Ақл ва ишқ

Ақл гӯяд: "Шаш ҷиҳат ҳадд асту берун роҳ нест",

Ишқ гӯяд: "Роҳ ҳасту рафтаам ман борҳо"

     Ин байти зебои Мавлоно Ҷалолуддини Румӣ яке аз маъруфтарин байтҳост, ки муқоисаи “ақл” ва “ишқ”-ро ба таври рамзӣ нишон медиҳад.

     Агар мо ин байтро ба таври сода тафсир кунем, чунин маънӣ бармеояд: Ақл мегӯяд: “Ҷаҳон шаш самт (шарқ, ғарб, шимол, ҷануб, боло ва поён) дорад ва аз ин берун дигар роҳе нест”. Аммо ишқ мегӯяд: “Роҳ ҳаст - ва ман борҳо берун аз ин шаш самт рафтаам”.

     Ташреҳи маънии асли байти мазкур ин аст, ки “Ақл” рамзи дониш, андеша ва маҳдудияти инсонӣ аст. Ақл ҷаҳонро бо қонунҳои моддӣ, ҳаддҳо ва ченакҳои зоҳир мебинад. Барои ақл, олам ҳамин олами моддӣ аст бо шаш самт, бо миқдор ва бо ҳудуд. “Ишқ” бошад, рамзи таҷрибаи рӯҳонӣ, эҳсоси ирфонӣ ва иртиботи инсон бо Худо аст. Ишқ аз қонунҳои моддӣ ва ҳудуди ақл болотар меравад. Он аз ҷаҳони маҳдуд ба ҷаҳони маънавӣ, аз зоҳир ба ботин мегузарад.

     Ин ҷо Мавлоно мехоҳад бигӯяд, ки: ақл инсонро танҳо то ҳадди ҷаҳон мебарад, вале ишқ ӯро аз ҷаҳони моддӣ ба ҷаҳони маънӣ, аз маҳдудият ба бениҳоятӣ мебарад. Бо ишқ метавон чизҳоеро “дид” ва “дарк” кард, ки бо ақл фаҳмиданаш номумкин аст. Яъне: Ақл маҳдуд мекунад - ишқ озод мекунад, ақл меомӯзад - ишқ таҷриба мекунад, ақл меҷӯяд - ишқ меёбад.

     Дар ин байт гуфтугӯест миёни ақл ва ишқ - ду қувваи асосии маънавии инсон:

     Ақл, ба маънои зеҳни мантиқӣ ва ҳисобгар, ҷаҳонро танҳо дар ҳудуди маҳдудияти моддӣ мебинад. Барои ақл, вуҷуди инсон ва олам танҳо дар доираи “шаш ҷиҳат” аст - шарқ, ғарб, шимол, ҷануб, боло ва поён. Дар дидгоҳи ӯ, берун аз ин самтҳо, дигар ҷойе нест; яъне ҷаҳони вуҷуд танҳо ҳамин аст, ки мо мебинем ва ҳис мекунем. Ақл, он нури кӯчак аст, ки бар дидаи инсон медурахшад, вале танҳо роҳи зоҳирро мебинад.

     Аммо ишқ, ки дар таълимоти ирфонӣ нерӯи рӯҳонии муттаҳидкунанда ва василаи пайвастшавӣ бо ҳақиқат аст, ин маҳдудиятро рад мекунад. Ишқ мегӯяд: “Ман борҳо аз ин шаш ҷиҳат гузаштаам. Ман роҳеро медонам, ки ба чашми ақл ноаён аст”. Ин сухан рамз аст аз он ки ишқ инсони одиро аз ҷаҳони зоҳир ба ҷаҳони ботин мебарад, аз қафаси замон ва макон берун мебарад ва ӯро ба макони ҳақиқати абадӣ мерасонад. Дар ин ҷаҳон, ки аз назари ақл пӯшида ва нофаҳмост, ишқ роҳ дорад, зеро ишқ аз сирри ҳастӣ огоҳ аст.

     Ишқ  нуре дигар аст, нуре, ки аз офтоби Ҳақ меояд, на аз чароғи ҳис ва зеҳн.

     Ишқ мегӯяд: “Эй ақл! Ту бо пои андеша меравӣ, ман бо болҳои дил парвоз мекунам. Он ҷо, ки ту девор мебинӣ, ман дар он девор дарё мебинам. Он ҷо, ки ту поён меёбӣ, ман оғоз мебинам. Ту аз шаш ҷиҳат маҳдудӣ, ман аз ҷиҳатҳо раҳо гаштаам”.

     Ақл аз ҳисобу андоза таваллуд ёфтааст, ишқ аз беандоза. Ақл дар доираи ҷаҳон аст, ишқ ҷаҳони доираҳоро мешиканад. Ақл меомӯзад, то бидонад, ишқ месӯзад, то бинад.

     Вақте ишқ бар дил фуруд ояд, ҳадду ҳудуд маъно надорад, макон маҳв мешавад, замон гум мегардад ва инсон худро дар баҳри беинтиҳои вуҷуд мебинад.

     Мавлоно дар ин байт мехоҳад бигӯяд: Ақл маҳдуд ба қонунҳои кайҳон ва таҷрибаи ҳиссӣ аст. Ишқ бошад, нерӯест, ки инсонро ба сатҳи шинохти боло мебарад - ба шинохти илоҳӣ, ки аз ҳадди ҳис ва мантиқ берун аст. Ақл воситаи фаҳмидан аст, ишқ воситаи будан. Ақл роҳест то ба остона, вале ишқ  вуруд ба хонаи Ҳақ аст. Яъне, бо ақл инсон ҷаҳонро мешиносад, вале бо ишқ Худоро меёбад.