378–379.

0

Абхарв

Абхарв, чашмаи минералии обаш сард дар ноҳияи Ишкошим. Тақрибан 10 километр дуртар аз маркази ноҳия дар баландии 2800 метр аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Оби чашма аз се ҷо фаввора мезанад, ки ҳарорат ва дебиташон гуногун аст. Чашмаи якум тақрибан 1 километр дуртар аз резишгоҳи сойи Дараи Намак воқеъ гашта, ҳарорати обаш 13,2 – 14 °С, дебиташ 2,4 литр дар як сония аст. Ду чашмаи дигар дар масофаи 150–300 метр аз резишгоҳи сой ҷой гирифтаанд; ҳарорати оби онҳо + 7 °С, дебиташ 0,3 литр дар як сония аст. Таркиби оби чашма аз катионҳои калсий (433 миллиграмм дар як литр), натрий (222 миллиграмм дар як литр), магний (121 миллиграмм дар як литр), анионҳои гидрокарбонатҳо (1244 миллиграмм дар як литр), сулфатҳо (667 миллиграмм дар як литр), хлоридҳо (248 миллиграмм дар як литр), ҳамчунин оҳан, никел, рух, маргимуш, радон (4,6 нанокюри дар як литр) ва бром иборат аст. Оби Абхарв барои муолиҷаи бемориҳои узвҳои ҳозима ва ихтилоли мубодилаи моддаҳо нафъ дорад. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ба обҳои минералии курортҳои Хмелницкий ва Балатонфюред (Маҷористон) ва нарзани Кисловодск наздик аст. Авч Авч, чашмаи минералӣ дар соҳили дарёи Панҷ, 26 километр дуртар аз маркази ноҳияи Ишкошим воқеъ аст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 2410 метр. Дебиташ – 5 литр дар як сония, ҳарорати обаш 34 – 35 °С. Дар таркиби оби чашма микроэлементҳои аз ҷиҳати биологӣ фаъол – магний, оҳан, никел, фтор, рух ва бром мавҷуданд. Соли 1895 дар назди чашма ҳаммом сохта шуда буд, ки дар он сарҳадбонон шустушӯ мекарданд. Маълумоти аввалини илмӣ оид ба чашма ба қалами олими шӯравӣ Н. М. Прокопенко (1930) тааллуқ дошта, оид ба он Н. С. Котова низ пажӯҳиш анҷом додааст. Оби чашма газнок буда, миқдори гази карбонати ҳалшуда дар он 80% ташкил медиҳад; бӯи гидрогенсулфид эҳсос карда намешавад, ҳарчанд миқдори он дар таркиби об 61,4 миллиграмм дар як литр аст. Дар таркиби оби чашма литий, оҳан, никел, фтор, рух, бром, радон (2,3 нанокюри дар як литр) низ ёфт шудаанд. Оби чашмаро метавон ошомид, чун обзан (ванна) ва барои ингалятсия, оббозӣ, шустани меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта истифода бурд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ оби чашма ба оби нарзанҳои сулфатии Кисловодск наздик аст. Соли 1978 дар заминаи беморхонаи ноҳияи Ишкошим шуъбаи физиотерапевтии «Авч» ташкил карда шуд, ки дорои 60 кат мебошад. Оби чашма барои табобати амрози дилу рагҳо, узвҳои ҳозима, мубодилаи моддаҳо, бемориҳои занона, урологӣ ва ғадудҳои усораи дохилӣ нафъ дорад. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 378.

0

Осоишгоҳи «Шоҳамбарӣ» (идома)

Осоишгоҳи Шоҳамбарӣ дар водии Ҳисор, 25 км дар самти шимолу ғарбӣ аз шаҳри Душанбе дар баландии 1150 м., дар мавзеи хушманзари қаторкӯҳҳои Ҳисор, дар назди деҳаи Шоҳамбарӣ ҷой гирифтааст. Дар осоишгоҳи «Шоҳамбарӣ» бемориҳои роҳи меъдаю рӯда ва ҷигар (гастрит, энтерит, колит, холесистит, захми меъдаю рӯдаи дувоздаҳангушта, санги талхадон), амрози силсилаи асабҳои канорӣ, дастгоҳи такяву ҳаракат (ғайрисилӣ), простатит, аъзои ҷинсии занона ва пӯст (себорея, экземаи себореявӣ, экземаҳои музмини хушк, дерматитҳои сабабашон моддаҳои кимиёвӣ, шукуфаи сурх, склеродермия, моҳипӯстӣ, хоришак, кератодермия ва ғайра) табобат карда мешаванд. Осоишгоҳ дорои 500 ҷойи хоб дар масоҳати 17 гектар воқеъ аст. Бори нахуст соли 1952 тавассути пармачоҳҳо оби шифобахши мавзеи Шоҳамбарӣ кашф карда шуда барои табобати мардум ба кор шурӯъ намудааст. Соли 1986 пармачоҳҳои нави оби шифобахш кофта шудаанд. Соли 1990 бинои 5 қабатаи нави осоишгоҳ сохта шуд. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 377–378.

