НАҚШИ НАБОТОТ ДАР ҲАЁТИ ИНСОН

Рустаниҳо барои инсон аҳамияти зиёд доранд. Ҳаёти инсонро бе истифодаи рустниҳо тасаввур кардан душвор аст. Дастархони пурнозу неъмати мо, асосан, аз ҳисоби маҳсулоти рустаниҳо фаровон мебошад.

Аз рӯйи истифодаи рустаниҳо ҳамчун озуқа зироатҳои ғалладона, хусусан гандум ва шолӣ дар ҷойи аввал қарор доранд. Сабзавот ҷойи дуюмро ишғол мекунанд. Картошка сабзавоти аз ҳама зиёд истеъмолшаванда ба ҳисоб меравад. Сабзавоти дигар, ба мисли карам, пиёз, сабзӣ ва шалғам низ барои одам аҳамияти хоса доранд.

Рустаниҳои мевадиҳанда дар таъмини аҳолӣ бо маҳсулоти хӯрокворӣ аз ғалладонагиҳо ва сабзавот камӣ надоранд. Меваю саб завот организми одамро бо моддаҳои ҳаётан муҳим – витаминҳо таъмин мекунанд. Бе витамин одам ва ҳайвонот зиндагӣ карда наметавонанд. Меваҳоро, асосан, тару тоза истеъмол мекунанд. Аз онҳо шарбат низ тайёр карда мешавад (расми 64).

Аз тарафи инсон рустаниҳои равғандиҳанда низ ба таври васеъ истифода мешаванд. Баъзе рустаниҳо, ба мисли пахта, офтобпараст, зағир, кунҷид, бодом, чормағз ва ғайра дар тухм ва меваашон миқдори зиёди равғанро захира мекунанд. Онҳо то 40 фоиз равған доранд. Одамон дар саноати хӯрокворӣ бо ҷувозҳои махсуси равғанкашӣ аз ин рустаниҳо равғани аълосифат истеҳсол мекунанд. Равғани бадастомадаро бо мақсади тайёр кардани хӯрокҳои гуногун ва корҳои техникӣ истифода мебаранд.

Шумо шоколадро дӯст медоред? Медонед, ки он чӣ тавр пайдо мешавад? Пас мо бояд дар бораи рустаниҳое, ки одамон аз онҳо қанд истеҳсол мекунанд, маълумот дошта бошем. Ин рустаниҳо, асосан, лаблабуи қанд ва найшакар мебошанд. Дар саноати хӯрокворӣ аз найшакар ва лаблабуи қанд ҳар гуна шириниҳои болаззат, аз ҷумла шоколад истеҳсол мекунанд.

Ба либоси баданатон нигаред. Ин ҳам маҳсули рустаниҳост! Дар табиат рустаниҳое вуҷуд доранд, ки нах ҳосил мекунанд. Пахта ва зағир рустаниҳои нахдиҳанда мебошанд. Дар саноати сабук аз нахи рустаниҳо ришта мересанд, матоъ мебофанд ва аз он либосҳои гуногун медӯзанд. Либосҳое, ки аз нахи пахта тайёр карда шудаанд, барои саломатии бадани одам зарарнок нестанд.

Албатта, шумо кори сохтмончиҳоро дидаед. Барои сохтани хонаҳо чӯбу тахтаро зиёд истифода мебаранд. Дару тиреза, фарш ва боми хонаҳо, асосан, аз чӯбу тахта сохта мешаванд. Чӯбу тахтаро низ одамон аз рустаниҳо мегиранд.

Баъзе рустаниҳо ниҳоят хушбӯй мебошанд. Аз онҳо ҳар гуна атрҳо тайёр мекунанд. Рустаниҳое мавҷуданд, ки ниҳоят зебоянд. Ин гуна рустаниҳоро одамон барои оро додани манзили зист ва гулгашту боғҳои шаҳр истифода мебаранд.

Рустаниҳои доругӣ аз тарафи одамон ҳанӯз дар замонҳои қадим истифода мешуданд. Одамони қадим рустаниҳоро омӯхта, муайян карданд, ки баъзе аз онҳо хосияти ба ин ё он дард шифо бахшидан доранд. Ҳоло ҳам одамон аксари доруҳоро аз таркиби рустаниҳо мегиранд.

Тасаввур кунед, ки дар сайёраи Замин ягона одам боқӣ мондааст, вале дар атроф ҳеҷ дарахт, гул, алаф ва ҳатто сабзавоте нест. Чӣ мешуд? Ҳавои тоза, ғизои серғизо, доруҳои табиӣ ва сарчашмаи рӯҳбахшӣ аз даст мерафт. Наботот (рустаниҳо) танҳо "зебогии" табиат нестанд, балки рукни асосии мавҷудияти ҳаёт дар рӯи заминанд.

