ИНСОН ВА ТАБИАТ

Табиат маҷмӯи ягонаи офаринишро ифода мекунад, ки аз олами ҳастӣ, замону макон ва ҳаракату тағйирот иборат аст. Азбаски дар ин олам ҳеҷ ҷисме наметавонад комилан беҳаракат бошад, пас чизе, ки мутлақо беҳаракат аст, табиат ҳам надорад.

Ҳар мавҷуде, ки дар макон ҷойеро ишғол мекунад ва дар як фосилаи муайяни вақт вуҷуд дорад, бо ҳаракату тағйирот дорои табиат мегардад. Офариниши ҳар мавҷуд ҳамон табиати ӯст. Аз ин назар, мафҳумҳои «табиат», «ҳастӣ» ва «коинот»-ро метавон ба маъноҳои наздик ба ҳам истифода бурд.

Инсон бо ҷисми моддии худ, ки дар паҳнои коинот танҳо ба як нуқта монанд аст, ҷузъи табиат мебошад ва бо он робитаи мустақим дорад.

Инсон на танҳо аз ҷиҳати зиндагии имрӯзааш бо табиат алоқаманд аст, балки аз нигоҳи таърихӣ низ ҷузъи он ба шумор меравад.

Агар гузаштаи инсонро дар доираи таърихи низоми Офтоб, гузаштаи низоми Офтобро дар доираи таърихи галактика ва таърихи галактикаро дар доираи таърихи тамоми коинот ҷой диҳем, он гоҳ инсон ҳамчун ҷузъи офариниши кайҳонӣ пеши назари мо ҷилвагар мешавад.

Таърих маҷмӯи ҳодисаҳое нест, ки худ аз худ ба вуҷуд омада бошанд, балки ҷараёнест, ки дар он ҳодисаҳои офаридашуда пайи ҳам рух медиҳанд.

Инсон, ки ҳам ҷузъи офариниши кайҳонӣ ва ҳам маънибахши он (ё дарккунандаи маънои он) мебошад, дар як фосилаи муайяни замону макони табиат гарчанде инсон дар як давраи муайяни замон зиндагӣ мекунад, аммо асири он намегардад. Ӯ ба воситаи шуури худ метавонад дар буъди панҷум низ зиндагӣ кунад.

Пайванди инсон бо гузашта маънои онро надорад, ки ӯ бояд тамоми гузаштаро ба таври комил донад. Инсон, ҳарчанд ҳамаи рӯйдодҳои гузаштаро пурра намедонад, азбаски равандҳои таърихӣ ба ҳам пайвастаанд, худро бо гузашта як ҷузъи воҳид эҳсос мекунад. Ҳамчунин, бо вуҷуди он ки ҳамаи ҳодисаҳо ва равандҳои ояндаро намедонад, метавонад худро бо оянда низ пайваста эҳсос намояд.

Албатта, мо наметавонем бо итминони комил бидонем, ки дар оянда чӣ рӯй хоҳад дод. Аммо бешубҳа, оянда низ бо қудрат ва иродаи Офаридгоре шакл хоҳад гирифт, ки гузашта ва ҳозираро офаридааст.

Инсон, ки бо неруи шуури худ аз маҳдудиятҳои замону макон ва аз марзҳои гузаштаву оянда фаротар меравад, танҳо бо нисбат додани ҳастии худ ба Офаридгор, яъне бо имон овардан ва пайвастан ба Ӯ, метавонад бо табиат ба ваҳдат бирасад ё ягонагии аслии худро бо табиат дарк кунад.

Табиат як низоми комилест, ки тамоми қисмҳои он ба қонунҳо вобастаанд. Он маҷмӯи муназзами қонунҳост. Табиат «космос», яъне низому тартиб аст, на «хаос», яъне бетартибӣ ва бесарусомонӣ.

Инсон, ки коинотро дар васеътарин маънои он ҳамчун инъикоси ҳастии худ мебинад, бо нисбат додани ҳодисаҳои табиат ба тасодуф робитаи амиқи худро бо он қатъ кардааст.

