ПАЖӮҲИШГАРИ МАСЪАЛАҲОИ ГУНОГУНИИ БИОЛОГӢ

“Шумо бояд табиатро аз худатон бифаҳмед, на худро аз табиат. Ин асли инқилоби ман аст”.

Артур Шопенгауэр

Ҳадафи мо ин ҷо ёдоварӣ кардани тарҷумаи ҳоли фарде нест, балки тавсифи он кӯшишҳоест, ки як нафар муҳаққиқ дар пешрафти илми биология намудааст. Хизматҳои

устод Абдусаттор Саидов дар таҳия ва ба чоп расонидани як силсила асарҳои дастаҷамъона, аз ҷумла нашри дуюми Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2015, 2017), “Кӯли Сарез” (2018), “Канаск” (2017), “Сари Хосор” (2018) ва “Камароб” (2019) хеле арзанда мебошад. Махсусан, китоби сурх ҷиҳати дарки гуногунии биологӣ ва муаррифии ҷонварону паррандагоне, ки дар кишвари мо то кунун маҳфуз мондаанд, маводи арзишманд буда, 222 намудҳои нодир ва дар зери таҳдиди маҳвшавӣ қарордоштаро мавриди арзёбӣ қарор додааст. Аз ҷумла, узви вобастаи АМИТ Саидов А., ки муҳаррири илмии китоби мазкур мебошад, чунин менависад: “Таҳлили таъсири омилҳои антропогенӣ ба олами ҳайвоноти Тоҷикистон нишон медиҳад, ки дар 50 соли охир дар таркиби олами ҳайвононти Тоҷикистон таӯйиротҳои зиёде ба амал омадааст. Дар давраи нисбатан кӯтоҳи таърихӣ 3 намуди ҳайвононти сутунмуҳрадор – паланги туронӣ (Panthera tigris virgata), сӯри Мензбир (Marmota menzbiri), моҳии белбинии сирдарёӣ (Pseudoscaphirhynhus fedtschenkoi) пурра маҳв гардидаанд”.

Дар китоб мавқеи таснифотӣ, номҳои лотинӣ ва тоҷикӣ, мақоми ҳифз, хусусиятҳои биологӣ ва экологӣ, тадбирҳои ҳифз, харитаи паҳншавӣ ва аксҳои ҳар як намуди растанӣ ва ҳайвонот оварда шудааст. Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуҷҷати давлатӣ буда, барои кормандони соҳаҳои ҳифзи муҳити зист, ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшаванда, хоҷагии ҷангал, мутахассисони соҳаҳои ботаника ва зоология, омӯзгорон ва донишҷӯёни донишгоҳҳои олӣ ва оммаи васеи хонандагону дӯстдорони табиат тавсия карда мешавад.

Дигар аз пажӯҳишҳои густурдаи Саидов А. баррасии Кӯли Сарез мебошад, ки дар омӯзиши он маводи таҳлилие маҳсуб мешавад. Таърихи пайдоиши ин кӯлро шарҳи мазкур гувоҳӣ медиҳад: “Дар натиҷаи заминҷунбии шадиди 18 феврали соли 1911 рухдода, аз нишебии кӯҳи Музкӯл кӯҳпораи ҳаҷмаш тахминан ба 2.0-2.2 км кубӣ фаромада, водӣ ва маҷрои дарёи Мурғобро баст, ки ин сабаби пурра зери ярч мондани деҳаи Усой гардид ва деҳаи Сарез пас аз баланд шудани сатҳи оби кӯли нав пайдо шуда, зери об монд. Баъдан, садди ба вуҷудомада садди Усой ва кӯли нав Сарез номгузорӣ карда шуд”.

Китоби дигари арзишманде, ки зери таҳрири А. Саидов интишор гардидааст, “Камароб” аст, ки дар он канданиҳои фоиданоки ин мавзеъ моҳирона тафсил ёфтаанд. Китоби мазкур, ки соли 2020 нашр гардид, дар мавриди гиёҳҳои шифобахши мавзеи Камароб маълумоти дақиқ пешниҳод мекунад. Аммо китобе, ки дар он А. Саидов ба ҳайси муаллиф омадааст, таҳти унвони “Хояндаҳои ҷанубу шарқии Тоҷикистон” соли 2010 бо забони русӣ чоп шудааст. Бояд мутазаккир шуд, ки номбурда муҳаққиқи хояндаҳо мебошад ва баҳогузории илми ӯ аз ҷониби биологҳои кишварҳои хориҷӣ низ истиқбол гардидааст. Таснифот ва табақабандии ҳашарот ва дигар ҷонварҳо аз ҷониби олим тавре ҷараён мепазирад, ки дар аввад мақоми ҳифз ва баъдан паҳншавӣ, сипас, муҳитисукунат таҳқиқ шуда, оқибат душманони ӯ муаррифӣ мешаванд. Масалан, дар яке аз пажӯҳишҳои хеш Абдусаттор Саидов меоварад: “Калтакалоси пойдарози зард бори нахуст дар ҳавзаи дарёи Вахш, дар атрофи Қурғонтеппа ба қайд гирифта шудааст. Онро дар мамнуъгоҳи “Бешаи палангон”, мавзеи Ганҷина, деҳаи Обикиик, кӯҳҳои Рангонтов, атрофи Данғара, Фархор, туғайзорони поёноби дарёи Қизилсу, доманакӯҳҳои Қаратов, атрофи Темурмалик, деҳаи Хоҷасартез, қаторкӯҳҳои Ҳисор ва ғайра дарёфт намудаанд”.

Бояд иқрор кард, ки кӯшишҳои Абдусатор Саидов дар мубориза бо поймолкунии муҳити зист ва шикори ғайрирасмӣ дар тӯли чандин даҳсолаҳо ҳамакнун дар замони паҳншавии пандемияи гӯшношуниде натиҷаҳои дилхоҳ додаанд, чунки аксар маводи дорувории аз гиёҳҳою рустаниҳои ватанӣ истеҳсолшуда бо ибтикори ӯ сурат гирифта, оқибат дилхоҳ натиҷаро ба бор овардааст. Масалан, истеҳсоли мавод аз оби нуқра, истифода аз шираи камоли тоҷикӣ, ки дар Ҳиндустон маҳз бо чунин ном муаррифӣ мешавад, ва дигар гиёҳҳои мавҷудбуда дар флора ва фаунаи кишвар аз зумраи иқдомоти биологи машҳур Абдусаттор Саидов мебошанд. Алҳол, метавон бо эътимоди комил гуфт, ки фаъолияти илмии донишманд ба ҷомеаи шаҳрвандӣ судманд мебошад.

Калимаи "Хояндаҳо" аз решаи лотинии "Rodere" гирифта шудааст, ки маънои газидан, кофтан ва пӯшиданро дорад. Онҳо чунин ном доранд, зеро ҳояндаҳо барои кӯтоҳ кардани дандонҳои пеши худ, ки пайваста афзоиш меёбанд, машғуланд. Хояндаҳо дар байни 28 оила, 443 насл ва зиёда аз 2280 намуд калонтарин тартиби ширхӯрон мебошанд. Ҳамин тавр, аз 4629 намуди ширхӯрон 43 фоизи намудҳо ба қатори хояндаҳо тааллуқ доранд. 40 фоизи тамоми ширхӯрон хояндаҳо мебошанд ва онҳо дар ҳама қитъаҳо, ба истиснои Антарктида вомехӯранд. Ба ҳояндаҳои маъмулӣ мушҳо, каламушҳо, суғурҳо, хукҳо, сагҳои обӣ ва ғайра дохил мешаванд. Аз ҷиҳати зиёд будани саршумор хояндаҳо аз ҳама зиёданд. Гуногунии шаклҳо дар хояндаҳо хеле калон аст ва онро аз муши 5-граммӣ то капибараи 70 кг дидан мумкин аст. Ба қавли доктори улуми биологӣ, профессор Абдусаттор Саидов, хояндаҳоро дар қисмати ҷанубу ғарбии кишвар тибқи гуногунии навъӣ 8 оила, 10 зероила ва 15 авлод муттаҳид месозад: “Ҳангоми тавсифи шароити иқлимии ҷанубу ғарбии Тоҷикистон бояд таъкид кард, ки иқлими гарми ин минтақа ба хусусияти биологӣ ва экологии ҳояндаҳо таъсир мерасонад. Дар шароити тирамоҳи гарм ва зимистони ҳалим намудҳо аз қабили каламушҳои дандондор, мушҳои хонагӣ ва ҷангал, муши мори шарқӣ ва муши афғон дар қаторкӯҳҳои поёнӣ тамоми сол зиёд мешаванд”.

