НАҚШИ СОЗМОНИ МИЛАЛИ МУТТАҲИД ДАР ҲИФЗИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ҲУҚУҚИ ИНСОН

Рушду инкишофи назаррас дар ташаккулу пешрафти ҷомеаи ҷаҳонӣ, дар садаи ХХ дарки арзиши инсон, шаъну шарафи он буд, ки бо зарурати таъмини кафолатҳои ҳадди ақали мавҷудият ва рушди озодии инсон алоқаманд мебошад. Соли 1945 Оинномаи бонуфузтарин созмони байналмилалӣ – Созмони Милали Муттаҳид қабул гардид, ки дар он яке аз ҳадафҳои меҳварӣ, татбиқи ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи гуманитарӣ, мусоидат ва рушди эҳтироми ҳуқуқ ва озодиҳои асосии ҳамаи одамон бидуни истисно эълон карда шуд. Ҳуҷҷати мазкур асоси сиёсию ҳуқуқии ҳамкории минбаъдаи давлатҳо ва халқҳои соҳибихтиёр дар соҳаи ҳуқуқу озодиҳои инсон мебошад.

Ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар, маҷмуи принсипҳо ва меъёрҳоест, ки ҳифзи байналмилалии ҳуқуқ ва озодиҳои асосии шахсро танзим мекунанд ва стандартҳои байналмилалии ҳуқуқи инсонро барои қонунгузории миллӣ ташкил медиҳанд. Ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи инсон як шохаи ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ буда, асоси онро шартномаҳои идораҳо ва сохторҳои мухталифи СММ, инчунин, созмонҳои минтақавӣ ташкил медиҳанд. Ба таври умум эътироф шудааст, ки асоси ҳуқуқи байналмилалии муосирро Оинномаи СММ гузоштааст. Ин муқаррарот дар доктринаи ҳуқуқи байналмилалӣ ва доираҳои расмӣ низ ба таври васеъ эътироф шудааст. Албатта, Оинномаи мазкур аз ҷое пайдо нашудааст. Дар ин маврид қайд кардан зарур ва барои миллати тоҷик боиси ифтихор аст, ки нахустин Эъломияи ҳуқуқи башарро яке аз фарзонфарзандони ин миллат Куруши Кабир таҳия ва интишор намудааст.

Аз ин ҷо метавон гуфт, ки Оинномаи СММ ба таҷрибаи чандин ҳазорсолаи танзими муносибатҳои байналхалқӣ такя мекунад. Вале чизи асосӣ он аст, ки мазмуни он шароити махсусеро, ки дар арафаи ғалабаи ихтилофоти зиддигитлерӣ дар Ҷанги дуюми ҷаҳон ба вуҷуд омада буд, инъикос мекард. Бо вуҷуди ин, Оинномаи мазкур аз ҷиҳати иҷтимоӣ манфиатҳои умумибашариро ифода намуда, умедвор аст, ки давлатҳо бо саъю кӯшиши муштарак сулҳу шукуфоиро таъмин хоҳанд кард. Барои амалӣ гардидани орзуи асосгузорони идеяи ҳуқуқи байналхалқӣ чандин аср лозим шуд. Ҳанӯз соли 1532 Ф.Д. Виттория навишта буд, ки меъёрҳои ҳуқуқи миллатхо бояд аз «ризоияти қисми зиёди тамоми ҷаҳон, пеш аз ҳама, ба манфиати умумии ҳама» ба вуҷуд оварда шаванд. Тавре ки таҷрибаи муносибатҳои муосири байналмилалӣ нишон медиҳад, проблемаи ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи таҳким ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон мураккабтарин ва баҳсноктарин мебошад.

Ҳамин тариқ, Комиссияи СММ оид ба ҳуқуқи инсон мақоми асосии байниҳукуматии сохтори Созмони Милали Муттаҳид мебошад, ки барои мусоидат ба рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи мусоидат ва ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон пешбинӣ шудааст. Гузашта аз ин, Комиссияи СММ ягона комиссияи ба истилоҳ «комиссияҳои функсионалии» Шурои иқтисодӣ ва иҷтимоии СММ (ECOSOC) мебошад, ки таъсиси он дар худи Оинномаи созмон пешбинӣ шудааст.