Табиат ҳамчун як офарида маҷмӯи тамоми афъол ва корҳои Худовандро инъикос мекунад.

Баъзе одамон, ки наметавонанд дарк кунанд, ки коинот аз ҷониби Аллоҳ офарида шудааст, ё мавҷудияти Офаридгори ғайримоддиро қабул надоранд, мекӯшанд низому тартиби табиатро бо мафҳумҳои «тасодуф» ва «зарурат» шарҳ диҳанд.

Яъне, ба андешаи онҳо, як қонун ба таври тасодуфӣ ба вуҷуд меояд ва сипас ба як зарурат табдил ёфта, пайваста дар раванди офариниш таъсири худро нишон медиҳад.

Аммо дар асл дарк кардани нақши тасодуф дар офариниш бисёр душвор аст, зеро тасодуф ба маънои ҳақиқии он вуҷуд надорад.

Мафҳуме, ки худ ҳастии воқеӣ надорад, гӯё чунон қудратманд мешавад, ки қонунеро ба вуҷуд меорад ва он қонун низ ба таври зарурӣ мавҷудияти худро идома медиҳад.

Метавон гуфт, ки дар паси ин андеша як навъ инкори пинҳонӣ нуҳуфтааст.

Бо истифода аз калимаи «тасодуф» нисбат ба Офаридгор, яъне қудрате, ки қонунҳоро муқаррар мекунад, кӯшиш мешавад ҳам аҳамияти табиат кам карда шавад ва ҳам инсон худро аз ҳар гуна вобастагӣ ва масъулият озод созад.

Агар қонунҳо тасодуфан пайдо шуда бошанд, табиат низ тасодуфан вуҷуд дошта бошад ва инсон ҳам ҳамчун маҳсули тасодуфии табиат ба вуҷуд омада бошад, пас чаро инсон бояд барои рафтору кирдори худ масъул бошад ва дар назди кӣ ҷавоб диҳад? Бигзор инсон озод бошад ва ҳар коре, ки мехоҳад, анҷом диҳад. Бигзор дигар мафҳумҳое чун зарару фоида, некиву бадӣ, гуноҳу савоб вуҷуд надошта бошанд!

Дар ин дунёе, ки гӯё тасодуфан пайдо шудааст, инсон ҳам тасодуфан зиндагӣ кунад ва тасодуфан аз он биравад.

Чунин андеша, ки дар зеҳни баъзе одамон ҷой гирифтааст, метавонад мафҳуми «тасодуф»-ро ба осонӣ дар асоси табиат ва коинот ҷой диҳад.

Ҷустуҷӯи мантиқи ин андеша зарурат надорад, зеро он бештар як хоҳиш ва як эътиқод аст. Онҳо низ барои хоҳишҳо ва эътиқоди худ масъул хоҳанд буд.

Ҳар гуна падида дар олами ҳастӣ танҳо амалӣ гардидани яке аз садҳо ва шояд ҳазорҳо имконият аст.

Дар олами ҳастӣ қонунҳо бо ҳам пайвастаанд ва имкони ба вуҷуд омадани падидаҳои гуногунро фароҳам меоранд. Ҳар як пайдоиш ва ҳар як нобудшавӣ тибқи қонуне ба амал меояд.

Эҳтимолияти зоҳирӣ дар зеҳни инсон мафҳуми «тасодуф»-ро ба вуҷуд овардааст. Сипас ин мафҳум, ки аслан танҳо як тасаввури зеҳнист, ба раванди офариниш нисбат дода шудааст.

Маҳз аз ҳамин ҷо фалсафаи моддигароӣ (материализм) сарчашма мегирад. Бузургтарин иштибоҳи ин ҷаҳонбинӣ низ дар ҳамин андешаи асосии он нуҳуфтааст.

