БОЙИГАРИҲОИ ТАБИАТ ВА МЕҲНАТИ ОДАМОН

Асоси иқтисодиётро бойигариҳои табиӣ ва меҳнати одамон ташкил медиҳанд. Об, ҳаво, рӯшноӣ, гармӣ, канданиҳои фоиданок, замин, рустаниҳо ва ҳайвонҳо бойигариҳои табиӣ мебошанд. Бе онҳо иқтисодиёт пеш намеравад. Барои он ки муҳаррики мошин ба кор дарояд ва сӯзиш ба амал ояд, ҳаво лозим аст. Бод (ҳавои ҳаракаткунанда)-ро барои истеҳсоли неруи барқ истифода мебаранд. Об дар пешрафти иқтисодиёт аҳамияти бузург дорад. Дар иқтисодиёт қариб ягон соҳае нест, ки бе об фаъолият карда тавонанд. Канданиҳои фоиданокро вобаста ба таркибашон дар корхонаҳои гуногун истифода мебаранд. Замини ҳосилхез (хок) дар рушди кишоварзӣ нақши муҳим мебозад. Барои тараққиёти иқтисодиёт саҳми наботот ва ҳайвонот низ бузург аст. Оид ба истифодаи наботот ва ҳайвонот ду мисол меорем. Чӯбе, ки аз ҷангалҳо ба даст меоранд, барои масолеҳи сохтмон, истеҳсоли мебел ва коғаз истифода мешавад. Моҳӣ, ки ҳайвони обӣ аст, онро аз баҳру уқёнусҳо шикор мекунанд. Моҳӣ яке аз асоситарин маҳсулоти хӯроки инсон ба ҳисоб меравад.

Корхонаҳои истеҳсолӣ, бонкҳо, ширкатҳо, роҳҳои нақлиёт, дастгоҳҳои истеҳсолӣ ва ғайра сарват мебошанд. Онҳо барои истеҳсол кардан ва интиқол додани маҳсулот фаъолият мекунанд. Ҳар қадар корхона калон бошад, ҳамон қадар маҳсулоти зиёд истеҳсол мекунад ва фоида меорад. Бо мақсади зиёд намудани даромад ва сифатнок кардани маҳсулоти корхонаҳо, роҳбарони он таҷҳизоти наву замонавиро роҳандозӣ мекунанд. Имрӯзҳо молу маҳсулот хеле зиёд истеҳсол мешавад. Аз ин рӯ, маҳсулоти пастсифат дар бозор ба фурӯш намеравад.

Бойигариҳои табиат ва сарват худ аз худ моро бо молу маҳсулот таъмин карда наметавонанд. Барои ин боз меҳнати одамон лозим аст. Дар иқтисодиёти ҳар як кишвар на фақат меҳнати ҷисмонӣ, балки меҳнати фикрӣ низ зарур аст. Иқтисодиёти имрӯза бе меҳнати омӯзгорон, муҳандисон, коркунони бонк, олимон ва ғайра пеш рафта наметавонад. Ҳоло замони илму техника ва муносибатҳои байналхалқӣ аст. Бинобар ин иқтисодиёт ба меҳнати одамони маълумотдор, донандаи технологияҳои иттилоотӣ ва забонҳои хориҷӣ бештар эҳтиёҷ дорад. Барои донистани техникаҳои замонавӣ, компютер ва забонҳои хориҷӣ ҳар кадоми моро зарур аст, ки дар мактаб бо баҳои хубу аъло таҳсил кунем.

Агар иқтисодро ба дарахте монанд кунем, захираҳои табиӣ (об, хок, ҳаво, маъдан ва ҷангал) решаи он ва меҳнати инсон шоху баргҳои он мебошанд. Бе реша дарахт зинда намемонад ва бе шоху барг мева намедиҳад. Иқтисоди ҳар як хонавода, ширкат ва кишвар ба ҳамин ду поя такя мекунад: он чизе, ки табиат медиҳад ва он чизе, ки инсон бо дасту фикри худ месозад.

Биёед бубинем, ки ин ду сарват чӣ гуна дар якҷоягӣ моликият ва фаровониро ба вуҷуд меоранд.

1. Бойгариҳои табиат – Сарвати аввалин

Табиат ба инсон сарватҳои бебаҳо медиҳад, ки онҳо ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд:

• Захираҳои барқароршаванда: Об, хок, ҷангал, ҳаво, нури офтоб ва бод. Ин захираҳо метавонанд бо мурури вақт дубора барқарор шаванд, агар мо онҳоро оқилона истифода барем.

• Захираҳои барқарорнашаванда: Нафт, ангишт, газ ва маъданҳо (тилло, нуқра, оҳан). Миқдори инҳо маҳдуд аст ва баъди тамом шудан дубора пайдо намешаванд. Аз ин рӯ, истифодаи онҳо диққати махсусро талаб мекунад.

• Дар хонавода: Оилае, ки аз оби чашма, нури офтоб ва замини ҳосилхез дуруст истифода мебарад, метавонад хароҷоти худро коҳиш диҳад. Ҳифзи ин захираҳо манфиати онҳоро барои солҳои дароз таъмин мекунад.

• Дар ширкат: Корхонаи кишоварзие, ки аз усулҳои нави обёрӣ (монанди обёрии қатрагӣ) истифода мекунад, оби камтар сарф карда, ҳосили бештар ба даст меорад. Ширкатҳои кӯҳкорӣ низ бо технологияи нав метавонанд маъданро бе исроф ва пурра коркард кунанд.

Хулоса: Бойгарии табиат пояи аввалини иқтисод аст. Сарфакорӣ кафолати боқӣ мондани ин сарват аст.

2. Меҳнати инсон – Қуввае, ки захираро ба сарват табдил медиҳад

Захираҳои табиӣ худ аз худ ба моли тайёр табдил намеёбанд. Пораи тилло дар зери хок ё оби дарё дар дара то даме ки ба кор бурда нашаванд, фоидае намеоранд. Дар ин ҷо меҳнат вориди амал мегардад.

Меҳнат — ин омехтаи қувваи ҷисмонӣ ва фикрии инсон аст, ки ашёи хомро ба моли муфид (нон, либос, хона, барқ ва мошин) табдил медиҳад.

• Дар хонавода: Деҳқоне, ки заминро шудгор мекунад, тухм мекорад ва онро нигоҳубин мекунад, меҳнати худро бо сарвати табиат пайванд медиҳад. Натиҷаи он — ғизо барои оила ва даромад аз фурӯши маҳсулоти иловагӣ мебошад.

• Дар ширкат: Санг, рег ва оҳан танҳо бо меҳнати муҳандисону коргарон ба хонаи истиқоматӣ табдил меёбанд. Маҳорати баланди кормандон боиси зудтар ва баландсифат сохта шудани биноҳо мегардад.

Хулоса: Меҳнат ба захираҳои беҷони табиат «ҷон» мебахшад. Бе меҳнат ҳеҷ як захира ба сарвати воқеӣ табдил намеёбад.

3. Пайванди табиат ва меҳнат

Иқтисоди устувор аз ҳамкории дуҷонибаи табиат ва меҳнати инсон ба вуҷуд меояд. Ин муносибатро метавон бо як формулаи содда ифода кард:

Захираи табиӣ+Меҳнати инсон=Сарват ва рушд

• Кишоварзӣ: Замин + Об + Меҳнат = Ғалла ва мева

• Саноат: Оҳан + Энергия + Меҳнат = Автомобил

• Энергетика: Оби дарё + Турбина + Меҳнат = Барқ

Агар яке аз ин ду унсур набошад, натиҷа ҳосил намешавад. Замини ҳосилхез бе деҳқон ва ё деҳқони заҳматкаш дар замини хушк маҳсулот дода наметавонанд.

4. Дониш ва маҳорат – Омили афзоиши самаранокӣ

Ҳар гуна меҳнат як хел натиҷа намедиҳад. Агар деҳқон аз усулҳои нави кишоварзӣ ва нуриҳои дуруст истифода барад, бо ҳамон миқдор замин ҳосили дубаробар зиёд мегирад.

Дониш ва маҳорат меҳнатро самараноктар мегардонанд.

• Мисол дар ширкат: Корхонае, ки коргаронаш бо дастгоҳҳои муосири компютерӣ кор мекунанд, аз 10 метр матоъ 8 либоси баландсифат медӯзад. Аммо корхонае бо дастгоҳҳои кӯҳна аз ҳамон матоъ танҳо 5 либос истеҳсол мекунад. Дониши бештар боиси сарфаи вақт ва ашёи хом мегардад.

5. Ҳифзи захираҳо ва ояндабинӣ

Агар истифодаи захираҳо аз меъёри барқароршавии онҳо зиёд шавад, табиат ба бӯҳрон дучор мегардад. Буридани дарахтон боиси кам шудани борон ва истифодаи беҳудаи об боиси хушксолӣ мешавад.

Роҳҳои ҳифзи захираҳо:

• Сарфакорӣ: Ҷамъоварии оби борон барои обёрии боғҳо.

• Ҷойгузинӣ: Истифодаи энергияи офтоб ва бод ба ҷои ангишт ва нафт.

• Барқароркунӣ: Шинонидани дарахтони нав ба ҷои дарахтони буридашуда.

• Коркарди дубора: Истифодаи дубораи пластик, коғаз ва шиша.

6. Татбиқи амалӣ дар хонавода ва ширкат

Барои хонавода:

• Истифодаи дурусти манбаъҳои маҳаллӣ (замин, об, нури офтоб).

• Сарфаи об ва нерӯи барқ дар рӯзгор.

• Баланд бардоштани донишу маҳорат барои истифодаи оқилонаи вақт.

Барои ширкат:

• Истифодаи ашёи хоми маҳаллӣ.

• Барпо кардани курсу омӯзишҳо барои боло бурдани маҳорати кормандон.

• Гузариш ба технологияҳои нав ва каммасраф.

Хулоса

Бойгариҳои табиат ва меҳнати инсон ду боли низоми иқтисодӣ мебошанд. Табиат манбаъ ва ашёи хомро фароҳам меорад, вале танҳо тафаккур ва меҳнати босаводонаи инсон онро ба сарвати ҳақиқӣ табдил медиҳад. Иқтисоди устувор он ҷост, ки табиат ҳифз карда шавад ва меҳнат бо донишу маҳорат сурат гирад.