МУШОИРАИ ҶАҲОНГИР ВА НУРҶАҲОН

Мегӯянд, ки шоҳ Ҷаҳонгир ва ҳамсараш Нурҷаҳонбегим ба шеъру шоирӣ шавқи зиёд доштанд ва гоҳе бо ҳам мушоира мекарданд. Нурҷаҳон зани донишманд, хуштабъ ва ҳозирҷавоб буд ва метавонист ба шеърҳои Ҷаҳонгир дарҳол ҷавоби шоирона диҳад.

Рӯзе Ҷаҳонгир пирамарди хамидқоматеро дид, ки аз пирӣ қоматаш хамида буд. Ӯ ба Нурҷаҳон рӯ оварда, бадеҳатан ин мисраъро гуфт:

Чаро хамгашта мегарданд пирони ҷаҳонгашта?

Нурҷаҳон бе ҳеҷ таваққуф ҷавоб дод:

Ба зери хок меҷӯянд айёми ҷавониро.

Яъне пирон гӯё аз он сабаб хам шуда роҳ мераванд, ки рӯзҳои гузаштаи ҷавонии худро дар зери хок меҷӯянд.

Мушоира дар бораи булбулу парвона

Бори дигар Ҷаҳонгир ба Нурҷаҳон рӯ оварда, гуфт:

Булбул наям, ки навҳа кунам, дарди сар диҳам,
Парвонаам, ки сӯзаму бар наёварам.

Нурҷаҳон дарҳол ҷавоб дод:

Парвона наям ман, ки ба як шуъла ҷон диҳам,
Шамъам, ки шаб бисӯзаму бар наёварам.

Дар ин мушоира Ҷаҳонгир худро ба парвонае монанд мекунад, ки дар оташи ишқ месӯзад, вале аз дарди худ шикоят намекунад.

Нурҷаҳон бошад, худро ба шамъ монанд мекунад, ки тамоми шаб месӯзад ва ранҷ мекашад, аммо нолаву фарёд намекунад.

Мушоира дар бораи либоси арғувонӣ

Рӯзе Нурҷаҳон либоси арғувониранг пӯшида, ба назди Ҷаҳонгир омад.

Шоҳ бо дидани ӯ бадеҳатан гуфт:

Нест, ҷонон, бар гиребони ту ранги арғувон,
Зардии ранги рухи манат гиребонгири ту.

Нурҷаҳон низ дар ҷавоб гуфт:

Туро, ки тугмаи лаъласт бар либоси ҳарир,
Шудаст қатраи хуни манат гиребонгир.

Дар ин байтҳо шоирон аз ранги либос, лаъл, хун ва гиребон барои баёни эҳсосоти ошиқона истифода мебаранд.

Ривояти дигари мушоираи Ҷаҳонгир ва Нурҷаҳон

Дар ривояти дигаре омадааст, ки рӯзе Ҷаҳонгиршоҳ ба Нурҷаҳонбегим нигариста, бадеҳатан ин байтро суруд:

Туро, ки тугмаи лаъласт бар либоси ҳарир,
Шудаст қатраи хуни манат гиребонгир.

Нурҷаҳон, ки он рӯз аз чизе нороҳат буд, аз рӯйи хашм сухани бемулоҳизае гуфт ва шоҳро сахт ранҷонд.

Ҷаҳонгир аз суханони ӯ ба ғазаб омад ва гуфт:

— Ту сазовори сахттарин ҷазо ҳастӣ!

Нурҷаҳонбегим, ки мехост хашми шоҳро фурӯ нишонад, дарҳол бо ин байти зебо ва ҳозирҷавобона узр хост:

Ба қатли чун мане гар хотират хушнуд мегардад,
Ба ҷон миннат! Вале теғи ту хунолуд мегардад!

Яъне:

«Агар аз куштани шахсе монанди ман хотират шод гардад, бо ҷону дил мепазирам. Аммо дар ин сурат шамшери ту ба хуни ман олуда хоҳад шуд».

Ҷаҳонгир аз лутфу зебоии сухани Нурҷаҳон ба ваҷд омад. Хашмаш фурӯ нишаст ва гуноҳи ӯро бахшид.

Байти мансуб ба санги мазори Нурҷаҳон

Дар ривояте, ки ба китоби «Тазкират-ул-хавотин» нисбат дода мешавад, омадааст, ки бар санги мазори Нурҷаҳонбегим байти зерин, ки онро ба худи ӯ нисбат медиҳанд, ҳаккокӣ шудааст:

Бар мазори мо ғарибон не чароғе, не гуле,
Не пари парвона сӯзад, не садои булбуле.

Маънои байт:

Бар мазори мо, ғарибон, на чароғе фурӯзон асту на гуле гузошта шудааст. На парвонае дар гирди чароғ месӯзад ва на садои булбуле шунида мешавад.

Ин байт эҳсоси танҳоӣ, ғарибӣ ва хомӯшии пас аз маргро баён мекунад.

---

НАРГИСИ БАДМАСТ

Мегӯянд, ки Нурҷаҳонбегим дар бадеҳасароӣ маҳорати баланд дошт. Ӯ бисёр вақт бо ҳамсараш Ҷаҳонгиршоҳ, ки худ низ гоҳ-гоҳ шеър мегуфт, мушоира мекард.

Рӯзе Ҷаҳонгир ба чашмони нимхобу махмури Нурҷаҳон нигариста, бо табассум гуфт:

Ту масти бодаи ҳуснӣ, бифармо ин ду наргисро,
Ки бархезанд аз хобу нигаҳ доранд маҷлисро.

Нурҷаҳон бе ҳеҷ таваққуф ҷавоб дод:

Макун бедор, эй соқӣ, зи хоби ноз наргисро,
Ки бадмастанду барҳам мезананд алҳол маҷлисро.

Маънои шеър

Ҷаҳонгир чашмони зебову нимхоби Нурҷаҳонро ба ду гули наргис монанд карда, мегӯяд:

«Ту аз зебоии худ маст ҳастӣ. Ба ин ду чашми наргисмонандат фармон деҳ, ки аз хоб бедор шаванд ва маҷлисро бо нигоҳҳои зебои худ равшан кунанд».

Нурҷаҳон бо зарофат ҷавоб медиҳад:

«Эй соқӣ, ин ду наргисро аз хоби ноз бедор макун! Зеро онҳо чунон масту дилрабо ҳастанд, ки агар бедор шаванд, бо нигоҳҳои худ оромии тамоми маҷлисро барҳам мезананд».

Дар адабиёти классикии форсӣ-тоҷикӣ гули наргис бисёр вақт рамзи чашмони зебо, махмур ва дилрабои маъшуқа мебошад.

---

Шарҳи вожаҳо

• Мушоира — шеърхонӣ ё ҷавоб гуфтани шоирон ба якдигар бо шеър.

• Бадеҳа — шеъре, ки бе омодагии пешакӣ ва дарҳол гуфта мешавад.

• Хамгашта — хамқомат, касе, ки қоматаш аз пирӣ хамидааст.

• Ҷаҳонгашта — шахсе, ки бисёр сафар карда, таҷрибаи зиёд андӯхтааст.

• Айём — рӯзгор, даврон.

• Навҳа кардан — нолаву зорӣ кардан.

• Арғувон — ранги сурхи моил ба бунафш.

• Лаъл — санги қиматбаҳои сурхранг.

• Ҳарир — матои нозуку нафис, абрешим.

• Гиребонгир — он чи ба гиребон мечаспад; дар шеър ба маънои маҷозӣ низ истифода мешавад.

• Маҳмур (махмур) — дар ин ҷо ба маънои чашмони нимхобу мастона.

• Бодаи ҳусн — шароби зебоӣ; ташбеҳи шоирона.

• Наргис — гуле, ки дар шеър рамзи чашмони зебост.

• Соқӣ — касе, ки ба дигарон шароб медиҳад; дар шеъри ошиқона маънои рамзӣ низ дорад.

• Ҳаккокӣ — кандакорӣ кардани навишта ё нақш бар санг ва дигар ашёи сахт.

Панди ҳикоят

Ин мушоираҳо аз зиракӣ, суханварӣ, завқи адабӣ ва ҳозирҷавобии Нурҷаҳонбегим ҳикоят мекунанд.

Дар ҳар маврид Нурҷаҳон тавонистааст бо сухани бамаврид, маънои нозук ва ҷавоби шоирона ҳамсуҳбати худро ба ҳайрат оварад.

Ҳикоятҳо инчунин нишон медиҳанд, ки сухани зебо метавонад эҳсосоти инсонро баён кунад, муҳити суҳбатро хуш созад ва ҳатто хашму норозигиро фурӯ нишонад.

Сухани нек ва бамаврид метавонад кореро анҷом диҳад, ки сухани сахту тунд аз анҷоми он оҷиз аст.