ШУТУР ДИДӢ, ПИШКИЛАШРО НАДИДӢ

Ҳикоят мекунанд, ки рӯзе Абӯалӣ ибни Сино, донишманд ва табиби машҳур, ҳангоми сафар ба сарзамини Гелон дар миёни кӯҳу биёбон роҳгум зад.

Ӯ муддате роҳ паймуд, то ниҳоят бо марде рӯ ба рӯ шуд. Он мард, ки гӯё чизеро меҷуст, ба наздаш омада пурсид:

— Эй шайх! Оё дар ин наздикиҳо шутуреро дидаӣ?

Ибни Сино пурсид:

— Оё шутурат аз як чашм кӯр буд?

Мард бо хушҳолӣ гуфт:

— Бале!

Ибни Сино боз пурсид:

— Оё шутурат бори шира ва сирко дошт?

Мард ҷавоб дод:

— Бале, бале!

Ибни Сино саволи дигаре дод:

— Оё савори он шутур зани ҳомилае буд?

Мард, ки аз шунидани ин нишонаҳо ба ҳаяҷон омада буд, шитобон гуфт:

— Бале! Бале, эй шайх! Ҳамаи нишонаҳоро дуруст гуфтӣ! Акнун бигӯ, ки шутури ман ба кадом тараф рафт?

Ибни Сино оромона ҷавоб дод:

— Ман шутури туро надидаам.

Мард аз ин ҷавоб сахт ҳайрон ва хашмгин шуд. Ӯ гумон кард, ки Ибни Сино шутурашро дида, вале қасдан ҷойи онро пинҳон мекунад.

Аз ин рӯ, гиребони Ибни Синоро гирифта, ӯро ба шаҳр бурд ва назди ҳоким ҳозир кард.

Мард ба ҳоким шикоят карда гуфт:

— Эй ҳоким! Ман шутурамро гум кардаам. Ин шахс тамоми нишонаҳои шутури маро медонад, аммо мегӯяд, ки онро надидааст. Чӣ гуна мумкин аст касе шутуреро надида бошаду ҳамаи нишонаҳояшро бидонад?

Ҳоким ба Ибни Сино нигарист ва хост аз ӯ сабаби ин ҳодисаро бипурсад.

Дар ҳамин вақт зане аз назди айвони қаср гузашт. Ибни Сино ба ӯ нигариста, ба ҳоким гуфт:

— Эй ҳоким! Иҷозат медиҳӣ, ки аз паси ин зан биравам? Ба назарам, ӯ ба табобат ниёз дорад.

Ҳоким тааҷҷуб кард, вале ба ӯ иҷозат дод ва яке аз маъмуронашро ҳамроҳи вай фиристод.

Ибни Сино аз паси зан равон шуд. Зан ба хонае расид, дарро кушода ворид шуд ва дере нагузашта худро бемор ҳис карда, дароз кашид.

Аҳли хона дар атрофаш ҷамъ шуданд.

Ибни Сино низ ба хона даромад ва аз аҳволи зан огоҳ шуд. Дар ривоят омадааст, ки ӯ сӯзане хост ва бо амалиёти ғайриодие занро табобат кард. Пас аз он, ба нақли ҳикоят, ҳоли зан беҳтар шуд.

Ибни Сино ҳамроҳи маъмур ба назди ҳоким баргашт.

Ҳоким аз ӯ пурсид:

— Эй шайх! Ба куҷо рафтӣ ва чӣ кор кардӣ?

Ибни Сино ҷавоб дод:

— Он зан ҳомила буд ва муддати зиёде дар ҳаммоми гарм монда буд. Дар ривоят чунин омадааст, ки ҷанин дар шиками модар ба ӯ фишор оварда, боиси бад шудани ҳолаш гардида буд. Ман бо амале ӯро аз он ҳолат раҳо кардам.

Ҳоким аз шунидани ин суханон ба ҳайрат афтод ва пурсид:

— Магар ту Абӯалӣ ибни Сино ҳастӣ?

Шайх ҷавоб дод:

— Бале!

Ҳоким, ки номи ин донишманди машҳурро шунида буд, ба ӯ эҳтиром гузошт. Сипас ба ёди шикояти соҳиби шутур афтод ва пурсид:

— Эй шайх! Акнун бигӯ, ки шутури ин мардро дар куҷо дидаӣ?

Ибни Сино ҷавоб дод:

— Ман шутури ӯро надидаам.

Ҳоким пурсид:

— Пас, чӣ гуна ҳамаи нишонаҳои онро медонӣ?