Тақрибан 7о фисади хояндаҳо ба оилаи мушҳо (Muridae) дохил мешаванд ва баъзе аъзои ин оила, аз қабили мушҳои хонагӣ ва мушҳои сиёҳ, дар тамоми қитъаҳои ҷаҳон, аз ҷумла Австралия, инчунин ҷазираҳои уқёнусӣ мавҷуданд. Суғурҳо инчунин дар ҷаҳон васеъ паҳн шудаанд ва онҳоро дар дигар ҷойҳо ғайр аз Австралия ва Сахараи Африқо дидан мумкин аст. Намудҳои хояндаро тақрибан дар тамоми минтақаҳои Машриқзамин дидан мумкин аст. Бархе аз навъҳо, аз қабили мушҳои хонагӣ, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон паҳншавии васеъ доранд, аммо баъзе намудҳо, аз қабили гӯсфанди барфӣ ва гӯсфанди байнидарёӣ паҳншавии маҳдуд доранд. Ба қавли Абдусаттор Саидов, агар дар кишвар 30 намуди хояндаҳо мавҷуд бошанд, пас дар ҷанубу ғарбии мамлакат навъҳои хояндаҳо 20 ададро ташкил мекунад: “То имруз дар Точикистон 30 намуди хояндаҳо ба таври эътимодбахш муайян карда шудаанд.

