ГЕНҲО ҲАМЧУН МАВОДИ АСОСИИ ИРСИЯТ

Асоси худтакроршавӣ ба тақсимшавии ҳуҷайра вобаста аст. Дар ҳуҷайра маводи ирсӣ Ҳар як намуд дар табиат хусусият ҷой дошта, дар инкишофи фардӣ руҷӯъи он ва аломатҳои хоси худро дошта, онро амалӣ мегардад. Ба сохтори ҳуҷайра руй меорем, барои наслҳои оянда нигоҳ медорад ва ду шакли ҳуҷайраро аз ҳамдигар фарқ мекунанд: бинобар он, худтакроршавӣ дар байни прокариотӣ (беядро) ва эукариотӣ (ядродор). Ба наслҳо идома меёбад. Аз ин рӯ, ҳар як прокариотҳо вирусҳо, бактерияҳо ва обсабзи намуд насли ба худ хос бударо эҳё кабуду сабз мансубанд, боқимонда ҳамаи мекунад.

организмҳои дигар ба гурӯҳи эукариотҳо дохил мешаванд.

Дар сохтори ҳуҷайраи рустанӣ, ҳайвонот ва занбурӯғ бо ҳам монандӣ мушоҳида мешавад.

Ин ҳамшабеҳӣ дар мавҷуд будани пардаи ҳуҷайра, ситоплазма ва ядро мушоҳида мешавад. Ядро (ҳаста) аз пардаи ядрогӣ, хроматидҳо (хромосома), ядроча ва нуклеоплазма ё шираи ядро иборат аст. Генҳо дар хромосомаҳо ҷойгиранд, вале синтези КРН– и рибосомӣ дар ядроча ба амал меояд.

Омӯзиши хромосомаҳои ҳуҷайраҳои соматикии бофтаи организмҳои як намуд нишон медиҳад, ки ҳар як намуд ба худ миқдор ва таркиби муайяни ҷойгиршавии хромосомаҳоро дорад. Дастаи хромосомаҳои ҳуҷайраи соматикии растанӣ ва ҳайвонотро кариотип меноманд. Ҳамин тавр, кариотип шиносномаи намуд аст. Аз ҳама миқдори ками хромосомаҳо дар байни организмҳои эукариотӣ дар нематод (2п=2) дида мешавад. Аммо аз ҳама миқдори зиёди хромосомаҳо дар содатаринҳо ва сархасшаклон, ки барои онҳо полиплоидия хос аст, вомехӯранд.

Албатта, миқдори хромосомаҳо дараҷаи мураккабии рустаниҳо ва ҳайвонотро муайян намекунанд, лекин миқдор ва сохти хромосомаҳо нишонаи авлодӣ–филогенетикӣ мебошад.

Бо мақсади хубтар донистани хонанда дар бораи хромосомаи ҳар як ҳайвон, мо якчанд намуди ҳайвонотро бо забони тоҷикӣ, русӣ ва лотинӣ бо хромосомаҳои гаплоидӣ ва диплоидияшон қайд намудем.

Одам – Человек – Homo sapiens дорои 46 хромосома (23 ҷуфт 2n).

Шимпанзе (навъе аз маймунҳои одамнамо, ки дум надорад) – Шимпанзе – Pantroglodytes дорои 48 хромосома (24 ҷуфт 2n).

Макака резус (намуди биниборики хурдҷусса қадаш то 60 см) – Макака – Macacus rhesus дорои 42 хромосома (21 ҷуфт 2n).

Асп – Лошадь – Equuscaballus дорои 64 хромосома (32 ҷуфт 2n).

Аспи (зоти Пржевалӣ) – Лошадь Пржевальского – E. Przewalskii дорои 66 хромосома (33 ҷуфт 2n).

Хар – Осёл – E.asinus дорои 62 хромосома (31 ҷуфт 2n).

Хуки хонагӣ – Домашняя свинья – Susscrofa дорои 38 хромосома (19 ҷуфт 2n).

Хуки ёбоӣ – Дикий кабан – S. scrofa дорои 36 хромосома (18 ҷуфт 2n).

Гӯсфанди хонагӣ – Домашняя овца – Ovisanies дорои 54 хромосома (27 ҷуфт 2n).

Гов – Корова – Bos Taurus дорои 60 хромосома (30 ҷуфт 2n).

Бузи хонагӣ – Домашняя коза – Caprahircus дорои 60 хромосома (30 ҷуфт 2n).

Гурба – Кошка – Feliscatus дорои 38 хромосома (19 ҷуфт 2n).

Рубоҳ – Лисица – Vulpesvulpes дорои 38 хромосома (19 ҷуфт 2n).

Саг – Собака – Canisfamiliaris дорои 78 хромосома (39 ҷуфт 2n).

Муши хонагӣ – Мышь домовая – Mus musculus дорои 40 хромосома (20 ҷуфт 2n).

Калламуши хокистарранг – Крыса серая – Rattusnorvegicus дорои 42 хромосома (21 ҷуфт 2n).

Опоссум – Опоссум – Didelphis дорои 22 хромосома (11 ҷуфт 2n).

Харгӯш – Кролик – Oryctolagus cuniculus дорои 44 хромосома (22 ҷуфт 2n).

Норка – Норка – Mustellavisen дорои 30 хромосома (15 ҷуфт 2n).

Мурғи хонагӣ – Куры домашние – Gallusdomesticus дорои 78 хромосома (39 ҷуфт 2n).