Ибни Сино гуфт:

— Ман дар роҳ нишонаҳое дидам ва аз рӯйи онҳо ба чунин хулоса расидам.

Ҳоким бо шавқ пурсид:

— Чӣ гуна?

Ибни Сино шарҳ дод:

— Дар роҳ дидам, ки алафҳои як тарафи роҳ хӯрда шудаанд, аммо алафҳои тарафи дигар дастнахӯрда мондаанд. Аз ин ҷо гумон кардам, ки шутур танҳо як тарафи роҳро мебинад ва эҳтимол як чашмаш кӯр аст.

Сипас афзуд:

— Дар ҷойи дигар нишонаҳое дидам, ки магасу пашшаҳои зиёде дар атрофи онҳо ҷамъ шуда буданд. Аз ин ҷо ба хулоса омадам, ки шутур эҳтимол бори шира ва сирко доштааст.

Ҳоким бо диққат гӯш мекард.

Ибни Сино суханашро идома дод:

— Баъд ба ҷойе расидам, ки шутур зону зада будааст. Дар он ҷо нишонаҳои дасту пойи шахсеро дидам, ки аз шутур фаромада, барои бархостан аз замин ба дастонаш такя кардааст. Аз ин нишонаҳо гумон кардам, ки савори шутур зани ҳомила будааст.

Ҳоким аз шунидани ин шарҳҳо ба заковат ва мушоҳидакории Ибни Сино аҳсан гуфт.

Ӯ дарёфт, ки Ибни Сино шутурро надида, балки аз нишонаҳои боқимонда дар роҳ хусусиятҳои онро тахмин кардааст.

Ҳоким аз марди шикояткунанда хост, ки дигар ба донишманд туҳмат назанад ва барои пайдо кардани шутураш ба ҷустуҷӯ идома диҳад.

Ҳамаи ҳозирон аз зиракӣ ва ҳушмандии Ибни Сино дар ҳайрат монданд.

---

Панди ҳикоят

Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки барои дарк кардани ҳақиқат танҳо дидани худи воқеа шарт нест. Инсони мушоҳидакор метавонад аз нишонаҳо, далелҳо ва пайвандҳои байни онҳо ба хулосае бирасад.

Аммо чунин хулосаҳо бояд санҷида шаванд, зеро ҳар нишона метавонад шарҳҳои гуногун дошта бошад.

Дониш танҳо аз бисёр хондан ба даст намеояд, балки мушоҳида, андеша, таҳлил ва санҷидани далелҳо низ барои он заруранд.

Шарҳи вожаҳо

• Пишкил — саргини шутур ва баъзе чорпоёни дигар.

• Гелон — минтақаи таърихӣ дар шимоли Эрон, дар соҳили баҳри Хазар.

• Ҳаволӣ — атроф, гирду пеш.

• Шира — моеъи ширини ғализ, ки аз мева ё дигар маҳсулот ҳосил мекунанд.

• Закoват — зиракӣ, тезфаҳмӣ ва қобилияти дарки масъалаҳо.

• Мушоҳида — бо диққат дидан ва омӯхтани ҳодисаҳо.

• Истидлол — аз рӯйи далелҳо ба хулоса расидан.

• Маъмур — шахсе, ки иҷрои фармон ё вазифае ба ӯ супурда шудааст.

• Ҷанин — кӯдаке, ки ҳанӯз дар батни модар инкишоф меёбад.

• Аҳсан — офарин, таҳсин.

Маънои мақол

Ибораи маъруфи наздик ба унвони ин ҳикоят «Шутур дидӣ, надидӣ» мебошад.

Ин мақол одатан дар мавриде гуфта мешавад, ки шахс барои пешгирӣ аз мушкилот аз баёни чизе, ки дидааст ё медонад, худдорӣ мекунад.

Эзоҳи таърихӣ ва тиббӣ

Ин ҳикоят ба Абӯалӣ ибни Сино нисбат дода шудааст, аммо манбаи боэътимоде, ки ҳамаи ҷузъиёти онро ҳамчун воқеаи таърихӣ тасдиқ кунад, пайдо нашуд. Аз ин рӯ, онро беҳтар аст ҳамчун ривояти халқӣ пешниҳод кунем.

Ҳамчунин, қисмати табобати зани ҳомила бо сӯзан асоси боэътимоди тиббӣ надорад. Фурӯ бурдани сӯзан ба қафаси сина ё минтақаи дил метавонад бисёр хатарнок ва ҳатто марговар бошад. Ин қисмати ривоятро набояд ҳамчун усули воқеии табобат фаҳмид.