1. Таъминкунандаи ягонаи ғизо

Ҳамаи занҷирҳои ғизоӣ аз рустаниҳо оғоз мешаванд. Ин мавҷудоти аҷиб тавассути раванди фотосинтез энергияи офтобро ба молекулаҳои органикии серғизо – шакар, сафеда ва равғанҳо табдил медиҳанд.

Ба таври мустақим, ғалладонагиҳо (гандум, биринҷ, ҷав) ва меваю сабзавот 80% калорияҳои заруриро барои инсон таъмин мекунанд. Ба таври бавосита, рустаниҳо ғизои ҳайвоноти хонагӣ (гов, буз, мурғ) мебошанд, бинобар ин бидуни наботот ҳеҷ гӯшт, шир ё тухме дар дастархон намебуд. Маҳз наботот ҷаҳонро аз гуруснагӣ ҳифз намуда, амнияти озуқавориро кафолат медиҳанд.

2. Шуши сайёра ва танзимгари иқлим

Рустаниҳо гази карбон (CO2​)-ро аз ҳаво ҷаббида, оксигенеро, ки барои нафаскашии одам ва ҳайвонот ҳатмист, хориҷ мекунанд. Як дарахти бузурги калонсол дар як сол ба миқдори 3-4 одам оксиген медиҳад. Рустаниҳо инчунин чун монеа алайҳи ифлосшавии саноатӣ амал карда, моддаҳои заҳрнок ва чангро дар рӯи баргҳояшон нигоҳ медоранд.

Наботот ҳарорати муҳитро низ танзим мекунанд. Бо бухор кардани об аз баргҳо, онҳо ҳавои атрофро салқин нигоҳ медоранд. Ҷангалҳо ва боғҳо боронро нигоҳ дошта, монеи хушксолӣ ва обшавии бошитоби пиряхҳо мегарданд. Бе дарахтон, иқлими замин ба биёбони бимироваре табдил меёфт.

3. Сарчашмаи безаволи дору ва саломатӣ

Инсоният дар тӯли асрҳо табиатро ҳамчун дорухона истифода бурдааст. Имрӯз зиёда аз 25% доруҳои расмӣ аз рустаниҳо тайёр карда мешаванд. Аспирин аз пӯсти бедормурч, хинин барои муолиҷаи вараҷа аз дарахти кина ва доруҳои дил аз гиёҳи занбӯруғ гирифта шудаанд.

Дар Тоҷикистон ганҷинаи рустаниҳои шифобахш вуҷуд дорад: романи кӯҳӣ барои захм, ширбия барои сил, пиёзи кӯҳӣ барои мустаҳкам кардани иммунитет ва дарахти чинор барои табобати илтиҳоб. Ҳатто бӯи баъзе гиёҳҳо (лаванда, наъно) фишори хун ва стрессро коҳиш дода, рӯҳияро беҳтар мекунанд.

4. Мабдаи масолеҳ ва иқтисод

Рустаниҳо на танҳо ғизо ва саломатӣ, балки макони зист ва масолеҳи заруриро низ таъмин мекунанд. Чӯб масолеҳи асосӣ барои сохтмон, истеҳсоли мебел, коғаз ва сӯзишворӣ мебошад. Дар Тоҷикистон, пахта сарвати миллии кишвар буда, ба садҳо ҳазор оила рӯзгор ва даромад мебахшад. Боғдорӣ (себ, ангур, олу) маҳсулоти содиротии муҳим буда, дар иқтисоди кишоварзӣ аҳамияти асосӣ дорад.

5. Ҳифзи хок ва об

Агар ба нишебиҳои кӯҳҳои Тоҷикистон назар кунем, решаҳои буттаву дарахтон хокро аз шусташавӣ ва бод нигоҳ медоранд. Ҳар як дарахт чун садди табиӣ амал карда, аз омадани сел ва кӯчидани ярч пешгирӣ мекунад. Ҷангалҳо обро ба қабатҳои зеризаминӣ ҳидоят намуда, сатҳи обҳои зеризаминии дарёву чашмаҳоро нигоҳ медоранд.

Таҳдид ва масъулияти мо

Бо вуҷуди ин аҳамияти бузург, сарвати сабзи мо ҳар рӯз коҳиш меёбад. Ҳар сол дар ҷаҳон миллиардҳо дарахт барои заминҳои кишоварзӣ ва саноат бурида мешаванд. Дар Тоҷикистон низ дар даҳсолаҳои охир масоҳати ҷангалҳо ба андозаи назаррас кам шудааст. Ин раванд боиси биёбоншавӣ, камшавии ҳосил ва тағйирёбии иқлим мегардад.

Хулоса

Наботот дастгирии бебадали мавҷудияти инсон мебошанд. Онҳо ба мо ғизо, ҳавои пок, саломатӣ, манзил ва умед ба оянда медиҳанд. Ҳифзи ҳар як дарахт ва гиёҳ вазифаи ҳар як сокини соҳибвиҷдони ин сайёра аст.