0

Осоишгоҳҳо ва чашмаҳои минералии Тоҷикистон

Тоҷикистон сарзамини обҳои минералӣ аст. Дар ин ҷо беш аз 200 чашмаи минералӣ мавҷуданд, ки дар заминаи бисёри онҳо истироҳатгоҳу осоишгоҳҳо бунёд карда шудаанд. Аксари ин обҳо хосияти шифобахш доранд. Бемориҳоро бештар бо обҳои минералии зеризаминӣ (оби чашмаҳо, пармачоҳҳо ва ғайра) муолиҷа мекунанд. Чашмаҳои минералии табиӣ дар натиҷаи қабатҳои обдори заминро буридани водиҳо, дара, сой, ҷар ва ғайра пайдо мешаванд. Ҳоло барои муолиҷа обҳои минералии пармачоҳҳои чуқурро низ истифода мебаранд, зеро таркиби кимиёвии онҳо тағйир намеёбад (таркиби оби чашмаҳои минералии табиӣ аз таъсири баъзе омилҳо, масалан, боришот дигаргун мешавад). Танҳо бо обҳои минералие, ки миқдори моддаҳои кимиёвӣ ва хосиятҳои физикиашон мувофиқи меъёр (бо таҷрибаҳои махсуси физикӣ, кимиёвӣ ва ғайра дақиқ карда шудаанд) аст, бемориро муолиҷа мекунанд. Обҳои минералӣ аз рӯи минералнокӣ (миқдори ҳама гуна моддаҳои дар об ҳалшуда, ғайри газҳо), таркиби ионҳо (хлоридӣ, сулфатӣ, натрий, калсий, магний ва ғайра), миқдори газ ва унсурҳои махсус (карбонатӣ, сулфидӣ, йоду бромӣ, хлориди натрий, радиоактивӣ ё радонӣ ва ғайра), инчунин ҳарорат (хунук – то 20 °С, гарм – то 36 °С, сӯзон, ё термалӣ то 42 °С ва ғайра) тавсиф карда мешаванд. Ғайр аз ин, обҳои минералии турш, нейтралӣ ва ишқорӣ вуҷуд доранд. Бо обҳои минералии хлориди натрийдор, ки аз ҷиҳати таркиби кимиёвӣ ба хилтҳои андомгони одам қариб яксонанд, бемориҳои системаи дилу рагҳо ва асаб, банду буғум, пӯст, бемориҳои занонаро муолиҷа мекунанд. Онҳоро инчунин барои муолиҷаи бемориҳои меъда, рӯда, ҷигар ва талхароҳаҳо менӯшанд, ҳангоми бемориҳои узвҳои нафас ингалятсия менамоянд. Обҳои минералии карбонатиро барои муолиҷаи бемориҳои дилу рагҳо фаровон истифода мебаранд. Нӯшидани обҳои минералии карбонатӣ (бо мақсади муолиҷа) ба фаъолияти узвҳои ҳозима, хусусан меъда, ҷигар ва гурдаҳо нафъи бисёр меорад. Обҳои минералии сулфидиро одатан, барои қабули ванна кор мефармоянд. Омили асосии табобатии онҳо гидрогенсулфид буда, он тавассути пӯст ба андомгон ворид мегардад. Обҳои минералии сулфидӣ ба гардиши хун, кори системаи асаб, ғадудҳои эндокринӣ таъсири муфид мерасонанд. Омили муолиҷавии обҳои радонӣ гази радиоактивии радон ва маҳсули таҷзияи он мебошад; аз ҷиҳати таркиби кимиёвӣ ва хосиятҳои физикӣ обҳои радонӣ хеле гуногунанд. Ҳангоми қабули ванна радон асосан дар пӯсти бемор ғун шуда, баъди чанд соат аз андомгони ӯ хориҷ мегардад. Оби радоне, ки барои муолиҷа нӯшида шудааст, аз меъда ба ҷигар, испурч ва дигар узвҳо ва обе, ки ингалятсия карда шудааст, аз шуш ба бофтаҳои рагҳо ва гурда меравад. Радон ба мубодилаи моддаҳо, кори системаи дилу рагҳо, ғадудҳои эндокринӣ, меъда, ҷигар ва ғайра нафъ меорад. Оби осоишгоҳи Хоҷаобигарм радонӣ аст. Обҳои минералии нитрогенӣ (ин обҳо аксаран хеле гарм мешаванд) асосан бо ҳарорат ва таъсири механикии худ (бо ҳубобҳои газ) ба пӯст шифо мебахшанд (ҳангоми қабули ванна). Ин обҳоро инчунин барои дорушӯйии узви иллатноки бадан, ингалятсия, шустани рӯда ва ҳамчун нӯшокии муолиҷавӣ истифода мебаранд. Вобаста ба таркиби кимиёвӣ ва хосиятҳои физикӣ обҳои минералӣ ба организм таъсири умумӣ (асосан тавассути асаб ва хун) низ мерасонанд. Инчунин ҳарорат ва массаи об, ки ба бадан фишор меорад (фишори оби ваннаҳои муолиҷавӣ, ҳавзҳои муолиҷавӣ ва ғайра гуногун аст), рангу бӯи об (нӯшокии муолиҷавӣ), шароит, муҳлат, суръат ва шумораи қабули ваннаҳо, инчунин ҳолати аввалии андомгон муҳиманд. Табибон ин омилҳоро ба назар гирифта, ба ҳар бемор муолиҷаи алоҳида таъйин мекунанд. Барои муолиҷаи узвҳои дарунӣ обҳои минералиро менӯшанд. Обҳои минералии осоишгоҳҳоро бевосита аз чашма нӯшидан мумкин аст. Дар аксар осоишгоҳҳо павилйонҳои обҳои минералии нӯшокӣ сохта шудаанд, ки барои дар ҳама фаслҳои сол нӯшидани об мусоидат мекунанд. Обҳои минералиро дар шишаҳо низ мегиранд (масалан, обҳои минералии «Шоҳамбарӣ», «Ҳавотаг» ва ғайра). Онҳоро дар заводҳои махсус ва сехҳои муассисаҳои саноати хӯрокворӣ автоматҳо ба шишаҳо мерезанд (бо риояи қоидаҳои санитарию гигиенӣ, тарзи нигоҳдошт ва кашондан). «Баҳористон» «Баҳористон», осоишгоҳ дар вилояти Суғд. 22 майи 2011 дар соҳили обанбори «Баҳри Тоҷик» сохта шудааст. Масоҳаташ 22 гектар. Масофа аз шаҳри Гулистон то осоишгоҳ – 20 километр. Иқлими маҳал континентӣ ва хушк буда, вобаста ба фаслҳо тағйир меёбад. Ҳарорати миёнаи январ -4 – +1 °С, июл 16–29 °С. Дар ҳудуди «Баҳористон» 5 бинои замонавӣ қомат афрохтааст. Бинои асосии