ИҚТИСОДИЁТ ЧИСТ?

Барои ҳаёт ва фаъолияти одам ҳаво, об, ғизо, гармӣ, равшанӣ, либос, пойафзол, китоб ва бисёр ашёи дигар зарур аст. Баъзеи онҳоро, масалан об, ҳаво, равшанӣ ва гармиро одам аз табиат мегирад. Вале ҳамаи он чизеро, ки барои инсон лозим аст, аз табиат ба даст овардан ғайриимкон мебошад. Бинобар ин зарур аст, ки як қисми дигари эҳтиёҷоташро инсон бояд худаш истеҳсол кунад.

Он чизҳоеро, ки ба одам дар зиндагӣ ва фаъолияташ заруранд, эҳтиёҷот мегӯянд. Ҳар як одам ба ҳаво, обу нон, либос, манзил ва ғайра эҳтиёҷ дорад. Онҳоро барои мо иқтисодиёт муҳайё мекунад. Яъне иқтисодиёт талаботи моро бо молҳои гуногун таъмин менамояд.

Иқтисодиёт аз ду шохаи калон иборат аст, ки ҳар кадоме соҳаҳои зиёде дорад:

1. Соҳаҳои истеҳсоли маҳсулот;

2. Соҳаҳои ғайриистеҳсолӣ ва хизматрасонӣ.

Хӯрокворӣ, либосворӣ, асбобҳои рӯзгор, ҷиҳози хониш, дучарха, мошин, ҳавопаймо ин ҳама молу маҳсулот мебошанд. Молу маҳсулот, асосан, дар корхонаҳои саноатӣ (заводу фабрикаҳо) ва соҳаи кишоварзӣ истеҳсол мешаванд. Дар корхонаҳои саноатӣ асбобу таҷҳизот, техникаҳои гуногун ва либосу пойафзол истеҳсол мекунанд. Кишоварзӣ (ё хоҷагии қишлоқ) ба истеҳсоли меваю сабзавот, ширу гӯшт, нах, пашму пӯст, тухм ва асал машғул аст. Ҳоло дар ҷаҳон ҳазорҳо намуди молу маҳсулоти саноатӣ ва кишоварзӣ истеҳсол мешаванд.

Соҳаи ғайриистеҳсолӣ ва хизматрасонӣ чизе истеҳсол намекунад. Дар ин ҷо як гурӯҳи одамон талаботи одамони дигарро қонеъ мекунанд. Омӯзгорӣ, бо илм машғул шудан, табобати одамон, сартарошӣ, фаррошӣ, боркашонӣ, мусофиркашӣ, таъмири мошину техникаҳои гуно гун, корҳои бонкӣ ва ғайра ба соҳаҳои ғайриистеҳсолӣ ва хизматрасонӣ дохил меша ванд. Солҳои охир соҳаи ғайри истеҳсолӣ ва хизматрасонӣ дар иқтисодиёт мавқеи хоса пайдо кардааст.

Соҳаҳои истеҳсоли маҳсулот ва соҳаҳои ғайриистеҳсолӣ дар иқтисодиёт бо ҳам алоқаи зич доранд. Масалан, коргар дар соҳаи истеҳсолӣ кор мекунад ва маҳсулот мебарорад. Агар ӯ бемор шавад дар беморхона табобат мегирад (соҳаи ғайриистеҳсолӣ) ва саломатии худро барқарор карда, боз ба истеҳсолот бармегардад.

ОЁ ШУМО МЕДОНЕД?

Калимаи «иқтисодиёт» (экономика) аз ду калимаи юнонӣ: «экос» ва «номос» пайдо шудааст. Мо аллакай медонем, ки калимаи «экос» маънои «хона»-ро дорад. Калимаи «номос» маънои «қонун ва қоида»-ро ифода мекунад. Аз ин ҷо мебарояд, ки иқтисодиёт маънои қоидаву қонуни бурдани корҳои оиладорӣ ё хоҷагидорӣ мебошад.

Иқтисод танҳо илми пул нест, балки ҳунари зиндагӣ аст. Ин илмест, ки ба мо меомӯзад, чӣ гуна бо захираҳои доштаамон беҳтарин зиндагиро созем. Иқтисод роҳи дурусти истифодаи захираҳо, сарфакорӣ ва андеша кардан барои фардоро нишон медиҳад.

Биёед чор пояи асосии иқтисодро дар забони сода ва равон баррасӣ кунем.

1. Тавозун (Мувозинат) – Пояи асосии хонавода ва ширкат

Мафҳуми аввалини иқтисод – ин тавозун ё риояи меъёр аст. Яъне дар ҳар кор нигоҳ доштани адолат: на аз ҳад зиёд ва на аз ҳад кам.