Мурғи марҷон – Индюк – Melleagris gallopavo дорои 82 хромосома (41 ҷуфт 2n).

Кабутар – Голубь – Columbalivia дорои 80 хромосома (40 ҷуфт 2n).

Мурғобии кряква – Утка кряква–Anus platyruhincha дорои 80 хромосома (40 ҷуфт 2n).

Калтакалоси чобук – Ящерица прыткая – Lacertaagilis дорои 38 хромосома (19 ҷуфт 2n).

Қурбоққаи ҳавзӣ – Лягушка озерная–Rana ridibunda дорои 26 хромосома (13 ҷуфт 2n).

Uук–Жаба – Bufo bufo 24 хромосома (12 ҷуфт 2n).

Қурбоққаи дарахтӣ – Квакша – Hilaarborea дорои 24 хромосома (12 ҷуфт 2n).

Тритон – Тритон – Triturus vulgaris дорои 24 хромосома (24 ҷуфт 2n).

Аломоҳӣ – Окунь – Percafluviatilis дорои 48 хромосома (24 ҷуфт 2n).

Сазан – Сазан – Cyprinus carpio дорои 102 хромосома (52 ҷуфт 2n).

Карас – Карась – Carassius arrutus дорои 94– 100 хромосома (47 – 50 ҷуфт 2n).

Пашаи хонагӣ – Комнатная муха – Mucsadomestica дорои 12 хромосома (6 ҷуфт 2n).

Плодовая мушка – Плодовая мушка – Drosophila melanogaster дорои 8 хромосома (4 ҷуфт 2n).

Комар пискун – Комар пискун – Culex pipiens дорои 6 хромосома (3ҷуфт 2n).

Занбӯри асал (малика) – Пчела (камка) – Apis mellifera дорои 32 хромосома (16 ҷуфт 2n).

Занбӯри асал (корӣ (нарина))–Пчела (самец)–Apis mellifera дорои 16 хромосома (8 ҷуфт 2n).

Шапалаки барги тут – Тутовый шелкопряд – Bombyx mori дорои 56 хромосома (28 ҷуфт 2n).

Ширинчаи норинҷӣ – Оранжерейная (персиковая) тля – Muzus persicae дорои 12 хромосома (6 ҷуфт 2n).

Шабушки сар – Головная вошь – Pediculus capitis дорои 12 хромосома (6 ҷуфт 2n).

Нонхӯраки зард (модина) – Рыжий таракан (самка) – Blatella germanica дорои 24 хромосома (12 ҷуфт 2n).

Нонхӯраки зард (нарина) – Рыжий таракан (самка) – Blatella germanica дорои 23 хромосома (11,5 ҷуфт 2n).

Малахи Осиёӣ – Саранча Азиатская – Locus tamigratoria дорои 23 хромосома (11,5 ҷуфт 2n).

Канаи саг – Клещ собачий – Ixodes ricinus дорои 28 хромосома (14 ҷуфт 2n).

Харчанги дарёӣ – Речной рак – Astacus fluviatilis ок. дорои 116 хромосома (58 ҷуфт 2n).

Харчанг – Краб – Eupagurus ochotensis ок. дорои 254 хромосома (122 ҷуфт 2n).

Аскаридаи асп – Лошадиная аскарида – Ascaris megalocephata дорои 2, 4 хромосома (1, 2 ҷуфт 2n).

Туқумшулуки токхӯр – Садовая улитка – Helix pomatia дорои 24, 48 хромосома (12, 24 ҷуфт 2n).

Кирми лойхӯрак (кирми борон) – Дождевой червь – Lumbricus tarrestris дорои 36 хромосома (18 ҷуфт 2n).

Планария – Планария – Dugesia gonocephala дорои 16– 32 хромосома (8– 16 ҷуфт 2n).

Ҳидраи обҳои ширин – Гидра пресноводная – Hydra oligactis дорои 32 хромосома (16 ҷуфт 2n).

Хомӯшаки маларея–Малярийный плазмодий–Plasmodiummalariae дорои 2 хромосома (1 ҷуфт 2n).

Плазмодияи вараҷа (барангезандаибемориивараҷа) – Малярийный плазмодий – Plasmodium malariae 2 хромосома (1 ҷуфт 2n).

Ситораи баҳрӣ – Звезда морская – Zumbricus terrestris дорои 36 хромосома (18ҷуфт 2n).

Говмеши Осиёӣ (Қутос) – Буйвол азиатский – Bubalusbubalus дорои 48 хромосома (24ҷуфт 2n).

Хукчаи баҳрӣ – Свинка морская – Cavia cobaya дорои 64 хромосома (32ҷуфт 2n).

Калтакалоси чобук – Ящерица тегу – Tupinambis teguixin дорои 140 хромосома (70ҷуфт 2n).

Мурғи тоҷдори Африқоӣ – Цесарка африканская – Numidameleagris дорои 76 хромосома (38ҷуфт 2n).

Хулоса, мақсади аслии мо аз тартиб додани ин луғат дар он аст, ки аксар хонандагоне, ки дар дарсҳои биология фаъоланду аммо шумораи хромосомаҳои диплоидии организмҳои зиндаро намедонанд, ин феҳрист ба онҳо барои маълумоти бештар ҳосил кардан дар бораи генетика кумак расонад.

Сулаймони ҲАКИМЗОД,

Дунёбегим САОДАТХОНОВА –

устодони ДДОТ ба номи Садриддин Айнӣ