осоишгоҳ 61 утоқи зисти муҷаҳҳаз бо таҷҳизоти зарурӣ, ҳамчунин китобхона, сартарошхона, машшотахона, толори билярдбозӣ ва ғайра дорад. Бинои якум аз 46 утоқ иборат буда, дар он 92 нафар ҷой мешавад. Бинои дуввуми осоишгоҳ барои фароғат ва муолиҷа пешбинӣ шудааст. Дар он утоқҳои табобат, ошхона, толори варзиш ва ғайра ҷойгиранд. Бахши муолиҷавии осоишгоҳ аз 5 утоқи муоинаву ташхис ва 17 утоқи табобати бемориҳо иборат буда, барои 96 нафар ҷои зист дорад. Бинои табобатии «Баҳористон» бо таҷҳизоти замонавии физиотерапиягӣ муҷаҳҳаз аст. Дар ин ҷо ба беморон гиёҳчой ва доруҳои наботии тақвиятбахш низ медиҳанд. Дар варзишгоҳ ва толорҳои варзишии «Баҳористон» барои бозии футбол, баскетбол, теннис, оббозӣ ва ғайра шароити мусоид фароҳам овардаанд. Маҷлисгоҳи осоишгоҳ дорои компютерҳои замонавӣ ва васоити электронӣ буда, дар мизи мудаввари он барои 30 нафар ҷои нишаст мавҷуд аст. Дар осоишгоҳ ҳамчунин 2 бинои тобистонӣ (дорои 104 ҷой) сохта шудааст. Омилҳои табобатии осоишгоҳ: гармишифоӣ (лойқашифоӣ, регшифоӣ, мумшифоӣ ва ғайра), барқшифоӣ (муолиҷа бо ултрасадо, электрофорез, индуктотерапия ва ғайра), лазершифоӣ, обшифоӣ (души мудаввар, обзани «марворидӣ», обзанҳои табобатӣ ва ғайра), намакшифоӣ, масҳ (аз ҷумла масҳи барқӣ), сӯзаншифоӣ ва ғайра Воситаи асосии муолиҷа лойқаи шӯри кӯли Сакии шаҳри Саки (Украина) мебошад. Лойқаи кӯл хосса барои муолиҷаи бемориҳои пӯст, селлюлит, мӯйрезӣ, касалиҳои нохун, артритҳо, остеохондроз, никрис, бенаслии зану мард, сусткамарӣ, простатит, псориаз, шукуфа, кубоз, моҳипӯстӣ, неврит, радикулит, асабдард, дарди нимсара, сарчархӣ, ғамбеморӣ, бехобӣ, назла, гайморит, гулудард, пневмония, бронхит, зиқи нафас, пародонтоз, гингивит, стоматит, ҳепатитҳо, илтиҳоби талхадон, захми меъдаву рӯдаи дувоздаҳангушта, илтиҳоби рӯда, бемориҳои гӯшу даҳон ва ғайра муфид аст. Осоишгоҳ тамоми сол фаъолият мекунад. «Гармчашма» «Гармчашма», маҷмааи табобату сайёҳӣ. Дар ноҳияи Ишкошими Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон воқеъ гаштааст. Аз осоишгоҳ то маркази ноҳия - 60 километр, то шаҳри Хоруғ - 45 километр. Омили асосии табобатии он оби шифобахши Гармчашма, ҳавои тозаву серуни кӯҳистон ва радиатсияи фаровони офтоб мебошад. Иқлими маҳал континенталӣ ва хушк, тобистон гарм ва зимистон мӯътадил аст. Ҳарорати миёнаи ҳавои июл 31,6 °С, январ - 19,5 °С. Боришоти солона 100 миллиметр. Давраи офтобӣ дар як сол 2500-3000 соатро ташкил медиҳад. Дар ноҳия фасли баҳор аз 3 март оғоз ёфта, то 3 июн, тобистон аз 4 июн то 18 сентябр, тирамоҳ аз 19 сентябр то 19 декабр, зимистон аз 20 декабр то 2 март давом мекунад. Намнокии ҳаво дар як сол ба ҳисоби миёна 43% аст. Соли 1957 дар назди чашма шифохонаи махсус бунёд карда шуд, ки 50 кат дошт. Ба он аз тамоми гӯшаю канори собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ беморон барои табобат меомаданд. Соли 2010 бо супориши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар ҷои шифохона маҷмааи «Гармчашма» сохта шуд ва дар рӯзи Ваҳдати миллии Тоҷикистон мавриди истифода қарор гирифт. Маҷмаа аз 5 бинои нави иловагӣ, варзишгоҳ, иншооти табобатию фароғатӣ, меҳмонхонаи замонавии «Сомон ТМ», майдончаҳои баскетбол, волейбол, теннис, ҷои офтобдиҳии бадан ва ғайра иборат аст. Дар «Гармчашма» асосан бемориҳои пӯст табобат карда мешаванд: псориаз, экзема, нейродермит, склеродермия, хориши умумӣ ва ҷузъии пӯст, ихтиоз, шукуфаи сурх, парапсориаз ва ғайра «Зумрад» «Зумрад», осоишгоҳ дар шаҳри Исфараи вилояти Суғд, дар соҳили дарёи Исфара (дар баландии 940 метр аз сатҳи баҳр), дар нишемангоҳи кӯҳҳои Варорӯд ҷойгир шудааст. Масоҳаташ 20 гектар. Аз «Зумрад» то маркази шаҳр - 3 километр, то шаҳри Хуҷанд - 110 километр. Иқлими маҳал континенталӣ; тобистон - хушк, зимистон - мӯътадил. Ҳарорати миёнаи ҳаво дар моҳи июл 26 °С, январ - -2 °С. Мавзеи осоишгоҳ зеботарин гӯшаи шаҳр буда, ба осорхонаи табиӣ монанд аст. Сабаби таъсиси «Зумрад» чашмаи минералии «Оби шифо» аст. Дар ҷои кунунии осоишгоҳ соли 1972 барои кормандони соҳаи кишоварзӣ хонаи истироҳат (150 кат) сохта шуда буд. Соли 1976 онро ба осоишгоҳ табдил доданд (барои 260 нафар дар як баст). Баъди ба истифода додани бинои №1 (соли 1983) адади ниёзмандон ба 380 ва бинои №4 (соли 1987) ба 500 нафар дар як баст расид. Он соли 2015 ба Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Осоишгоҳи Зумрад» табдил дода шуд. «Зумрад» дорои 3 бинои иқоматӣ, 2 коттеҷ, 3 бинои табобатӣ (барои 250 нафар дар як соат), қасри «Шифокорон» (дорои 300 