Фаунаи хояндаҳои ҷанубу ғарбии Тоҷикистон 20 намудро дар бар мегирад, ки 66,7% тамоми намудҳои дар қаламрави Тоҷикистон сабтшударо ташкил медиҳанд”. Хусусияти асосии хояндаҳо дорои 2 ҷуфт дандонҳои пеши дарози қабеҳшакл, як ҷуфт дар ҷоғи боло ва як ҷуфт дар ҷоғи поён буда, пайваста меафзоянд. Ин маънои онро дорад, ки он решаи фаъол дорад, ки дар як шабонарӯз аз 0,3 то 0,4 мм месабзад, аммо хояндаҳо бо хоидани масолеҳи гуногун ва дандонҳои худро бо ҳам газида дарозии худро доимӣ нигоҳ медоранд. Теъдоди дандонҳо дар онҳо хеле кам аз 22 дандон зиёд мешавад, ба истиснои як навъи каламушҳои гӯрдор, ки дар Африқои марказӣ ва шарқӣ зиндагӣ мекунад ва беш аз 28 дандон доранд. Қисми пеши дандонҳои пеш бо сирдор пӯшида шуда, қисми қафои дандон сирдор надорад ва аз фарсудашавии дандонҳои боло тез мешавад. Андоза ва шакли баромадани дандонҳои намудҳои гуногун дар хояндаҳо аз ғизо вобаста аст. Дар баъзе намудҳо чашмҳо гум мешаванд, аммо дар намудҳои шабона чашмҳо калон мешаванд. Пойҳо мудаввар ва кӯтоҳанд. Пойҳои пеш дар баъзе намудҳо бо чанголҳои дароз, ки барои кофтан истифода мешаванд, анҷом меёбанд. Дар ҳоле, ки баъзе намудҳо, аз қабили гӯсфанд, бо дандонҳои худ заминро кофтаанд. Як қатор хояндаҳо, аз қабили дупояҳо, барои ҷаҳидан махсус гардонида шудаанд. Одатан, дар хояндаҳо пойҳои қафо мушакҳои мустаҳкамтар доранд ва нисбат ба пойҳои пеш дарозтаранд. Баъзеҳо ба зиндагӣ дар муҳити об мутобиқ шудаанд, баъзеҳо ба монанди сагҳои обӣ думҳо ва пойҳои белакдор доранд ва баъзеҳо мисли сутунҳои дарахтӣ барои зиндагӣ дар дарахтон тахассус доранд. Аксарияти хояндаҳо дар атрофи рухсораҳо ва манаҳ мӯйҳои ҳассос доранд. Бинобар таҳқиқи густурдаи навъҳои хояндаҳо дар Ҷанубу Ғарбии Тоҷикистон, узви вобастаи АМИТ, доктори улуми биологӣ, профессор Абдусаттор Саидов мавзеи будубоши хояндаҳоро дар наздикии дарёҳо муқаррар намудааст. Гузашта аз ин, муҳаққиқи хояндаҳои маскуни ҷанубу ғарбии кишвар минтақаро бо шимоли Тоҷикистон қиёс намуда, ба хулосае меояд, ки дар байни хояндаҳо бештар муши хонагӣ нуфуз кардааст ва хоҳу нохоҳ дар аксари мавридҳо бо ин навъи хоянда дучор омадан амри табиист, чунонки дар Мурғоб, ки ҳарорат аксар вақт нарм мебошад, дидани суғур низ бештар муяссар мегардад: “Дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон муши хонагӣ қариб дар ҳама ҷо паҳн шудааст. Фақат биотипҳои табиии пуштаҳои Вахш ва қаторкӯҳи Хазрати Шоҳ истисно мебошанд. Саршумори ваҳшии ин ҳайвон дар биосфераҳои дашти зериобмонии Вахш, Кофарниҳон, Кизилсу, Ёхсу ва тамоми обанборҳои водиҳои ҳамшафати ин дарёҳо зиндагӣ мекунанд”.