Ҷаласаҳои навбатии Комиссияи СММ, ки 6 ҳафта давом мекунанд, ҳамасола дар моҳҳои март ва апрел дар шаҳри Женева (Швейтсария) баргузор мегардад. Дар ин ҷаласаҳо аз рӯйи доираи васеи проблемаҳое, ки дар давоми чанд соли охир торафт зиёд шуда истодаанд, зиёда аз сад қарор қабул карда мешавад. Гузашта аз ин, бисёре аз ин мушкилиҳоро ба душворӣ ба мушкилоти қатъии ҳуқуқи инсон марбут кардан мумкин нест. Масалан, интиқоли партовҳои заҳролуд, силоҳ, дастрасӣ ба аслиҳаи сабук ва тиҷорати байналмилалӣ ва ғайра. Чунин хохиши давлатҳои алоҳида барои «ба оғӯш гирифтан» ва комиссияи Ташкилоти Давлатҳои Муттаҳида водор кардан, ки дар ҳақиқат аз доираи салоҳияти худ берун баромада, бо ин васила ваколатҳои худро вайрон мекунанд, на ҳамеша ба баланд шудани нуфузи ин орган ёрӣ мерасонад, ҳамчун самараи фаъолияти он. Ғайр аз ин, ба муҳокимаи Комиссия пешниҳод кардани лоиҳаҳои резолютсияю қарорҳои дидаю дониста зиддиятнок боиси сиёсӣ шудани муҳокима ва афзудани нобоварии байни давлатҳо мегардад. Вазъияте ба миён меояд, ки дар он муҳокимаи проблемаҳои пешбарӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон на ба муттаҳидшавӣ, балки ба парокандагии кишварҳо мусоидат мекунад, ки дар натиҷа бевосита ба мақсаду принсипҳои СММ мухолиф аст. Зиёда аз он, вай ҳам ба мандат ва ҳам ба вазифаи худи Комиссия мухолиф аст. Ин ҳолат бешубҳа, парадоксалӣ ва ғайри қобили қабул аст. Таҳлили фаъолияти ба ном «органҳои шартномавӣ оид ба ҳуқуқҳои инсон» — институтҳои назорате, ки барои назорат аз тарафи давлатҳо иҷрои уҳдадориҳои худ аз рӯйи шартномаҳои асосии байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон ташкил карда шудаанд. Шартномаҳои асосии байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон инҳо мебошанд:

Паймони байналхалқӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ; Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ; Конвенсияи байналмилалӣ дар бораи барҳам додани ҳама шаклҳои табъизи нажодӣ; Конвенсияи байналмилалӣ дар бораи барҳам додани ҳама шаклҳои табъиз нисбат ба занон; Конвенсияи байналмилалии зидди шиканҷа ва дигар муносибат ё ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф; Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак ва Конвенсияи байналмилалӣ оид ба ҳифзи ҳуқуқҳои ҳамаи муҳоҷирони меҳнатӣ ва аъзои оилаҳои онҳо. Дар ҳақиқат, ягонтои ин шартномаҳо аз ҷиҳати шумораи давлатҳои иштироккунандаи он ҳақиқатан универсалӣ нест. Аз ин рӯ, механизмҳои назорат, ки мувофиқи чунин созишномаҳо таъсис дода мешаванд, универсал нестанд. Илова бар ин, тибқи аксари ин шартномаҳо, вазифаҳои муайяни назорати механизмҳои дахлдор ихтиёрӣ мебошанд. Аз ҷумла, тибқи Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ, ваколатҳои Кумитаи ҳуқуқи башар дар мавриди қабул ва баррасии дархостҳои инфиродӣ тибқи муқаррароти Протоколи факултативии ин Паймон танзим карда мешаванд. Мутобиқи Конвенсияи зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ё ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф, вазифаи Кумитаи зидди шиканҷа барои гузаронидани тафтишот дар қаламрави давлати узви Конвенсия яксон ихтиёрист. Ҳамин тавр, системаи байналхалқии пешбарӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои инсон асосан характери «нарм» дорад. Бисёре аз нозирон ва намояндагони созмонҳои ғайриҳукуматии ҳуқуқи башар чунин нармиро бо бесамар будани ин низом рабт медиҳанд.