ҷой), китобхона, чойхонаи «Сино», Осорхонаи тибби тоҷик (ба номи ташаббускори бунёди «Зумрад» ва аввалин сарвари он Мирзо Олимов), ошхона (дорои 500 ҷои нишаст), толори рақс, қаҳвахона, озмоишгоҳи саририву биокимёвӣ, шуъбаҳои ташхис, дандонпизишкӣ ва ғайра мебошад. Дар «Зумрад» бемориҳои дилу рагҳо (ғалаёни хун, миокардит, атеросклероз, камхунии дил, тромбофлебит ва ғайра), узвҳои такя ва ҳаракат (тарбод, остеохондроз, остеоартроз, остит, бурсит ва ғайра), касалиҳои занона (илтиҳоби бачадон, бенаслӣ, эндометрит, аднексит, колпит ва ғайра), илтиҳоб ва захми меъда, амрози ҷигар, талхадон, гурда, роҳҳои пешоб ва ғайра дармон карда мешаванд. Муолиҷа бештар бо истифода аз оби минералӣ (обшифоӣ), варзиш, парҳез, лойқаи шифобахш, лойқабарқ, озокерит (муми кӯҳӣ), нафталан, барқшифоӣ, магнитшифоӣ, масҳшифоӣ, сӯзаншифоӣ ва ғайра сурат мегирад. Дар маркази варзиши шифоии «Зумрад» 37 намуд дастгоҳҳои муолиҷавӣ, тенниси рӯи миз, биллиард, майдончаи волейболу бадминтон мавҷуданд. «Зумрад» тамоми сол фаъолият мекунад. Соли 2015 «Зумрад» барои сифати олии хизматрасонӣ бо Ҷоизаи байналмилалии тилоии «Quality Summit» (Авҷи сифат) мушарраф гардидааст. Ҳоло дар осоишгоҳ биноҳои нави замонавӣ қомат афрохта истодаанд, ки савияи хизматрасонӣ ба аҳолиро боз ҳам беҳтар менамоянд. «Обигарм» «Обигарм», осоишгоҳест дар шаҳри Роғун. Дар масофаи 100 километр шарқтар аз шаҳри Душанбе, дар соҳили чапи дарёи Обияйлок ҷой гирифтааст. Баландиаш аз сатҳи баҳр 1200-1300 метр. Осоишгоҳ соли 1946 дар заминаи чашмаҳои минералии гарм таъсис ёфтааст. Аввал 50 кат дошта, мавсимӣ (фақат тобистон) буд. Ҳоло тамоми сол фаъолият дорад. Моҳҳои май-октябр дар як вақт ба 300 нафар ва дар моҳҳои дигар ба 100 нафар хизмат мерасонад. Маҳалли осоишгоҳ сарсабз буда, дар самти роҳи Помир дараҳои сердолударахт тӯл кашидаанд. Зимистон кӯтоҳ ва нисбатан гарм, вале сербарф аст. Дар давоми зимистон баъзан ҳаво то +13 +17 °C гарм мешавад. Тобистон бештар салқин аст. Намнокии нисбии ҳаво моҳҳои июл 27%, август 20% ва сентябр 23% мебошад. Обҳои минералии осоишгоҳ дар қаъри замин ҷой гирифтаанд. Бино бар ин, ҳарорати онҳо баланд ва минералнокиашон хосса аст. Бо мақсади бештар рӯи замин баровардани оби ҳарораташ баланд, ки ба раванди муолиҷа таъсири мусбат мерасонад, чанд пармачоҳ кофта шудааст. Оби пармачоҳҳо дар шакли обзан (ванна) ва душҳои гуногун истифода мешавад. Муолиҷаро танҳо табиб таъйин мекунад. Дар осоишгоҳ аз аэроҳелиотерапия низ фаровон истифода мекунанд. Усулҳои дигари муолиҷа, масалан, галванизатсия, ионнофорез бо новокаин, калсий, магний ва ғайра, диатермия, дарсонвал, солюкс ва кварс, парафиншифоӣ, варзиши шифоӣ, масҳ, парҳез низ мавҷуданд. Дар «Обигарм» бемориҳои силсилаи асабҳои канорӣ, полиартритҳо (ғайрисилӣ), амрози узвҳои ҷинсии занона, пӯст (экзема, нейродермит, псориаз, склеродермия, моҳипӯстӣ, хоришак, кератодермия, дисхидроз, саглеси музмин), брутселлёз ва ғайра табобат карда мешаванд. «Хоҷаобигарм» «Хоҷаобигарм», яке аз осоишгоҳҳои маъруфи ҷумҳурӣ. Дар нишебии ҷанубии қаторкӯҳҳои Ҳисор (52 километр шимолтар аз Душанбе), дар баландии 1860-1900 метр аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст. Тобистонаш гарм (ҳарорати миёнаи июл +22 °С); зимистонаш сербарфи мулоим (ҳарорати миёнаи январ -2 °С); боришоти солона 1430 миллиметр. Осоишгоҳ соли 1934 таъсис ёфтааст. Омили асосии табобатии осоишгоҳ обҳои минералии радонии гарм (62-96 °С) мебошанд. Дар ҳудуди осоишгоҳ зиёда аз 40 чашмаи минералӣ мавҷуд аст. Аз соли 1957 дар осоишгоҳ бо мақсади муолиҷа аз оби минералии пармачоҳ истифода мекунанд. Он бештар дар шакли обзан (ванна)-ҳои гуногун ва душ таъйин карда мешавад. Яке аз омилҳои асосии табобатӣ дар осоишгоҳ буғи радону торонӣ ва газҳои гарм мебошад. Миқдори радон дар буғ хеле зиёд аст. Ба андомгон асосан маҳсули таҷзияи он, яъне афканишоти радиоактивӣ таъсир мерасонад (дар сатҳи пӯст то 3-4 соат боқӣ мемонад). Дар таркиби буғ ҳамчунин нуклиди радиоактивии торон (Радон - 220) мавҷуд аст. Тамоми таъйинот аз ҷониби табибон ва ба таври фардӣ сурат мегиранд. Ошомидани оби шифобахшро пеш аз истеъмоли ғизо ё баъди он мефармоянд. Дар осоишгоҳ бемориҳои зер табобат карда мешаванд: амрози гуногуни устухону мушакҳо (артрит ва полиартрити ғайрисилӣ, остеохондроз, спондилез, спондилоартроз, синовити музмин, бурсит, тендовагинит, миозит, миалгия, периартрит, фибромиозит ва ғайра), бемориҳои силсилаи асаб, амрози занона (салпингити музмин, метрити музмин, бемориҳои илтиҳобии аъзои ҷинсӣ, ихтилоли