Хояндаҳо бо хӯрокҳои гуногун, аз ҷумла қисмҳои зеризаминӣ ва рӯизаминии растаниҳо, ҳашарот, моҳӣ, хазандагон, паррандагон ва ширхӯрон ғизо мегиранд. Аммо ғизои асосии хояндаҳо маводи растанӣ мебошад. Қисмҳои гуногуни растанӣ аз қабили тухмҳо, меваҳо, навдаҳо, баргҳо, пояҳо ва решаҳоро хояндаҳо мехӯранд. Бисёр намудҳо ғизо захира мекунанд. Баъзе хояндаҳо ҳама чизхӯранд ва меъда ва рӯдаи дароз доранд, ки ғизоро ҳазм кунанд, баъзеҳо махсусгардонида шудаанд ва аз занбӯруғҳо ва ҳайвоноти бесутунмӯҳра ғизо мегиранд. Абдусаттор Саидов мутмаин аст, ки хӯриши аслии муши хонагӣ дар иртибот бо мушҳои туркистонӣ гандум ва дигар растаниҳо маҳсуб мешаванд, дар ҳоле ки муш ба табақаи ширхӯрон шомил аст ва аксар маврид чунин андеша пайдо мешавад, ки ширхӯр новобаста аз ҷисми андак бояд гӯшт истеъмол кунад, аммо гувоҳи муҳаққиқ меъдаи муш мебошад, ки зимни таҳқиқот аз гандум иборат будааст: “Муши хонагӣ пеш аз ҳама хояндаҳои гандумхӯр аст ва дар вижагиҳои ғизоии шахсияти хоянда тағйирот ба назар намерасад. Дар таркиби меъдаи мушҳои ваҳшӣ 49,7%-и тухмии навъҳои растании кишт ва худрӯй пайдо шуд”109. Дигар хояндаҳо аз қабили гули об, ҳашароти обӣ ва моҳӣ ғизо мегиранд. Якчанд намуди хояндаҳо гӯштхӯранд, ба монанди каламуши кабуди австралиягӣ, ки моҳии хурд ва қурбоққаро мехӯрад. Аксарияти хояндаҳо бинобар маҳдудияти ҳаёти ҳаррӯза шабона фаъол ҳастанд. Эҳсоси хояндаҳо вобаста ба намуди ҳаёташон гуногун аст. Хояндаҳо, ки дар зери замин зиндагӣ мекунанд, биноҳои суст доранд, аммо ҳисси ламс дар онҳо хеле қавӣ мебошад. Ҳисси шунавоӣ дар хояндаҳои зеризаминӣ низ хеле заиф аст, аммо дар хояндаҳо, монанди дупояҳо, ки дар саҳроҳои кушод ва биёбон зиндагӣ мекунанд, хеле қавӣ аст. Афзоиши пардаи гӯш аксар вақт ба қувваи шунавоӣ мутаносиб аст.

Аксарияти хояндаҳо барои худ дар замин лона месозанд. Дар навъҳои гуногуни хояндаҳо чуқурии лонаҳо, шумораи даромадгоҳҳо ва мураккабии лонаҳо гуногунанд. Дар ҳаёти хояндаҳо лона кардан ва дар чуқурии замин зиндагӣ кардан хеле муҳим аст. Аксарияти хояндаҳо тамоми фаслҳои сол фаъоланд. Баъзеҳо дар фасли сармо ба хоби зимистон мераванд ва баъзеҳо дар тобистон, вақте ки ҳарорати муҳити атроф баланд аст ва ғизо кам аст. Хояндаҳо дар аксари маконҳои зист зиндагӣ мекунанд ва баъзеи онҳо аз сабаби мутобиқшавии баланди худ ҳатто дар биёбонҳои хушктарини ҷаҳон зинда монда метавонанд. Мутобиқшавӣ ба намудҳои гуногуни зист боиси пайдоиши шаклҳои гуногуни ҳаёт, аз қабили хояндаҳои дарахтӣ, зеризаминӣ, ҷаҳиш ва нимобӣ гардид. Онҳо дар аксари минтақаҳо, ба истиснои баъзе ҷазираҳои арктикӣ, ҷазираҳои уқёнусӣ, Зеландияи Нав ва Антарктида зиндагӣ мекунанд. Баъзе аъзои оилаи каламушҳо, аз қабили каламуши қаҳваранг ва каламуши сиёҳ, аз ҷониби одамон дар тамоми гӯшаҳои ҷаҳон пароканда карда шудаанд.

Хояндаҳо низ таъсири зиёди муфид доранд. Фаъолияти кофтани намудҳои зеризаминӣ боиси ҳавои замин мегардад ва ба қабати болоии хок нуриҳои минералӣ меорад. Хояндаҳо яке аз муҳимтарин ҳайвоноти ширхӯранд, ки таҳқиқи онҳо аз ҷиҳати аҳамияти онҳо дар ҷанбаҳои мухталиф, аз қабили кишоварзӣ ва тандурустӣ зарур аст. Дар байни ширхӯрони ҷанубу ғарбии Тоҷикистон хояндаҳо ба далели аҳамияти онҳо дар паҳншавии бемориҳо, осеб дидани зироатҳо, осонии ҷамъоварӣ ва нигоҳдорӣ ба таври васеъ омӯхта шудаанд.