• Дар хонавода: Агар даромади шумо моҳе 1000 сомонӣ бошад, набояд 1200 сомонӣ харҷ кунед, зеро ин боиси қарз ва нооромӣ мегардад. Ҳамчунин, агар аз 1000 сомонӣ танҳо 300 сомониро харҷ карда, боқимондаро бекор нигоҳ доред — ин низ дуруст нест. Пул бояд гардиш кунад ва ба манфиат кор кунад.

• Дар ширкат: Ширкате, ки хароҷоташ аз даромадаш бештар аст, зарар дида, ба қарз меафтад. Агар даромад зиёд бошад, аммо пул бекор хобад ва барои рушд сарф нашавад, ширкат пеш намеравад. Тавозун дар ширкат маънои мувозинати дақиқи даромад ва хароҷотро дорад.

Хулоса: Тавозун яке аз қонунҳои асосии ҳаёт аст. Ҳар он чизе, ки аз меъёр мегузарад, ба зарар меанҷомад.

2. Сарфакорӣ ва пешгирӣ аз исроф – Сармояи гаронбаҳо

Мафҳуми дуюм – сарфакорӣ аст. Сарфакорӣ маънои бахилӣ ё худро маҳрум карданро надорад, балки оқилона харҷ кардан ва пешгирӣ аз исроф аст.

• Дар хонавода: Пиёда рафтан ба ҷои мошин дар масофаи наздик — ҳам сарфаи маблағ ва ҳам саломатӣ аст. Беҳуда нарезандани об ва баъди истифода кӯчондани чароғҳо — сарфаи мустақими буҷет аст.

• Дар ширкат: Ширкате, ки ашёи хом ва нерӯро беҳуда сарф намекунад, сарфакори самаранок аст. Масалан, корхонаи дӯзандагӣ, ки аз ҳар пораи матоъ истифодаи дуруст мебарад ва партови камтар дорад, соҳиби фоидаи бештар мегардад.

Хулоса: Сарфакорӣ роҳи мустақими афзоиши сарват аст. Ҳар захирае, ки исроф намешавад, сармояи фардо мегардад.

3. Эътидол ва пешгирӣ аз афзоиши беандоза – Муҳофизати иқтисодӣ

Мафҳуми сеюм – эътидол ва гузашта нарафтан аз ҳадди хатарнок аст. Аз ҳад зиёд гирифтани қарз, истеъмоли беҳуда ва таваккали хатарнок ба бӯҳрон меорад.

• Дар хонавода: Харидани ғизо бештар аз эҳтиёҷ боиси вайрон шудан ва партофтани он мегардад. Зиндагӣ кардан аз ҳисоби қарзҳои фоиздор оиларо ба доми молиявӣ меандозад.

• Дар ширкат: Истеҳсоли бештари мол аз талаботи бозор боиси маҷбурӣ паст кардани нарх ва зарар мегардад. Қарзгирии беандоза низ ширкатро ба муфлисшавӣ меорад.

• Мисоли воқеӣ: Бӯҳрони ҷаҳонии молиявии соли 2008 маҳз ба хотире сар зад, ки бонкҳову ширкатҳо беш аз ҳадди тавони худ қарз гирифтанд ва ба таваккалҳои хатарнок роҳ доданд.

Хулоса: Эътидол ва нигоҳ доштани меъёр бехатарии молиявиро таъмин мекунад.

4. Идоракунии оқилонаи дороиҳо – Илми истифодаи захираҳо

Мафҳуми чорум – идоракунии дороиҳо мебошад. Ин маънои истифодаи дуруст ва ҳадафмандонаи сармоя ва амволро дорад.

• Дар хонавода: Тақсими дурусти даромад: барои хароҷоти рӯзгор, пасандоз, маориф ва ҳолатҳои фавқулода. Сармоягузорӣ ба дониши фарзандон ва тиҷорати хурд — идоракунии оқилона аст.

• Дар ширкат: Гузоштани сармоя ба таҷҳизоти нав ва омӯзиши кормандон, то ҳосилнокии кор баланд шавад.

• Мисоли воқеӣ: Ширкати "Apple" пули худро бекор нигоҳ намедорад, балки онро пайваста ба тарҳрезиву технологияҳои нав сармоягузорӣ мекунад.

Хулоса: Сарват танҳо он чизе нест, ки доред, балки он аст, ки чӣ гуна онро истифода мебаред.

Натиҷагирӣ

Ин чор поя — Тавозун, Сарфакорӣ, Эътидол ва Идоракунии дороиҳо — як низоми пурраро месозанд. Иқтисод ба мо меомӯзад, ки сарватманд он касе нест, ки беҳамто даромад дорад, балки он касест, ки захираҳои худро оқилона ва бозиракӣ идора мекунад.