Баръакс, онҳо дар бораи "нармӣ" ҳамчун синоними бесамарӣ сухан мегӯянд. Аммо чунин тавсиф, аз нигоҳи муаллифи ин нашрия, муболиға ва бештар эҳсосотӣ аст. Воқеан, дар шароите, ки мавзуи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ба мақсадҳои сиёсӣ, аз ҷумла, ҳамчун усули фишор дар муносибатҳои байналмилалӣ фаъолона истифода мешавад, дигар вазъият ғайриимкон аст. Дар баробари ин, ин вазъ ба он чизе, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ дар соҳаи таҳким ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон дар миқёси ҷаҳонӣ ба даст овардааст, ҳеҷ гоҳ намерасад.

Дар ҳақиқат, дар солҳои 50-уми асри XX, ҳеҷ кас тасаввур карда наметавонист, ки давлатҳо на танҳо дар матни шартномаҳои муҳимми байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон ба мувофиқа расида метавонанд, балки механизмҳои мустақили мониторинги байналмилалиро таъсис медиҳанд, ки вазифаи онҳо мониторинги фаъолияти давлатҳоро дар бар мегирад, ин ё он дараҷае, ки ба ҳуқуқи инсон таъсир мерасонад. Аммо ҳаёт исбот кард, ки дар ин соҳа ҳам ҳамфикрӣ имконпазир аст. Дар таҳлили вазъи кунунии ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон, чанд шарҳи умумиро бояд баён кард:

Якум, ҳамкории давлатҳо дар соҳаи мусоидат ва ҳифзи ҳуқуқи инсон дар ду сатҳи асосӣ:

универсалӣ ва минтақавӣ сурат мегирад. Дар мавриди аввал сухан дар бораи Созмони Миллали Муттаҳид меравад. Дуюм, дар бораи созмонҳои гуногуни минтақавӣ, аз қабили Шурои Аврупо, Созмони Давлатҳои Амрико, Иттиҳоди Африқо (собиқ Созмони ягонагии Африқо), Созмони Амният ва Ҳамкории Аврупо, Лигаи давлатҳои Араб, Созмони Ҳамкориҳои Шанхай, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ва ғайра. Сониян, ҳатто дар сатҳи умумибашарӣ дараҷаи ҳамкорӣ ва самарабахшии он аз паҳлуҳои ҷудогона хусусияти баръало дорад. Ин бештар аз он сабаб аст, ки мушкилоти муайян ҳамеша нисбат ба дигарҳо «нозук», «ҳассос» дониста мешуданд. Бинобар ин, ба ҳукуматҳои давлатҳои дахлдор мутобиқ кардани амалиёти худ, ба созиш омадани назорат аз болои ин масъалаҳо назар ба масъалаҳои дигар хеле душвортар буд. Зикр гардид, ки то имрӯз аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ маҷмуи муҳими санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаи мусоидат ва ҳифзи ҳуқуқи инсон таҳия шудааст. Ҳуқуқи инсон аллакай дар асарҳои олимону таҷрибаомӯзони ватанӣ ва хориҷӣ: маҷаллаҳо, нашрияҳои илмӣ, мақолаҳо ба таври кофӣ, ҳамаҷониба ва шаффоф инъикос ёфтааст.

Бояд зикр кард, ки дар маҷмуъ, проблемаи назорати байналмилалӣ ва аз ҷумла, мавзуи назорат дар соҳаи пешбарӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон аз ҷумлаи муҳимтарин мавзуъҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мебошанд. Маълум аст, ки яке аз принсипҳои аз тарафи умум эътирофшудаи ҳуқуқи байналхалқӣ, принсипи софдилона иҷро намудани шартномаҳои байналхалқӣ мебошад. Ба ин муносибат назорати байналхалқиро яке аз усулҳои асосии татбиқ, дар амал татбиқ намудани ин принсип хисоб кардан лозим аст. Ҳар як шартномаи байналхалқӣ, аз ҷумла, шартномаҳои ба масъалаи ҳуқуқу озодиҳои инсон дахлдошта, ба шарте ки механизми назорати иҷрои нуктаҳои якум аз тарафи давлатҳои иштироккунандаи ин созишнома пешбинӣ нагардида бошад, ғайр аз эъломияи ният дигар чизе намемонад. Аҳамияти рӯзафзуни институти назорат барои ноил шудан ба самаранокии меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки таҷрибаи бастани шартномаҳои байналмилалӣ, аз ҷумла, шартномаҳои бисёрҷониба дар даҳсолаҳои охир тавассути таҳкими меъёрҳо ва муқаррароти дахлдор дар назорат аз болои риояи онҳо мебошад. Инро, аз ҷумла, ҳуқуқшиносони маъруф дар таҳқиқоти худ оид ба татбиқ ва эҷоди механизмҳои самараноки назорат дар сатҳи муосири байналмилалӣ қайд кардаанд.

