Султон Маҳмуди Ғазнавӣ ва Ҳаким Абӯрайҳони Берунӣ

Рӯзе Султон Маҳмуди Ғазнавӣ дар хонае, ки чор дар дошт, нишаста буд. Ӯ Ҳаким Абӯрайҳони Беруниро ба назди худ даъват карда, гуфт:

— Толеи ин лаҳзаро муайян кун ва бигӯ, ки ман аз кадоме аз ин чор дар берун хоҳам рафт. Агар пешгӯии ту нодуруст барояд, туро ба қатл мерасонам!

Ҳаким дар ҳайрат монд ва намедонист чӣ чора андешад. Аммо чун аз тундхӯӣ ва сахтгирии султон огоҳ буд, ғайр аз иҷрои фармони ӯ чорае надид.

Пас устурлобро ба даст гирифт, баландии ҷирмҳои осмониро чен кард ва бо диққату эҳтиёти зиёд ба ҳисобу мулоҳиза пардохт. Сипас чизеро рӯйи коғаз навишт, онро печонд ва зери яке аз чор болиши султон гузошт.

Султон Маҳмуд фармуд, ки каланде биёранд. Сипас дастур дод, ки девори миёни шарқу шимолро бишкофанд. Чун дар девор шикофе пайдо шуд, султон аз ҳамон ҷо берун рафт.

Баъд коғази ҳакимро талаб кард, онро кушод ва хонд. Дар коғаз чунин навишта шуда буд:

«Султон аз ҳеҷ яке аз чор дар берун нахоҳад рафт, балки девори миёни шарқу шимолро шикофта, аз ҳамон ҷо берун хоҳад шуд».

Султон Маҳмуд ин навиштаро хонда, аз шиддати ҳайрат ангушт ба дандон гирифт. Ӯ ба донишу маҳорати Ҳаким Абӯрайҳон эътиқоди бештар пайдо кард.

Ҳамон ҷо ба ҳаким сад ҳазор дирҳам пули нақд, аспи махсус ва хилъати гаронбаҳо бахшид.

Шарҳи баъзе калимаҳои матни аслӣ:

• Толеи вақт — вазъи ситорагон дар лаҳзаи муайян, ки мунаҷҷимон аз рӯйи он пешгӯӣ мекарданд.

• Устурлоб — асбоби қадимии ситорашиносӣ барои муайян кардани мавқеъ ва баландии ҷирмҳои осмонӣ.

• Иртифоъ гирифт — баландии ҷирми осмониро чен кард.

• Имтисоли амр — иҷрои фармон.

• Метин — олати оҳанин барои кандану шикофтани чизҳои сахт.

• Зилъ — паҳлу ё тарафи чизе.

• Фурҷа — шикоф, сӯрох ё ҷойи кушодашуда.

• Хилъат — либоси гаронбаҳое, ки подшоҳ ба касе ҳамчун мукофот мебахшид.

Панд ва маънии ҳикоят: Ин ривоят зиракӣ ва дониши Абӯрайҳони Беруниро ситоиш мекунад. Ҳамзамон нишон медиҳад, ки ҳатто подшоҳи пурқудрат низ метавонад дар баробари дониш ва заковати донишманд ба ҳайрат афтад.