САЛМОНИ СОВАҶӢ ВА АМИР ШАЙХ ҲАСАН

Амир Шайх Ҳасан пас аз Султон Абӯсаиди Худобанда дар Бағдод ва Озарбойҷон ба подшоҳӣ расид.

Ҳамсари ӯ Дилшодхотун зани бисёр донишманд, хирадманд, саховатманд ва зебо буд.

Салмони Соваҷӣ, шоири машҳур, дар ситоиши Амир Шайх Ҳасан ва Дилшодхотун қасидаҳои зиёде сурудааст. Ӯ аз дастгирӣ ва ҳимояти ин ду бузургвор баҳра бурда, дар дарбори онҳо соҳиби обрӯву мартабаи баланд гардида буд.

Сабаби ба дарбор роҳ ёфтан ва мавриди таваҷҷуҳи Амир Шайх Ҳасан қарор гирифтани Салмон чунин буд:

Рӯзе Салмони Соваҷӣ овозаи бахшандагӣ ва саховатмандии Амир Шайх Ҳасанро шунида, аз шаҳри Сова ба сӯйи Бағдод раҳсипор шуд.

Иттифоқан, ҳангоме ки ҳанӯз аз чангу ғубори роҳ фориғ нашуда буд, дар саҳро ба Амир Шайх Ҳасан рӯ ба рӯ гардид.

Амир ҳамроҳи наздикону дарбориёни худ барои шикор баромада буд. Ӯ камон дар даст дошт ва тир меандохт. Ғуломи бисёр зебое бо номи Саодат пиёда дар паҳлӯи ӯ ҳаракат мекард. Ҳар боре ки амир тир меандохт, Саодат аз паси тир медавид, онро пайдо мекард ва боз ба назди амир меовард.

Салмон пеш омад ва ба амир салом дод.

Чанд нафар аз ҳозирон, ки Салмонро мешинохтанд, ӯро ба амир муаррифӣ карданд ва аз донишмандиву шоирии ӯ сухан гуфтанд.

Амир низ пештар шуҳрати Салмонро шунида ва баъзе аз шеърҳояшро хонда буд. Аз ин рӯ, ба ӯ таваҷҷуҳ карда, гуфт:

— Эй Салмон! Ман дар бораи ту бисёр шунидаам. Акнун мехоҳам ҳунари шоирии туро бисанҷам. Ҳамин ҷо, бе ҳеҷ омодагӣ, дар бораи тирандозии ман ва давидани Саодат аз паси тир чанд байт шеър бигӯй!

Салмон бе ҳеҷ таъхир аз ҷайбаш коғаз, давот ва қалам баровард. Ҳамон ҷо истода, бадеҳатан чанд байт шеър суруд, онҳоро навишт ва ба дасти амир супорид.

Шеър чунин буд:

Назм

Чу дарбори чочӣ камон рафт шоҳ,
Ту гуфтӣ, ки дар бурҷи Қавс аст моҳ.

Ду зоғи камон бо уқоби сепар
Бидидам, ба як гӯша оварда сар.

Ниҳоданд сар бар сари дӯши шоҳ,
Надонам, чӣ гуфтанд дар гӯши шоҳ?

Чу аз шаст бикшод хусрав гиреҳ,
Баромад зи ҳар гӯша овози «Зеҳ!»

Шаҳо, тир дар банди тадбири туст,
Саодат давон дар пайи тири туст.

Ба аҳдат зи кас нолае барнахост,
Ба ғайр аз камон, в-ар бинолад, равост,

Ки дар аҳди султони соҳибқирон
Накардаст кас зӯр ҷуз бар камон.

Амир Шайх Ҳасан аз шунидани ин байтҳо бисёр хушҳол шуд. Ӯ аз тавоноии Салмон дар бадеҳасароӣ ва ҳозирҷавобии ӯ ба ҳайрат омад.

Амир дарёфт, ки Салмон шоири боистеъдодест. Аз ин рӯ, ӯро зери ҳимояти худ гирифт, ба тарбияту дастгирии вай пардохт ва мақому мартабаашро дар дарбор баланд бардошт.

---

САЛМОНИ СОВАҶӢ ВА ЛАГАНИ ЗАРРИН

Шабе Салмони Соваҷӣ дар маҷлиси Султон Увайс, писари Амир Шайх Ҳасан ва Дилшодхотун, ҳузур дошт.

Султон Увайс ҷавони зебо, хуштабъ, донишманд, боистеъдод, саховатманд ва баландҳиммат буд.

Он шаб маҷлиси султон то дер идома ёфт. Вақте ки маҷлис ба поён расид, Салмон хост ба манзили худ баргардад.