Ҳамаи ин ба ҳуқуқи байналхалқии ҳуқуқи инсон вобаста ба рушди ҳуқуқи шартномавӣ дар ин соҳа комилан дахл дорад, зеро ягон шартномаи муосир дар соҳаи мусоидат ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон бидуни муқаррар намудани модда ва фаслҳои дахлдори он комил нест. Ин хусусият, инчунин, ба ҳафт шартномаи ҳуқуқи башар, ки қаблан зикр шуда буд, хос аст, ки маъмулан ҳамчун шартномаи асосӣ эътироф карда мешаванд. Бояд қайд кард, ки баррасии масъалаи назорати байналмилалӣ танҳо дар ҷанбаи инкишоф ва таҳаввули ҳуқуқи шартномавӣ, маҳдудсозии дидаву дониста мавзуъ мебуд. Аз ҷумла, сухан дар бораи он меравад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо роҳи рушди мувозинати шартномавӣ (кумитаҳои ҳуқуқи инсон) ва ғайришартномавӣ (Комиссияи СММ оид ба ҳуқуқи инсон ва расмиёти махсуси он, Зеркомиссия оид ба мусоидат ва ҳифзи ҳуқуқи инсон ва ғайра) назорат дар соҳаи пешбарӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон. Пештар ҳама гуна кӯшиши фаъол гардонидани ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи мусоидат ва ҳифзи ҳуқуқҳои инсон, бахусус, тавассути пурзӯр намудани назорати байналмилалӣ ва рушди ниҳодҳои дахлдор, ногузир ба истинод ба афзалияти принсипи дахолат накардан ба корҳои дохилӣ «пешпо мехӯрд». Дар бораи пайвастани ин принсип бо ҷиҳати муайяни ҳамкории байнидавлатӣ сухан ронда, Я. Островский кайд кард, ки «ягон шакли ҳамкорӣ, ки ҷиҳати байналхалқии проблемаи муҳофизати озодиҳои асосӣ ва ҳуқуқҳои инсонро ташкил медиҳад, набояд ба корҳои дохилии давлатҳо дахолат кардаву ба соҳибихтиёрии онҳо таъсир расонад. Аз ин рӯ, ҳеҷ гуна фаъолият дар доираи Созмони Милали Муттаҳид наметавонад салоҳияти давлатҳоро иваз ё пурра кунад.

Он танҳо метавонад барои таъмини дурустии салоҳияти онҳо дар ин соҳа мувофиқи муқаррароти Оинномаи СММ ва дигар ҳуҷҷатҳои байналмилалӣ оид ба масъалаҳои ҳимояи озодиҳои асосӣ ва ҳуқуқҳои инсон бошад».

Дар айни замон шумораи торафт зиёди кишварҳо хоҳиши бунёди давлати ҳуқуқбунёдро изҳор мекунанд, ки яке аз принсипҳои асосии он бояд риояи қатъии ҳуқуқ ва озодиҳои инсон бошад. Конститутсияҳои давлатҳои гуногун бо дарназардошти шартҳои муайян барои муроҷиат намудан ба мақомоти байналмилалӣ оид ба ҳифзи ҳуқуқи инсон, эътироф намудани аҳамияти назорати байналмилалиро дар соҳаи пешбурд ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо таъмин менамоянд. Аз эҳтимол дур нест, ки касе ба ин далел баҳс кунад, ки низоми мониторинг дар ҳуқуқи муосири ҳуқуқи башар (аз рӯи моҳият ва вазифаҳои иҷрошаванда) кафолати муҳими риояи уҳдадориҳои худ дар асоси шартномаҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон мебошад. Он то андозае нақши омили субот дар ҳамкориҳои байнидавлатиро дар соҳаи гуманитарӣ мебозад. Бо дарназардошти он ки чаҳорчӯбаи меъёрии ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башарро метавон ба таври васеъ ташаккулёфта ҳисоб кард, таваҷҷуҳ ба ҳамкориҳои байнидавлатӣ бештар ба таъмини иҷрои уҳдадориҳои худ дар соҳаи ҳуқуқи инсон равона хоҳад шуд. Вобаста ба ин, афзоиши аҳамияти ҷанбаи назоратро дар фаъолияти системаҳо ва шартномаҳои асосии байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон интизор шудан лозим аст. Инро истисно кардан мумкин нест, ки тартиб додани шартномаҳои нав, ки мақсади асосии онҳо на пурра кардани мазмуни нормативии ҳуқуқу озодиҳои аллакай муқарраршудаи инсон, балки ташкили органҳои иловагии назорат ё васеъ намудани вазифаҳои механизмҳои мавҷудаи назорат мебошад. Дар мавриди охирин сухан аз ҷумла, дар бораи ба ном «органҳои шартномавии ҳуқуқҳои инсон» меравад, ки мувофики Паймони байналхалқии ҳуқуқҳои гражданӣ ва сиёсӣ, Конвенсияи байналмилалӣ оид ба барҳам додани ҳамаи шаклҳои табъизи нажодӣ, Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак ва дигарон меравад.

