Ахлоқ

Калимаи «ахлоқ» шакли ҷамъи калимаи «хулқ» буда, маъноҳои сиришт, хислат, табиат, рӯҳияи некӯкорӣ, дурӣ ҷустан аз бадӣ ва рафтор кардан бо дарки он ки инсон дар беҳтарин сурату сохтор офарида шудааст,ро ифода мекунад.

Чунон ки ҷанбаи ҷисмонӣ ва моддии инсон бо калимаи «халқ» ифода мешавад, ҷанбаи рӯҳӣ ва маънавии ӯро «хулқ» меноманд. Ба ибораи дигар, хулқ кӯшишу талоши инсон барои зиндагӣ кардан мувофиқи хостаҳо ва фармонҳои Офаридгор аст, ки бо офариниши комили инсон созгор мебошад.

Олимон хислатҳои нек ва рафторҳои шоиставу фазилатмандонаро «ахлоқи ҳасана», «маҳосини ахлоқ» ва «ахлоқи ҳамида» номидаанд. Дар муқобил, хислатҳои бад, рафторҳои ношоиста ва ҳолату кирдорҳоеро, ки ба мақоми инсон ҳамчун мавҷуде, ки дар беҳтарин сурат офарида шудааст, мувофиқат намекунанд, «масовии ахлоқ», «суи хулқ», «ахлоқи замима» ва «ахлоқи саййиа» гуфтаанд.

Баъзе аз муҳаққиқон низ рафтору кирдорҳои некро «адаб» ва рафторҳои ношоистаро «суи адаб» (беадабӣ) номидаанд. Онҳо масъалаи ахлоқро аз ҳамин дидгоҳ баррасӣ намуда, андешаҳои худро дар атрофи мафҳуми адаб баён кардаанд.

Ҳазрати Алӣ (разияллоҳу анҳу) ахлоқи некро бо чунин суханон баён кардааст:

«Аз чизҳое, ки Худованд ҳаром кардааст, сахт тарсидан ва аз онҳо дурӣ ҷустан, дар пайи ба даст овардани ризқи ҳалол будан ва зиндагии шоистаро барои аҳли хонавода фароҳам овардан».¹

Ибни Аббос (разияллоҳу анҳу) ахлоқро ба таҳкурсии бино монанд карда, чунин мегӯяд:

«Ҳар чизе таҳкурсие дорад, ки бар он устувор меистад ва биное дорад, ки бар рӯйи он қомат меафрозад. Бинои Ислом бошад, ахлоқи нек аст».

Ҳазрати Ҳасани Басрӣ, ки аз пешвоёни бузурги насли тобеин ба шумор меравад, ахлоқи некро кушодарӯӣ ва озор нарасондан ба дигарон таъриф кардааст.

Яҳё ибни Муоз, яке аз бузургони Ислом дар давраҳои баъдӣ, дар шарҳи ин масъала чунин мегӯяд:

«Ахлоқи бад чунон хислати нописандест, ки бисёр корҳои некро беарзиш мегардонад. Ахлоқи нек бошад, чунон хислати писандидаест, ки дар ҳузури он бисёре аз хатову иштибоҳҳо зиёновар намегарданд».

Аз замоне ки инсоният вуҷуд дорад, масъалаи ахлоқ қариб ҳамеша мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтааст. Ахлоқ ҳамчун яке аз ҷанбаҳои бисёр муҳимми ҳадафи офариниши инсон ёд шудааст.

Фазилатҳое чун ҷасорат, шуҷоат, ҷавонмардӣ, иффат, покдоманӣ, ростқавлӣ, садоқат, адолат, ҳаққоният, вафодорӣ ва исор (дигаронро бар худ муқаддам доштан) ҳатто дар ториктарин давраҳои таърих низ аз ҷониби инсонҳои бовиҷдон ҳифз гардидаанд ва ҳеҷ гоҳ ба таври комил аз байн нарафтаанд.

Аз асфалуссофилин то аълои иллийюн

Инсон дар «аҳсани тақвим», яъне дар беҳтарин шаклу сурат ва бо зеботарин маънову муҳтаво офарида шудааст.

Ӯ оинаи дурахшонест, ки ҳамчун феҳристи ҳамаи номҳо ва сифатҳои поки Илоҳӣ хидмат мекунад.

Тира гардондани чунин оина бо ахлоқи бад, адо накардани ҳаққи мақоми баланди инсонӣ ва нишонаи беэҳтиромӣ ба ҷойгоҳест, ки инсон дар назди Худованд дорад.

Инсон, ки аз ҷиҳати мақому манзалати худ барои расидан ба мартабаҳои баланд шоистагӣ дорад...

Манбаъ:

¹ Ғаззолӣ, «Эҳёи улуми дин», ҷилди 3, саҳ. 53.