тухмдонҳо, бенаслӣ ва ғайра), бемориҳои дилу рагҳо (эндомикардит, нақси гуногуни дил, атеросклероз, зиқи дил, ғалаёни хун, фишорпастӣ, оризаҳои флебит, тромбофлебит ва ғайра). Дар натиҷаи табобат фишори хун паст, консентратсияи холестерину липидҳои мувофиқи меъёр, В-липопротеидҳо, триглисеридҳо, натрий, оҳан, мис ва силитсий кам, дараҷаи шахшавии хун суст, миқдори фосфолипидҳо, калий ва ғайра зиёд мешавад, фаъолияти гурдаҳо, ғадуди болои гурда, шуш меафзояд. Осоишгоҳ дорои 700 кат мебошад. «Ҳавотаг» «Ҳавотаг», осоишгоҳ дар ноҳияи Истаравшан, дар масофаи тақрибан 25 километр шимолу ғарбтари шаҳр ҷой гирифтааст. Осоишгоҳ дар заминаи обҳои минералӣ, ки ибтидои солҳои 50 асри 20 аз умқи 1300 метр кофта бароварда шудаанд, бунёд гардидааст. Соли 1954 дар ин ҷо бинои обзан (ванна)-ҳоро сохта мутахассисонро ба кор даъват карданд; таъсири обҳои минералӣ ба андомгони одам мавриди омӯзиш қарор гирифт. Минбаъд дар мавзеи пармачоҳҳо озмоишгоҳи замонавии «Ҳавотаг» қомат афрохт. Осоишгоҳ дар доманаи шимолии қаторкӯҳҳои Туркистон дар баландии 600 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир мебошад. Маҳалли осоишгоҳро сойи амиқи Шӯрбулоқ бурида мегузарад. Иқлими маҳал континентии шадид аст. Ҳарорати ҳавои июл-август гарм 30-42 °С, сентябр-октябр +20 - +30 °С. Миқдори умумии боришоти солона - 400 миллиметр. Фасли тобистон гарм бошад ҳам, бино бар хушк будани ҳаво тоқатфарсо нест. Намнокии нисбии ҳаво аз июн то сентябр 25-15%, октябр 50-60%-ро ташкил медиҳад. Зуд-зуд шамол мевазад (хусусан тирамоҳу зимистон). Дар осоишгоҳ бемориҳои роҳи меъдаю рӯда (гастрити музмин, колити музмин, гепатохолецистити музмин), силсилаи устухону мушакҳо (полиартрити музмин, остеохондроз), амрози силсилаи асабҳои канорӣ (радикулити музмин, полиневрити музмин, ишиас), бемориҳои занона (эндометрити музмин, бенаслӣ), бемориҳои пӯст (экземаи себореявӣ, себорея, экземаҳои шадид ва зершадид бидуни тарӣ, дерматитҳои пайдоишашон кимиёвӣ, шукуфаи сурх, склеродермия, кератодермия, хоришак, дисҳидроз, саглеси музмин ва ғайра) табобат карда мешаванд. «Ӯротеппа» «Ӯротеппа», осоишгоҳи иқлимиест дар ноҳияи Истаравшан. Соли 1978 таъсис ёфтааст. Дар масофаи 5 километр ҷанубтар аз шаҳри Истаравшан, дар водии Каттасой (баландиаш аз сатҳи баҳр 1010-1050 метр) ҷойгир шудааст. Иқлимаш континентии наздикӯҳист. Ҳарорати миёнаи июл +25,2 °С, январ - 2,4 °С. Боришоти солона 368 миллиметр. Лабораторияи биохимикӣ, шуъбаҳои рентгенологию физиотерапевтӣ, кабинетҳои варзиши шифоӣ, масҳ ва ғайра дорад. Дар «Ӯротеппа» амрози системаи дилу раг, ғалаёни хун (хипертония) табобат карда мешаванд. Ҳавои софи доманаи кӯҳ барои кори тамоми андомгон таъсири муфид мерасонад. «Шоҳамбарӣ» «Шоҳамбарӣ», осоишгоҳ дар деҳаи Шоҳамбарии шаҳри Ҳисор. Дар доманаи ҷанубии қаторкӯҳҳои Ҳисор, дар баландии 1100-1150 метр аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст (26 километр ғарбтар аз шаҳри Душанбе). Осоишгоҳ соли 1953 таъсис ёфтааст. 2 июли 2021 баъди бозсозӣ номи тозаву замонавӣ гирифт. Феълан ба ҷамъияти саҳомии кушодаи «Осоишгоҳи Шоҳамбарӣ» табдили ном кардааст. Тобистони маҳал гарм (40-42 °С), зимистонаш камбарф (ҳарорати миёнаи январ - 1°С). Боришоти солона 660 миллиметр. Дар маҳалли осоишгоҳ мавсими гармӣ 270-300 рӯз идома меёбад; гармӣ бино бар чандон намнок набудани ҳаво тоқатфарсо нест. Бинои асосии осоишгоҳ панҷошёна буда, дорои 500 кат, ошхона (бо 200 ҷойи нишаст), маҷлисгоҳ (барои 300 нафар), толори варзишӣ ва солимгардонӣ аст. Бинои муолиҷавии осоишгоҳ дар масоҳати 4336 метри мураббаъ бунёд гардида, аз чор ошёна иборат аст. Дар он ҳамзамон метавонанд то 1000 нафар ба муолиҷа ва фароғат фаро гирифта шаванд. Бинои амфитеатр дорои 560 ҷойи нишаст мебошад. Дар он тадбирҳои фарҳангию фароғатӣ, шабҳои эҷодӣ, барномаҳои консертӣ, тамошои филм дар мониторҳои калонҳаҷм ба роҳ монда шудааст. Дар шафати амфитеатр барои мизоҷон ва сайёҳони дохилию хориҷӣ 11 дӯкон барои фурӯши дору, гиёҳҳои шифобахш, маҳсули ҳунарҳои мардумӣ ва ғайра бунёд шудааст. Сохтмони хатти нави оби нӯшокӣ аз дарёи Чангоб дар масофаи беш аз 10 километр ба роҳ монда шудааст. Оби осоишгоҳ ҷавобгӯи меъёрҳои санитарию беҳдоштист. Омили асосии табобатии осоишгоҳ оби минералӣ буда, он ба рушду инкишофи баъзе бактерияҳои бемориангез таъсири марговар мерасонад. Дар осоишгоҳ бемориҳои роҳи меъдаю рӯда ва ҷигар (гастрит, энтерит, колит, холесистит, захми меъдаю рӯдаи дувоздаҳангушта, --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 373–377.

0

Бемористони байналмилалии Ибни Сино

Бемористони байналмилалии Ибни Сино, муассисаи ташхису табобатӣ. Сентябри 2009 бо ҷалби табибони ботаҷриба аз кишварҳои Эрон, Олмон, Россия ва Тоҷикистон ба фаъолият шурӯъ намуд (дорои 120 кат). Беморхона дорои бахшҳои ангиография ва ангиопластика, эндоурология, ҷарроҳии гурда ва роҳҳои пешоб, ёрии таъҷилӣ, бемориҳои занона, ҷарроҳии умумӣ, ортопедӣ, ҷарроҳии тармимӣ, даҳонпизишкӣ, дармонгоҳ, озмоишгоҳ, утоқи рентген ва дорухона мебошад. Беморхона бо таҷҳизоти навтарини замонавӣ муҷаҳҳаз буда, дар он мутахассисони эронӣ ва тоҷик кор мекунанд. Беморхона аз оғози фаъолият ба зиёда аз 18 ҳазор бемор мадад расонидааст; тақрибан 16 ҳазор бемор ҷарроҳӣ карда шудаанд. Дар ҳама бахшҳои бемористон бо истифода аз дастгоҳҳои замонавӣ хизматрасонӣ дар сатҳи байналхалқӣ қарор дорад. Беморхонаи ҷумҳуриявии клиникии ноҳияи Данғара 22 марти 2014 ба истифода дода шуд. Бино ва таҷҳизоти беморхона ба стандартҳои ҷаҳонӣ ҷавобгӯст: ангиография, томографияи компютерӣ, рентгени рақамӣ, рентгени Сиремобил камони С, мамография, ортопантомограмма, ултрасадо (Акузон X300), эндовидео, аскулап, дастгоҳи диализ ва ғайра дорад. Беморхона яке аз калонтарин муассисаҳои иҷтимоӣ дар вилояти Хатлон мебошад. Он на танҳо ба аҳолии ноҳия ва вилоят, балки ба тамоми мардуми ҷумҳурӣ ва хориҷи он хизмат мерасонад. Беморхона шашошёна буда, дорои 105 кат аст. Дар он шуъбаҳои бемориҳои дил, узвҳои дарунии калонсолон ва наврасон, пайвандсозии узву бофтаҳои инсон, ҷарроҳии калонсолон, ҷарроҳии кӯдакон ва урология, бемориҳои амрози занона, таваллуд, наҷот, қабулгоҳ, бунгоҳи шикастабандӣ, дармонгоҳ, озмоишгоҳ, ташхиси шуоӣ ва ултрасадоӣ, тавонбахшӣ ва физиотерапия фаъолият менамоянд. Дар беморхона аз ҷониби доктори илмҳои тиб, профессор Убайдулло Қурбон тӯли 5 сол бо мақсади таҷриба омӯхтани донишҷӯён зиёда аз 1100 ҷарроҳии пластикӣ (қолабвайронии бинӣ, бинии шикаста, чинҳои рӯй ва ғайра) анҷом дода шудааст. «Истиқлол» «Истиқлол», бузургтарин маркази серсоҳаи тандурустӣ дар ҷумҳурӣ. 4 марти 2016 бо ташаббус ва дастгирии Президенти мамлакат, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 25-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба фаъолият сар кард. Дар ноҳияи Фирдавсии шаҳри Душанбе воқеъ аст. Маҷмаа нахустин муассисаи серсоҳаи тиббии кишвар буда, мутобиқ ба талаботи меъёрҳои байналмилалӣ бунёд гардидааст. Масоҳати умумаш 105000 метри мураббаъ. «Истиқлол» аз 38 бинои 1–9-ошёна иборат буда, дорои 650 кат (аз ҷумла 150 кат барои калонсолон, 182 кат барои ҷарроҳии кӯдакон, 213 кат барои дорудармонии кӯдакон, 100 кат барои таваллудхона), зиёда аз 1000 ҳуҷраи тахассусӣ, дармонгоҳ (барои қабули 800 нафар дар як баст), 47 шуъбаи маъмурӣ, ёрирасон ва дармонгоҳ, 50 шуъбаи бистаригардонӣ бо ташхисгоҳ, аз ҷумла шуъбаи наҷот ва муолиҷаи фаврии калонсолон, толорҳои ҷарроҳии асаб, ҷарроҳии умумӣ, ҷарроҳии дилу рагҳо, толори рустанидармонӣ (фитотерапия), маркази иттилоот, китобхонаи электронӣ бо 27 компютери пайваст ба Интернет, таваллудхона, шуъбаи бемориҳои дарунии кӯдакон, шуъбаи бистаригардонии калонсолон, осоишгоҳ, варзишгоҳ ва ғайра мебошад. Дар пойгоҳи марказ бахши ёрии тиббии таъҷилӣ бо 15 адад нақлиёти махсуси муҷаҳҳаз бо асбобу анҷоми замонавӣ, як адад мошини ёрии таъҷилӣ барои кӯдакони навзод ва 3 бригадаи наҷот фаъолият менамоянд. Толори конфронсии «Истиқлол» 260 ва ошхонааш 150 ҷои нишаст дорад. Дар ихтиёри табибон 620 таҷҳизоти муосири ташхису табобат (истеҳсоли Россия, Хитой, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҷопон, Олмон, Финляндия, Чехия ва ғайра) қарор дорад, ки қодиранд якбора чанд амалиёт ба иҷро расонанд. Масалан, дастгоҳи ангиография ташхису табобати бемориҳои дилу рагҳои хунгард, касалиҳои занона ва ғайраро иҷро менамояд; дастгоҳи рентгении ададӣ беморро дар як лаҳза аз ташхис мегузаронад. Дар озмоишгоҳи ташхиси бемориҳои сироятӣ дастгоҳи олмоние насб шудааст, ки дар як соат 96 амалиётро анҷом медиҳад. Заррабини замонавӣ маводди ташхисро 1000–2500 дараҷа калон нишон медиҳад. Дар ҳуҷраи шикастабандӣ дастгоҳе мавҷуд аст, ки табиб дар вақти ҷарроҳӣ беморро аксбардорӣ, ҳамзамон табобат менамояд. Барои бемориҳои гӯшу гулӯ ва бинӣ дастгоҳе вуҷуд дорад, ки беморро дар як вақт ташхис, беҳис ва муолиҷа мекунад. Дар ҳар ҳуҷраи ҷарроҳии маҷмаа дастгоҳҳои сайёр, масалан, рентгени мобилӣ, рентгени рақамӣ, таҷҳизоти махсуси ҳифзи навзодони вазнашон то 500 грамм ва интиқоли онҳо ба ҷойҳои дигар мавҷуданд. Дар бинои ташхисгоҳи «Истиқлол» шуъбаи махсуси тибби суннатӣ амал мекунад, ки дар он кӯдакон хатна, гӯш ё бинии духтарон сӯрох карда мешавад. Дар «Истиқлол» ҳамчунин усули тибби фосилавӣ ба роҳ монда шудааст, ки тавассути он табибони маҳалҳои гуногун метавонанд ба ҳамдигар иртибот дошта бошанд ва барои анҷоми ҷарроҳиҳо табодули донишу таҷриба намоянд. Дар бахши гиёҳдармонии «Истиқлол» бо истифода аз гулу гиёҳҳои шифобахши ҷумҳурӣ доруҳои гуногун тайёр карда мешаванд. Фароҳам овардани шабакаҳои худкори идораи иттилоотӣ, таъмини об, газҳои табобатӣ (ҳавои фишурда ва оксиген), дастгоҳҳои ҳавополо, тибби фосилавӣ, Интернет, алоқаи дохилӣ ва шаҳрӣ, радиои дохилӣ, 416 нуқтаи камераҳои мушоҳидаи бевосита ва 602 адад компютер марказро дар ҷумҳурӣ беназир кардааст. Дар пойгоҳи марказ 14 кафедраи соҳавии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон, факултети тиббии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, Донишкадаи таҳсилоти баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустии Тоҷикистон, Коллеҷи ҷумҳуриявии тиббӣ ва ғайра фаъолият мекунанд. Саҳни марказро 670 адад дарахту буттаи гуногун ва 10 ҳазор бех гулҳои зебо оро медиҳанд. Лоиҳаи марказро се ташкилоти лоиҳакашии ватанӣ – Корхонаи воҳиди давлатии «Душанбешаҳрсоз», Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Саноатсоз» ва Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Шаҳрофар» таҳия намудаанд. Беморхонаи вилоятии клиникии бемориҳои сироятии ноҳияи Данғара 16 июни соли 2021 ба истифода дода шуд. Бинои беморхона бо тарҳи замонавӣ бунёд шуда, аз 5 ошёна иборат аст. Беморхона дорои 200 кат буда, барои ташхису табобат ва баланд бардоштани сатҳу сифати хизматрасонии тиббӣ ба аҳолӣ шароиту имконияти бисёр дорад. Ошёнаи якуми беморхона аз 18 ҳуҷраи корӣ иборат буда, дар он шуъбаи қабул, ҳуҷраҳои функционалӣ, шуъбаҳои эҳёгарӣ, ҷарроҳӣ ва паразитологӣ ҷойгир мебошанд. Дар ошёнаи дуввум 19 ҳуҷраи корию ташхисӣ, шуъбаҳои табобат ва кӯдакона мавҷуданд, ки бо дастгоҳу таҷҳизоти пешрафтаи тиббӣ муҷаҳҳаз гардонда шудаанд. Ошёнаи чоруми беморхона аз 29 ҳуҷра иборат буда, дар он бемориҳои зардпарвин ва касалиҳои сироятии махсусан хавфнок табобат карда мешаванд. Дар маҷмӯъ беморхона дорои қариб 120 ҳуҷра барои беморон мебошад. Дар асоси лоиҳа дар ошёнаи панҷуми беморхона кафедраи бемориҳои сироятии Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон ҷойгир аст. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 371–372.

0

Бемористонҳо

Бемористонҳо муассисаҳоеанд барои дармони беморони бистарӣ. Бемористонҳо ҷумҳуриявӣ, вилоятӣ, минтақавӣ, шаҳрӣ ва ноҳиявӣ мешаванд. Бемористонҳои умумӣ (иборат аз шуъбаҳои гуногун) ва махсус (бемористонҳои касалиҳои сил, бемориҳои сироятӣ, амрози рӯҳӣ, иллатҳои чашм, аз ҷумла барои кӯдакон) низ мавҷуданд. Агар бемористонҳо дар заминаи мактаби олии тиббӣ ё пажӯҳишгоҳ амал кунанд, онҳоро бемористонҳои клиникӣ меноманд. Бемористоне низ вуҷуд дорад, ки ба одамон мувофиқи касбу корашон хизмат мерасонад, масалан, бемористонҳои кормандони роҳи оҳан, милитсия ва ғайра. Бемористонҳо шуъбаҳои қабулгоҳ, муолиҷа, ташхису табобат, лаборатория, дорухона, ошхона, хонаи либосшӯйӣ ва ғайра доранд. Ҳайати кормандон, аз ҷумла табибони бемористонҳо ба миқдори катҳо вобаста мебошанд. Ба қавли ҷуғрофиёдони маъруфи араб Макризӣ нахустин бемористонҳои доимӣ дар замони халифаи умавӣ Валид ибни Абдулмалик (соли 707) бино ёфтаанд. Дар онҳо беморони махав (лепра) бистарӣ карда мешаванд. Дар Андалусия (Испания) бемористонро «молостон» (мористон), дар Миср «мурустон» ва дар Мағриб «мурстон» меноманд. Дар баъзе сарзаминҳо ба бемористонҳо номҳои дигаре низ илова мешаванд. Бемористоне, ки подшоҳи қарахонӣ Туғмоқ Бугро соли 458 ҳиҷрӣ дар Самарқанд бино кардааст, «дорулмарзо» ном дошт. Дар аҳди Салҷуқиён бемористонро «дорулофия» ва «дорушшифо» мегуфтанд. Дар замони туркони усмонӣ вожаҳои «доруссиҳат», «шифохона» ва «теморхона» низ машҳур буданд. Халифаи аббосӣ Мансур соли 148 ҳиҷрӣ Бурҷиси ҳакимро ба Бағдод фаро хонда, дар шаҳраки Карх ба бинои бемористон ва маркази таҳқиқу дармон дастур дод. Табибони ин бемористон дар пешрафти тиб саҳми назаррас гузоштаанд. Овардаанд, ки хазинаи моҳонаи бемористони Саййида (модари Маҷдуддавла) дар Бағдод (соли 304 ҳиҷрӣ ифтитоҳ шуд) ба 600 ва тахсиси моҳонаи бемористони Муқтадирии Бағдод ба 200 динор мерасид. Ба гуфтаи Ибни Абуусайбиа ва Қифтӣ (соли 301 ҳиҷрӣ), дар он давра бо ташаббуси Синон ибни Собит табибон зиндониёнро низ муоина, ташхис ва даво мекардаанд. Ҳамчунин ба деҳоти ҷануби Ироқ бемористонҳои сайёр фиристода мешаванд, ки ба ашхоси ғайримусулмон низ кумак мерасонданд. Барои табобати беморони рӯҳӣ бемористонҳои алоҳида вуҷуд доштанд. Адиби давраи Мутаваккил Мубаррад чунин бемористонро дар дайри Ҳизкил (дар байни Бағдод ва Восит) дида будааст. Тибқи гузориши Яъқубӣ ва Масъудӣ он қадимтарин бемористони рӯҳӣ буд, ки аз бемористони Бетҳлеҳем (Bethlem)-и Лондон (таъсисаш соли 1404) ва бемористони умумии Валенсия (Hospital General Valencia)-и Испания (таъсисаш соли 1409) бартарӣ доштааст. Машҳуртарин бемористонҳои садаи 3 ҳиҷрӣ, ки ба табобати беморони рӯҳӣ сарукор доштанд, бемористонҳои Аҳмад ибни Тулун дар шаҳри Фустоти Миср буданд. Ба гуфтаи Макризӣ дар он бемористон ба маризон либоси махсус пӯшонида, дору ва ғизо ройгон дода мешуд. Дар Андалусия барои ҷудо нигоҳ доштани беморони махав дар беруни шаҳри Қуртуба (Кордова) бемористони махсус сохта буданд. Ба гуфтаи Маққари танҳо дар шаҳри Қуртуба ва ҳаволии он 50 бемористон вуҷуд дошт, ки пас аз тасаллути масеҳиён бар он сарзамин аз байн рафтаанд. Испаниягиҳо бемористони Муҳаммади Панҷум – амири хонадони Насрро, ки соли 777 дар шаҳри Ғарнота (Гренада) сохта шуда буд, ба зарробхона табдил доданд. Мувофиқи тарҳе, ки меъмори фаронсавӣ Гиябӯ бардошта буд, он бемористон бинои дутабақа доштааст. Усмониҳо дар бахшҳои гуногуни артиши худ – қувваҳои ҳарбии баҳрӣ, коргоҳи киштисозӣ ва ғайра низ бемористонҳо сохта буданд. Онҳо ба аҳолии тамоми қаламрави хилофати худ аз Будапешт то Крим ва аз Салоника (дар Аврупои Марказӣ) то Макка, ҳамчунин ба мардуми сарзаминҳое, ки сокинонашон ба дини ислом нагаравида буданд (Белград, Будапешт ва ғайра), кумаки тиббӣ мерасонданд. Бино ба маълумоти асири олмонӣ Ю. Шелтбергер дар замони Боязиди Юлдурум (соли 1400) танҳо дар шаҳри Бурса 8 бемористон вуҷуд доштааст. Дар ҳудуди имрӯзаи Осиёи Марказӣ то охири асри 19 бемористонҳо ба шакли кунуниашон вуҷуд надоштанд. Соли 1891 дар Бухоро бемористони русию мардуми таҳҷой (барои 30 кат) кушода шуд, ки амбулатория ва дорухона низ дошт. Дар он 2 табиб, 3 фелдшер ва 1 дорусоз кор мекард. Охири асри 19 артиши Русияи подшоҳӣ дар қисмҳои сарҳаддии Хоруғ ва Помир ду шуъбаи қабули беморонро ташкил кард, ки аз онҳо аскарон ва баъдан мардуми бумӣ истифода мебурданд. Беморхонаи аввалин дар қаламрави имрӯзаи Тоҷикистон (дорои 40 кат) соли 1913 ба истифода дода шудааст. Дар он 13 табиб ва 32 корманди миёнаи тиббӣ фаъолият дошт. Баъди ташкил ёфтани Ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон ҳифзи тандурустӣ рӯ ба пешравӣ ниҳод. Соли 1929 дар ҷумҳурӣ 22 бемористон фаъолият мекард (990 кат дошт). Баъди дар пойтахт таъсис ёфтани Институти давлатии тиббии Тоҷикистон (соли 1939) адади бемористонҳои ҷумҳурӣ афзуд. Масалан, соли 1940 дар Тоҷикистон 121 бемористон (бо 4490 кат) вуҷуд дошт, соли 1985 адади онҳо ба 319 (бо 42790 кат) расид (10818 табиб). Баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ дар ҷумҳурӣ аксари бемористонҳо бо таҷҳизоти замонавӣ ва дастгоҳҳои компютерӣ муҷаҳҳаз гаштанд. Ҳоло дар Тоҷикистон 128 бемористони деҳотӣ, 53 бемористони ноҳиявӣ ва 25 бемористони шаҳрӣ фаъолият доранд. Баъзе бемористонҳо ба марказҳои саломатӣ табдил дода шудаанд: Маркази саломатии деҳотӣ – 854, маркази саломатии ноҳиявӣ – 54, маркази саломатии шаҳрӣ – 53 адад. А. Боқизода. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 370–371.

