НИЗОМУЛМУЛК ВА ПУШАЙМОНИИ СУЛТОН МАЛИКШОҲ

Бузургон гуфтаанд, ки дар таърихи подшоҳон камтар вазире ба шоистагӣ ва кордонии Хоҷа Низомулмулк ба мақоми вазорат расидааст.

Хоҷа Низомулмулк вазири донишманду ботаҷрибаи Султон Ҷалолиддин Маликшоҳи Салҷуқӣ буд. Ӯ солҳои зиёд бо тадбиру хирад корҳои давлатро идора мекард ва дар ободониву пешрафти мамлакат саҳми бузург дошт.

Аммо дар охири умраш гурӯҳе аз бадхоҳону суханчинон кӯшиш карданд, ки муносибати султонро бо ӯ вайрон кунанд. Онҳо пайваста аз Низомулмулк назди подшоҳ бадгӯӣ мекарданд, то обрӯву эътибори ӯро аз байн баранд.

Турконхотун, ҳамсари бонуфузи султон, низ аз мухолифони Низомулмулк буд. Ӯ аз Абулғаноим Тоҷулмулки Форсӣ пуштибонӣ мекард ва мехост, ки вай ба ҷойи Низомулмулк вазир шавад.

Оқибат муносибати султон бо вазири куҳансолаш сард гардид.

Мувофиқи ин ривоят, Маликшоҳ барои хушнуд сохтани Турконхотун Тоҷулмулкро ба мақоми вазорат баргузид ва идораи корҳои муҳимми давлатро ба ӯ супурд.

Низомулмулк, ки солҳои дароз дар роҳи ободии давлат хизмат карда буд, аз мақому мартабаи пешинааш маҳрум гардид ва ба мусодираи молу дороӣ дучор шуд.

Муддате пас, ҳангоми сафари султон ба Бағдод, дар наздикии шаҳри Наҳованд ба Низомулмулк ҳамла карданд. Марде бо ханҷар ӯро захмӣ сохт ва вазири куҳансол бар асари он захм аз дунё гузашт.

Дар ривоят омадааст, ки Низомулмулк дар лаҳзаҳои охири умраш ин қитъаро бадеҳатан суруд ва ба назди султон фиристод:

Қитъа

Чил сол ба иқболи ту, эй шоҳи ҷавонбахт,
Занги ситам аз чеҳраи айём сутурдам.

Туғрои накӯномиву тавқеи саодат
Пеши Маликуларш ба алтофи ту бурдам.

Чун шуд зи қазо муддати умрам наваду шаш,
Дар ҳадди Наҳованд ба як захм бимурдам.

Бигзоштам он хидмати дерина ба фарзанд,
Ӯро ба Худову ба худованд супурдам.

Вақте ин қитъа ба дасти Султон Маликшоҳ расид, ӯ аз хондани он сахт мутаассир шуд.

Суханони вазири куҳансол ба дили султон таъсири амиқ гузоштанд. Ӯ ба ёди хизматҳои чандинсолаи Низомулмулк афтод ва аз он ки дар охири умраш қадри чунин вазири кордону вафодорро надониста буд, андӯҳгин гардид.

Мувофиқи ривоят, султон бисёр гирист ва аз рафтори худ изҳори пушаймонӣ кард.

---

Маънои қитъа

Байти аввал:

Шоҳо, ман чил сол дар сояи бахту иқболи ту хизмат кардам ва кӯшидам зулму ситамро аз рӯзгори мардум дур созам.

Байти дуюм:

Бо хизматҳои худ барои ту номи нек ва саодат хостам ва ин корҳоро дар пешгоҳи Худованд низ мояи ифтихор медонистам.

Байти сеюм:

Акнун, ки мувофиқи тақдир умрам ба поён расидааст, дар наздикии Наҳованд бар асари як захм аз дунё меравам.

Байти чорум:

Хизматеро, ки солҳои зиёд анҷом медодам, ба фарзанди худ вогузоштам ва ӯро ба Худованд ва ба ту, эй подшоҳ, супурдам.

Шарҳи вожаҳо

• Низомулмулк — вазири машҳури давлати Салҷуқиён, муаллифи «Сиёсатнома».

• Истеҳқоқ — шоистагӣ, сазовор будан.

• Маснади вазорат — мақом ва мансаби вазирӣ.

• Аҳли саоят — бадгӯён ва суханчиноне, ки барои бадном кардани дигарон мекӯшанд.

• Мизоҷи султонро тағйир додан — муносибат ва назари султонро нисбат ба касе дигар кардан.

• Тарбият кардан — дар ин ҳикоят ба маънои пуштибонӣ ва ҳимояти сиёсӣ намудан.

• Истирзои хотир — ба даст овардани ризоят ва хушнудии касе.

• Мансаби хатир — вазифаи бисёр муҳим ва масъулиятнок.

• Мусодира — бо фармони ҳокимият гирифтан ё мусодира кардани молу дороӣ.

• Туғро — нишону имзои махсуси подшоҳон.

• Тавқеъ — имзо ё тасдиқи расмӣ.

• Маликуларш — Парвардигор, соҳиби Арш.

• Сутурдан — пок кардан, аз байн бурдан.

• Худованд — дар мисраи охир ба маънои маҷозии соҳибу сарвар, яъне султон.

Панди ҳикоят

Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки инсон набояд ба суханони бадхоҳон зуд бовар кунад ва хизматҳои деринаи шахсони содиқро фаромӯш созад.

Мақому мансаб доимӣ нестанд, аммо адолат, кордонӣ ва хизматҳои нек метавонанд номи инсонро дар таърих зинда нигоҳ доранд.

Қадри инсонҳои содиқро ҳангоми зинда буданашон бояд донист, зеро пушаймонӣ пас аз аз даст додани онҳо дигар гузаштаро барнамегардонад.