Дар табиате, ки бо илму қудрати Аллоҳ офарида шудааст, барои тасодуф, бемаъноӣ ва беҳудагӣ ҷойе нест.

Илму қудрати бепоёни Худованд, ки дар паси ҳар нуқта, ҳар ҳаракат ва ҳар лаҳзаи табиат қарор дорад, бешубҳа, Офаридгори инсон низ мебошад.

Ҳамон гуна ки тамоми табиат ба Худованд вобаста аст, инсон низ ҳамчун ҷузъи табиат ва муҳимтар аз он, ҳамчун мавҷуде, ки мавриди хитоби Худованд қарор гирифтааст, бояд ба Ӯ пайванд дошта бошад.

Ин як қонуни илоҳист, на зарурате, ки тасодуф ба вуҷуд оварда бошад.

(Риояи ин қонун подош дорад ва сарпечӣ аз он ҷазо хоҳад дошт.)

Табиат рамзҳои нисбии ҳақиқатҳоеро дар худ таҷассум мекунад, ки баъзеи онҳоро пинҳон месозад ва баъзеи дигарро ошкор менамояд.

Аз ин рӯ, табиат барои инсон на танҳо арзиши моддӣ, балки арзиши маънавӣ низ дорад.

Табиат барои инсон як оят ва як нишона аст — нишонае, ки Офаридгор ва ҳунари офариниши Ӯро муаррифӣ мекунад.

Ҳар гоҳ инсон тавонад паёмеро, ки табиат ба ӯ мерасонад, бихонад ва дарк кунад, бо табиат ба ваҳдат мерасад. Дар он сурат ӯ худро аз табиат ва табиатро аз худ ҷудо намешуморад.

Аммо вақте ин маъно аз зеҳни инсон дур мегардад, миёни ӯ ва табиат ҷудоии бузурге пайдо мешавад.

Дар чунин ҳолат, инсон дар муқобили қувваҳои табиат инсон қувваҳои худро инкишоф медиҳад ва мекӯшад бар табиат ҳукмрон шавад, то бузургии худро исбот кунад.

Дар ин ҳолат барои инсон дигар муҳимтарин чиз ҳукмронӣ аст, на низому тартиб; қудрат аст, на маъно; қонеъ сохтани нафси худ аст, на парвариши рӯҳ.

Ҷаҳонбиние, ки арзиши маънавии табиатро вайрон кардааст, ҳар қадар имкониятҳои зиёд дошта бошад ҳам, илмро аз роҳнамое, ки ҳақиқатро меҷӯяд, ба абзоре барои амалӣ кардани манфиатҳои гуногун табдил медиҳад.

Бемаъно шудани табиат боиси он мегардад, ки илм низ маънои аслии худро аз даст диҳад.

Аз байн рафтани маънавият дар илм андеша ва сохтори шахсияти инсонро низ моддӣ мегардонад.

Тафаккури материалистӣ ин дафъа ба ҷустуҷӯи роҳҳои нав барои расидан ба хушбахтӣ ва оромӣ мепардозад.

Ҷаҳонбиние, ки табиатро комилан моддӣ ва тасодуфӣ медонад ва онро аз ҳар гуна маънои маънавӣ ҷудо мекунад, бо кумаки технология тамоми ҳаётро зери назорати худ қарор додааст.

Дар чунин муҳити сарду беэҳсос, ки тоза ба вуҷуд омадааст, рӯҳи инсон роҳҳои гуногуни раҳоӣ меҷӯяд.

Дарсҳои йога, ҷаласаҳои гуфтугӯ бо рӯҳҳо, бовар ба қудрати рӯҳҳо ва мафҳуми «рӯҳи умумиҷаҳонӣ» аз ҷумлаи роҳҳое мебошанд, ки инсон барои дарёфти оромиши рӯҳӣ ба онҳо рӯ меорад.

Аммо ин роҳҳо аз сарчашмаи илоҳӣ ҷудо шудаанд ва дар асл бо моҳияти ҳақиқии рӯҳ бегонаанд.