0

Таъминоти дору

Дар ҷумҳурӣ назорат ва кафолати таъмини давлатии аҳолӣ бо маводи доруии хушсифат, ашёи хоми давоӣ, моддаҳои психотропӣ ва прекурсорҳои онҳо, молҳои тиббӣ, маводи санитарию гигиенӣ, иловаҳои фаъоли биологӣ, санҷиши фаъолияти ташкилотҳои фармасевтӣ новобаста ба шакли моликият, таҳия ва пешбурди феҳристи давлатии маводи давоӣ дар ҳамкорӣ бо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар вазорату идораҳои дахлдор ба роҳ монда шудааст. Дар ин самт мақоми Хадамоти назорати фаъолияти фармасевтӣ назаррас буда, он фаъолияти дорухонаҳоро ба низом меоварад. Бо мақсади рушди саноати дорусозӣ, бо супориши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Балҷувони вилояти Хатлон корхонаи таҳвили рустаниҳои шифобахши «Сариҳосор» ба истифода дода шуд. Он дорои 8 дастгоҳу таҷҳизот буда, аз 15 номгӯи гиёҳҳои шифобахш даво истеҳсол мекунад. Ҳамчунин моҳи сентябри соли 2019 дар шаҳри Душанбе сехи истеҳсоли дору ва таҳвили гиёҳҳои шифобахши Маркази илмию тадқиқотии фармасевтӣ ба фаъолият пардохт. Дар муассисаи мазкур бори аввал дар ҷумҳурӣ истеҳсоли ғилофак (капсула)-ҳои маводи фаъоли биологӣ, аз шираи камол «Ферулин» ва дар шишаҳо «Шарбати ширинбӯя» роҳандозӣ шуд. Феълан дар ҷумҳурӣ коргоҳҳои фармасевтии ватанӣ – Корхонаи коркарди гиёҳҳои шифобахши «Помир», Ҷамъияти дорои масъулияти маҳдуди «Тиб барои шумо», «Шабнам ШАР», «Ҳаким», «Саҳо», «Авитсенна», «Фармико», Ҷамъияти саҳомии пӯшидаи «Аввалин» ба истеҳсоли маводи доруворӣ машғуланд. Дорухона, аптека, муассисаи махсуси тиббӣ барои тайёр кардан, нигоҳ доштан ва фурӯши дору, воситаи беҳдорию беҳдоштӣ, обҳои минералӣ, масолеҳи захмбандӣ ва дигар лавозимоти гуногуни тиббӣ. Дорухонаҳои аввалин дар Хитой, Миср ва Рум сохта шудаанд. Асри 8 дар Бағдод дорухона ташкил ёфт, ки муассисаи давлатӣ маҳсуб мешуд. Дар дорухонаҳои он замон озмоишгоҳҳо вуҷуд доштанд, ки доруҳои мураккаб тайёр мекарданд. Чунин озмоишгоҳҳо то асрҳои 19–20 фаъолият карда, баъдтар баробари рушди саноати дорусозӣ аз байн рафтанд. Дар қаламрави Тоҷикистон аввалин дорухонаҳои хусусӣ дар шаҳрҳои Хуҷанд (1900) ва Истаравшан (1916) ташкил шуда буданд. Ноябри 1923 Шӯрои иқтисодии Ҷумҳурии Мухтори Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон Оинномаи раёсати донишгоҳҳои ҷумҳуриявӣ ва қоидаҳои Комиссариати халқии ҳифзи тандурустиро қабул кард. Аввалин дорухонаҳои давлатӣ соли 1923 дар шаҳри Хуҷанд ташкил ёфтанд. Октябри 1924 дар шаҳри Душанбе дорухонаи давлатӣ ва нахустин мағозаи беҳдошт ба фаъолият оғоз намуданд. Дорухонаҳои давлатӣ солҳои 1926–29 дар Конибодом, Спитамен (собиқ Нов), Хоруғ, Кӯлоб, Бохтар (собиқ Қӯрғонтеппа), Рашт (собиқ Гарм) ва Панҷакент низ ташкил карда шуданд. Дар онҳо зиёда аз 50 нафар дорусоз фаъолият доштанд. Дорусозони аввалини маҳаллӣ (А. Набиев, О. Почочонов, Н. Почочонов) аз Хуҷанд буданд. Онҳо солҳои 1924–28 дар Тошканд таҳсил карда, соҳиби тахассуси ёвари провизор гаштанд. Сентябри соли 1929 дар назди Комиссариати халқии ҳифзи тандурустӣ Раёсати дорухонаҳои тоҷик ва савдои лавозимоти тиббӣ ба кор оғоз кард. Соли 1975 дар шаҳри Душанбе анбори доруҳо ба истифода дода шуд, ки масоҳати умумии он 2500 метри мураббаъ буд. Соли 1980 раёсати дорухонаҳои шаҳри Душанбе ташкил карда шуд. Кормандони дорухонаҳо ба аҳолӣ дору ва дигар васоити тиббӣ мефурӯшанд, рустаниҳои шифобахшро захира мекунанд, ба кормандони тиб доир ба доруҳои нав ва тарзи истифодаи онҳо маълумот медиҳанд. Барои ин дар марказҳои тиббӣ ва шифохонаҳои калон ҳуҷраҳои фармасевтӣ амал мекунанд. Назорат аз болои муҳлати истифодаи адвия, инчунин расондани ёрии аввалин ба касоне, ки ногаҳон бемор ё ба фалокат дучор шудаанд, аз ҷумла вазифаҳои кормандони дорухонаҳо мебошад. Тарзи фаъолияти дорухонаҳо, тартиби қабул, нигаҳдорӣ ва фурӯши дору, инчунин вазифаи кормандони дорухонаҳо тибқи дастури махсус танзим карда мешавад. Ҳоло дар Тоҷикистон зиёда аз 2500 (аз ҷумла, дар шаҳри Душанбе – 502, ноҳияҳои тобеи марказ – 238, минтақаҳои Рашт – 41, Бохтар – 331, Кӯлоб – 243, вилояти Суғд – 564 ва Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон – 65) дорухонаи хусусӣ вуҷуд дорад. С. Ҷ. Юсуфӣ. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 369.

0