Азбаски шаб торик буд, Султон Увайс ба яке аз хизматгоронаш фармуд, ки шамъи бузургеро дар лагани заррин гузошта, ҳамроҳи Салмон барад, то роҳи ӯро равшан кунад.

Султон фармуд, ки шамъу лаганро дар хонаи Салмон гузоранд ва субҳи рӯзи дигар бозпас биёранд.

Хизматгор фармони султонро иҷро кард.

Салмон ба хонааш расид ва шабро дар он ҷо гузаронд.

Субҳи рӯзи дигар, вақте ки Салмон ба дарбор омад, хизматгор аз ӯ лагани зарринро талаб кард.

Салмон дарҳол ва бе ҳеҷ андеша ин ду байтро бадеҳатан суруд:

Назм

Ману шамъем ду дилсӯхтаи хонасиёҳ,
Ки шаб ӯ гиряду ман аз ғами мурдан сӯзам.

Шамъ худ сӯхт шаби дӯш ба зорӣ, имрӯз
Гар лаганро талабад шоҳ зи ман, ман сӯзам.

Маънои шеър

Салмон бо зарофат мегӯяд:

«Ману шамъ ҳар ду дилсӯхтаем. Шамъ шабона месӯзаду ашк мерезад, ман бошам, аз ғаму андешаи марг месӯзам.

Шамъ шаби гузашта бо сӯзу зорӣ сӯхта тамом шуд. Агар имрӯз подшоҳ лагани зарринро аз ман бозпас талаб кунад, ин дафъа ман аз ғаму ҳасрат хоҳам сӯхт».

Шоир бо ин суханони ҳозирҷавобона ва ҳазломез ишора мекунад, ки мехоҳад лагани зарринро ҳамчун туҳфа барои худ нигоҳ дорад.

---

Шарҳи вожаҳо ва ибораҳо

• Салмони Соваҷӣ — шоири маъруфи форс-тоҷики асри XIV, ки ба дарбори Ҷалоириён иртибот дошт.

• Дилшодхотун — ҳамсари Амир Шайх Ҳасан ва модари Султон Увайс.

• Фозила — зани донишманд ва соҳибмаърифат.

• Карима — саховатманд ва бузургвор.

• Ҷамила — зебо.

• Базлу карам — бахшандагӣ ва саховатмандӣ.

• Муқаррабон — наздикон ва шахсони мавриди эътимоди подшоҳ.

• Рикоб — узви зин, ки савора пойи худро ба он мегузорад; «дар рикоби касе будан» маънои ҳамроҳ ва дар хизмати ӯ буданро дорад.

• Бадеҳа — шеъре, ки бе омодагии пешакӣ ва дарҳол эҷод мешавад.

• Давот — зарфе барои нигоҳ доштани сиёҳӣ.

• Камони чочӣ — камони машҳуре, ки ба минтақаи Чоч (Тошканди қадим) нисбат дода мешуд.

• Бурҷи Қавс — яке аз бурҷҳои дувоздаҳгонаи фалакӣ, ки рамзи он камонвар аст.

• Зоғи камон — нӯг ё қисми махсуси камон, ки зеҳ ба он баста мешавад.

• Шаст — дар ин ҷо ба ангушт ё ҳалқаи махсуси тирандозӣ ишора дорад.

• Зеҳ — тори камон; инчунин нидои таҳсину офарин, монанди «Офарин!».

• Соҳибқирон — унвони ситоишӣ барои подшоҳи некбахт ва пирӯзманд.

• Фаррош — хизматгоре, ки корҳои омодасозӣ ва нигоҳубини маҷлис ё манзилро анҷом медод.

• Лагани заррин — табақ ё зарфи аз тилло сохташуда.

• Мунқазӣ шудан — ба охир расидан.

• Дилсӯхта — ғамзада, ранҷдида ё гирифтори сӯзу андӯҳ.

Панди ҳикоят

Ин ду ҳикоят аз ҳозирҷавобӣ, зиракӣ ва истеъдоди шоирии Салмони Соваҷӣ нақл мекунанд.

Дар ҳикояти аввал Салмон бо чанд байти бадеҳа тавонист таваҷҷуҳи амирро ба худ ҷалб кунад ва дар дарбор соҳиби обрӯву мартаба гардад.

Дар ҳикояти дуюм бошад, ӯ бо истифода аз зарофату суханварӣ хоҳиши худро бидуни дархости ошкоро баён кард.

Сухани бамаврид, ҳозирҷавобӣ ва дониш метавонад барои инсон дарҳои зиёдеро боз кунад.

Ин ҳикоятҳо ҳамчунин нишон медиҳанд, ки дар дарборҳои гузашта шоирон на танҳо бо шеърҳои мадҳӣ, балки бо ҳозирҷавобӣ ва бадеҳасароии худ низ шуҳрат пайдо мекарданд.