Ҳол он ки ин соҳа майдони мустақили ақли инсон нест.

Ақл пас аз дарк кардани ҳақиқати сарчашмаи илоҳӣ бояд ба низоме, ки аз он сарчашма меояд, пайравӣ кунад. Рӯҳ низ танҳо дар ҳамин сурат оромиш меёбад.

Зеро рӯҳ ҳам, монанди табиат, аз амри Аллоҳ аст. Бинобар ин, танҳо бо он чизе ором мегирад, ки аз ҷониби Ӯ меояд.

Дар акси ҳол, вақте инсон мехоҳад аз сардии ҷаҳони моддӣ фирор кунад, метавонад ба як навъи материализми метафизикӣ гирифтор шавад. Дар чунин сурат низ ба ягонагӣ ва хушбахтии дилхоҳ намерасад.

Одамони замони мо, ки зери таъсири ҷаҳонбинии илмии механистӣ зиндагӣ мекунанд, бидуни дарки моҳияти аслии ҳастии худ, табиатро танҳо ҳамчун чизе мебинанд, ки онро метавон мутеъ кард ва ба кор гирифт.

Барои онҳо табиат танҳо вақте маъно дорад, ки ба коре фоида расонад. Агар фоидае нарасонад, ҳатто ба андеша кардан дар бораи он намеарзад.

Ҳол он ки табиат як маҷмӯи ягона аст ва аз Зоти Ягона сарчашма мегирад.

Инсоне, ки метавонад он Ягонаро дар ботини худ эҳсос кунад, яъне моҳияти аслии ҳастии худро дарк намояд, маънои табиатро низ мефаҳмад.

Ӯ метавонад табиатро ҳамчун рамзе бубинад, ки ҳақиқатро ошкор месозад.

Вале касе, ки танҳо манфиати шахсии худро метавонад ба табиат ҳамчун хизматгоре назар кунад, ки барои истифодаи инсон фароҳам оварда шудааст.

Аммо табиат, ҳатто ҳангоми хидмат кардан ба инсон, муқаддас аст. Ба хидмати инсон гузоштани табиат набояд боиси паст шудани арзиши он гардад.

Технология ва сохторҳои саноатӣ инсонҳоро ба муҳити сарду беэҳсос ворид мекунанд.

Магар ин ҳама маҳсули дасти худи инсон нест?

Пас маълум мешавад, ки инсон ҳангоми офаридани ин дастовардҳо як чизи муҳимро фаромӯш кардааст. Дақиқтараш, ӯ фаромӯш кардааст, ки он ҷанбаи маънавиро, ки пештар дар ботини худ аз даст дода буд, дар офаридаҳои худ низ инъикос намояд.

Магар табиӣ нест, ки дастоварди аз маънавият маҳрум ба инсон таъсири манфӣ расонад?

Инсон ҳангоми бунёди чунин сохторҳо аз ҷиҳати моддӣ худро танҳо як ҷузъи механизме тасаввур кардааст.

Аз ин рӯ, саноате, ки худ ақлу андеша надорад, чӣ гуна метавонад он камбудии инсонро ҷуброн кунад, агар инсон худаш ин маънавиятро ба он набахшида бошад?

Оё мошинҳо метавонанд ҳангоми кори пайвастаи худ гоҳ-гоҳ ба инсон рӯ оварда, чунин бигӯянд:

«Биё, бас аст, ки ин қадар вақт бо ман будӣ. Акнун каме ҳам бо худат бош. Бо қалби худ ҳамнишин шав, рӯҳатро эҳсос кун ва бо рӯҳат зиндагӣ намо. Аз он ки пайваста дар миёни ман ҳастӣ, кам-кам ба ман монанд мешавӣ. Бирав, каме аз ҳавои маънавият нафас бикаш!»

Албатта, мо наметавонем аз мошинҳо чунин чизеро интизор бошем.

Яъне инсон ин доираи нодурустеро, ки ба худаш зарар мерасонад, бо дастони худ бунёд кардааст ва боз худаш қурбони он гардидааст.

Бартарие, ки аз истифодаи технология ба вуҷуд меояд, барои инсон дар муқобили табиат пирӯзӣ намеорад. Баръакс, он метавонад бо вайрон шудани мувозинати миёни инсон ва табиат ба як фоҷиа табдил ёбад.

Зарурат дорад, ки инсон ҳангоми дахолат ба табиат ҳадду андозаро донад ва аз дахолатҳои беҷову нолозим худдорӣ кунад.

Табиат душмани инсон нест, ки инсон бо он душманона муносибат намояд.

Инсони имрӯза, ки илм ва технология ба ӯ имкониятҳои фаровон дода, то андозае ӯро мағрур сохтаанд, акнун дар пайи мутеъ гардонидани табиат аст.

Аммо сарчашмаи ин тарзи тафаккур дар чист, ки ба ҷойи истифодаи оқилона ва муътадил аз табиат, истифодаи беандоза ва девонаворро то ба дараҷаи нобуд сохтани он авлотар медонад?

Шояд инсон пеш аз он ки табиатро ба итоати худ дарорад, бояд аввал нафс ва ҳирсу ҳавасҳои худро мутеъ созад.

Зеро инсоне, ки дар ботини худ ба роҳи рост нарасидааст, дар зиндагии берунии ӯ низ бетартибӣ ва ошуфтагӣ ҳукмфармо хоҳад шуд.

Инсон бояд пеш аз ҳама инсони ҳақиқӣ гардад ва сипас ба табиат бо рафтори инсонӣ дахолат намояд.

Бемаъно гардидани табиат дар асл пас аз бемаъно шудани зиндагии худи инсон ба вуҷуд меояд. Аммо вақте ин ҳолат пайдо шуд, ҳар ду пайваста якдигарро ба вуҷуд меоранд ва тақвият медиҳанд.

Ҳамин тавр, як ҳалқаи сарбастаи нодуруст ба вуҷуд меояд.

Инсоне, ки аз Аллоҳ ҷудо мешавад, бо гузашти вақт аз худ ва аз табиат низ дур мегардад. Ӯ тадриҷан робитаи худро бо тамоми хусусиятҳое, ки дар ботини худ дорад, ва бо тамоми садоҳои табиат аз даст медиҳад.

Ниҳоят, инсоне, ки аз ҳама чиз ҷудо шудааст, ба дараҷаи ҳайвоне мефарояд, ки танҳо мехӯрад, менӯшад, мехобад ва кор мекунад.

Дар чунин ҳолат табиист, ки ин инсон табиатро монанди ҳайвон ба зери итоати худ дароварда, онро танҳо барои қонеъ сохтани тамоми хоҳишҳои ҳайвонии худ истифода мебарад.

Аз чунин шахс дигар чизеро интизор шудан душвор аст.

Зеро ҳайвон мувофиқи табиати ҳайвонии худ рафтор мекунад ва дар бораи инсоният намеандешад.

Барои он ки инсон бо табиат ба ваҳдат бирасад, пеш аз ҳама бояд бо худ ба ягонагии ботинӣ расад.

Ин бошад, ба пайвастани ӯ ба Аллоҳ вобаста аст. Яъне инсон бояд ҳама чизро дар ягонагӣ дарк кунад ва тамоми мавҷудотро ба Зоти Ягона нисбат диҳад.

Агар чунин шавад, вайронӣ, бетартибӣ ва номувозинатӣ ба вуҷуд намеоянд ё ҳадди ақал то дараҷаи хеле кам коҳиш меёбанд.

Дар акси ҳол, интизор шудан, ки инсони аз Аллоҳ ҷудошуда метавонад бо табиат ба ваҳдати ҳақиқӣ бирасад, танҳо як хаёл хоҳад буд.

Инсони имрӯза, бо вуҷуди он ки табиатро нисбат ба гузашта амиқтар мешиносад, аз он боз ҳам дуртар шудааст. Миёни инсон ва табиат ҷудоӣ ба вуҷуд омадааст.

Ҳодисае рӯй додааст, ки набояд чунин мешуд.

Ин зиддият, ки ҳар қадар шинохти инсон аз табиат зиёд мешавад, ҳамон қадар ҷудоии ӯ аз табиат низ меафзояд, ба мо як ҳақиқатро нишон медиҳад.

Гуногунии бешумори падидаҳои табиат, яъне «касрат», ақлеро, ки ба омӯзиши онҳо ворид мешавад, парешон месозад.

Ҳар қадар дониши инсон дар бораи табиат зиёд шавад, ӯ бо гуногунии бештаре рӯ ба рӯ мегардад ва дар натиҷа ҷудоии ӯ аз табиат низ меафзояд.

Ҳол он ки замоне, ки инсон табиатро камтар мешинохт, худро бештар бо он дар ваҳдат эҳсос мекард.

Ягона роҳи наҷоте, ки метавонад ақли ғарқшуда дар касрат ва инсони аз табиат ҷудошударо аз ин парешонӣ ва бегонагӣ раҳо созад, эътиқод ба тавҳид, яъне ягонагии Аллоҳ мебошад.

Бо ин эътиқод ақл аз ғарқ шудан дар гуногуниҳои бешумор наҷот меёбад ва инсон низ бо табиат ба ваҳдат мерасад ва дигар аз он бегона намешавад.

Дар ҳақиқат, бегона шудани инсон аз табиат аз бегона шудани ӯ нисбат ба худи хеш фарқе надорад.

Инсоне, ки аз худ дур шудааст, аз табиат низ дур гардидааст.

Ва инсоне, ки пеш аз ҳама робитаи худро бо Аллоҳ қатъ кардааст, дар асл аз худи хеш ҷудо шудааст.

Инсон, ки мавҷуде дар дохили ваҳдати фарогири тамоми олам аст, танҳо вақте ба оромиш ва қаноатмандии ҳақиқӣ мерасад, ки қалб ва ақли ӯ аз эътиқод ба тавҳид саршор гардад.

Инсон ҳам ҷузъи табиат аст ва ҳам дар вуҷуди худ хусусиятҳои онро таҷассум мекунад.

Табиат боғи қонунҳои илоҳист. Инсон бошад, ҳам ҷузъи ин боғ, ҳам таҷассумкунандаи хусусиятҳои он, ҳам тамошогар ва ҳам андешакунандаи он мебошад.

Ҳар як мавҷуд дар олам иҷрокунандаи фармонҳои Аллоҳ аст. Инсон бошад, ҳам бандаи Ӯст ва ҳам халифаи Ӯ дар рӯйи Замин.

Инсон ҳам намояндаи мавҷудот дар назди Аллоҳ ва ҳам намояндаи Аллоҳ дар миёни мавҷудот мебошад.

Намоишгоҳи табиат ба шабакае аз номаҳои илоҳӣ мемонад, ки барои инсон навишта шудаанд. Инсон бошад, хонанда ва дарккунандаи ин номаҳои илоҳист.

Аммо инсони имрӯза, азбаски ин эътиқод ва мақоми худро аз даст додааст, аз табиат дур шудааст, аз худ бегона гардидааст ва дар дохили табиате, ки барояш бемаъно шудааст, ба мавҷуди бемаъное табдил ёфтааст, ки пайваста бо табиат ва душвориҳои он мубориза мебарад, бо он меҷангад, мекӯшад табиат ва қувваҳои онро мағлуб созад ва қаноатмандии худро танҳо дар қудрату тавоноӣ меҷӯяд.

Ҳамин тавр, инсон ба мавҷуди саргардон ва девонаворе табдил ёфтааст, ки тамоми саъю кӯшиши худро барои ғолиб омадан бар табиат ва қувваҳои он сарф мекунад.