Сохтори муосири мониторинги ҳуқуқи инсон дар ҳолати буҳрони ҷиддӣ қарор дорад. Фаъолияти сохтори мазкур аз он иборат аст, ки давлатҳои иштироккунандаи шартномаҳои асосии байналхалқии ҳуқуқи инсон уҳдадориҳои худро оид ба сари вақт пешниҳод намудани ҳисоботи давра ба давра оид ба иҷрои нуктаҳои ин шартномаҳо риоя намекунанд. Чунин вазъиятро, бешубҳа, ғайри қобили қабул донистан лозим аст, зеро система бояд сарфи назар аз он на, балки аз рӯи принсипҳои дар он муқарраршуда амал кунад. Дар баробари ин, интизор шудан лозим аст, ки шумораи ниҳодҳои назоратие, ки вазифаҳои якхела ё такроршавандаро иҷро мекунанд, ё ниҳодҳои назоратие, ки бо таҳлили гурӯҳҳои якхелаи ҳуқуқу озодиҳои инсон машғуланд, тадриҷан меафзояд. Тавре ки таҷриба нишон медиҳад, дар сатҳи минтақавӣ аксар вақт дар соҳаи ҳуқуқи инсон шартномаҳои байналмилалиро қабул кардан мумкин аст, ки мутобиқи онҳо механизмҳои хеле муассир ва пурқуввати назорат ба вуҷуд меоянд. Ғайр аз ин, дар сатхи минтакавӣ манфиатҳои мушаххаси давлатҳои алоҳида ва ё гурӯҳҳои давлатҳоро беҳтар ба назар гирифтан мумкин аст, ки ба ин муносибат онҳо тайёранд дар бобати мустаҳкам ва муқаррар намудани механизмҳои ин гуна назорат гузаштҳои калон ба даст оранд. Принсипи эҳтироми ҳуқуқи инсон бояд дар заминаи дигар принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ фаҳмида шавад.

Ин маънои онро дорад, ки ин принсип набояд ба онҳо мухолиф бошад. Дар бораи моҳияту ғояи чанде аз ин принсипҳо нуқтаи назари гуногун мавҷуданд:

1. Баробарҳуқуқии сохибихтиёрии давлатҳо; 2. Роҳ надодан ба дахолат ба масъалаҳое, ки ба салоҳияти дохилӣ дохил мешаванд; 3. Ҳалли осоиштаи баҳсҳои байналхалқӣ; 4. Тамомияти арзӣ ва дахлнопазирӣ; 5. Баробарӣ ва худмуайянкунии халқҳо; 6. Иҷрои софдилонаи уҳдадориҳои байналхалқии ба зимма гирифташуда; 7. Эҳтиром ба ҳуқуқи инсон; 8. Роҳ надодан ба истифодаи зӯрӣ дар муносибатҳои байнидавлатӣ; 9. Принсипи ҳамкорӣ.

Дар байни ин, ду тавозун бояд вуҷуд дошта бошад, аммо дар амал пайдо кардани он мувозинат на ҳамеша осон аст: муносибати принсипи эҳтироми ҳуқуқи инсон бо принсипҳои баробарии соҳибихтиёрии давлатҳо ва принсипи дахолат накардан ба масъалаҳое, ки ба салоҳияти дохилӣ дохил мешаванд.

Сафархон ВОҲИДОВ –

магистри Академияи идоракунии назди

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон