«Худо ҳар киро хоҳад, ҳидоят мекунад» чист?

Ин савол яке аз масъалаҳои амиқи ақидаи исломӣ аст, ки ба адолати Худованд, ихтиёри инсон ва тақдири илоҳӣиртибот дорад.

Ҷавоби кӯтоҳ: Аз нигоҳи Қуръон, Худованд нисбат ба ҳеҷ бандае зулм намекунад. Аммо ин маънои онро надорад, ки ба ҳамаи инсонҳо шароит, имконият ва ҳидояти якхела дода мешавад. Ҳидояти Худованд бо ҳикмату илми Ӯ алоқаманд аст ва инсон низ барои интихобу рафтори худ масъулият дорад.

1. Маънои «Худо ҳар киро хоҳад, ҳидоят мекунад» чист?

Дар сураи Қасас, ояти 56 омадааст:

«Ҳамоно ту ҳар киро дӯст дорӣ, ҳидоят карда наметавонӣ, балки Худованд ҳар киро бихоҳад, ҳидоят мекунад. Ва Ӯ ба ҳидоятёфтагон донотар аст».

Дар ин оят таъкид мешавад, ки ҳидояти ниҳоии дилҳо дар ихтиёри Худованд аст. Ҳатто Паёмбар (с) наметавонистанд касеро маҷбуран имондор созанд.

Аммо оё ин маънои онро дорад, ки Худованд бе ягон ҳикмат як нафарро ҳидоят карда, дигареро гумроҳ мекунад?

Барои фаҳмидани масъала бояд оятҳои дигарро низ баррасӣ намоем.

2. Худованд роҳи ростро ба инсон нишон медиҳад

Дар сураи Инсон, ояти 3 мефармояд:

«Мо роҳро ба ӯ нишон додем, хоҳ шукргузор бошад ва хоҳ носипос».

Ин оят ба нақши интихоби инсон ишора мекунад.

Дар тафсири исломӣ одатан ду навъи ҳидоятро аз ҳам ҷудо мекунанд:

• Ҳидояти иршод: нишон додани роҳи рост тавассути ақл, паёмбарон, китобҳои осмонӣ ва нишонаҳои ҳақиқат.

• Ҳидояти тавфиқ: ёрии Худованд барои пазируфтани ҳақиқат ва устувор мондан дар он.

Яъне нишон додани роҳи рост ва қабул кардани он ду масъалаи ба ҳам алоқаманд, вале гуногунанд.

3. Оё талоши инсон дар ҳидоят таъсир дорад?

Дар сураи Анкабут, ояти 69 омадааст:

«Ва касонеро, ки дар роҳи Мо кӯшиш мекунанд, ҳатман ба роҳҳои Худ ҳидоят мекунем. Ва Худованд бо некӯкорон аст».

Ин оят нишон медиҳад, ки ҷустуҷӯи ҳақиқат ва кӯшиши инсон беаҳамият нест.

Ҳамчунин дар сураи Бақара, ояти 26 омадааст:

«Ва бо он ҷуз фосиқонро гумроҳ намекунад».

Аз ин оятҳо бармеояд, ки ҳидоят ва гумроҳӣ дар Қуръон танҳо ҳамчун интихоби беасоси Худованд тасвир намешаванд. Рафтору муносибати инсон ба ҳақиқат низ дар ин масъала аҳамият доранд.

4. Пас, чаро Худованд ҳамаро ҳидоят намекунад?

Дар сураи Наҳл, ояти 93 омадааст:

«Ва агар Худованд мехост, шуморо як уммат мегардонид, вале ҳар киро хоҳад, гумроҳ месозад ва ҳар киро хоҳад, ҳидоят мекунад. Ва ҳатман аз он чи мекардед, пурсида хоҳед шуд».

Ба қисми охири оят диққат диҳед: «Аз он чи мекардед, пурсида хоҳед шуд».

Агар амал ва интихоби инсон ҳеҷ аҳамияте намедошт, масъалаи масъулияти ӯ чӣ гуна фаҳмида мешуд?

Донишмандони исломӣ дар тавзеҳи муносибати иродаи Худованд ва ихтиёри инсон назариёти гуногун доранд. Аммо дар таълимоти маъмули аҳли суннат ҳар ду асл пазируфта мешаванд: ҳеҷ чиз аз ирода ва илми Худованд берун нест ва инсон барои амалҳои ихтиёрии худ масъул аст.

5. Оё ин бо адолати Худованд мухолифат надорад?

Дар сураи Юнус, ояти 44 омадааст:

«Ҳамоно Худованд ба мардум ҳеҷ зулме намекунад, балки мардум ба худ зулм мекунанд».

Дар ин ҷо бояд миёни адолат ва баробарии мутлақ фарқ гузошт.

Адолат ҳатман маънои онро надорад, ки ҳамаи одамон дар шароити яксон зиндагӣ кунанд ё имкониятҳои баробар дошта бошанд.

Масалан, як инсон дар оилаи мусулмон ба дунё меояд, дигаре дар муҳите ба воя мерасад, ки дар бораи Ислом чизе намедонад. Табиист, ки имкониятҳои шинохти дин барои онҳо яксон нестанд.

Аз нигоҳи адолати илоҳӣ саволи асосӣ ин аст, ки инсон дар доираи дониш, имконият ва шароити воқеии худ чӣ гуна рафтор кардааст.

Хулоса

Дар фаҳмиши исломӣ ҷумлаи «Худованд ҳар киро хоҳад, ҳидоят мекунад» ба маънои он нест, ки Худованд баъзе бандагонро бе сабаб дӯст медорад ва дигаронро бе сабаб аз ҳақиқат маҳрум месозад.

Ин ҷумла ба қудрат ва иродаи илоҳӣ ишора мекунад. Оятҳои дигар бошанд, адолати Худованд, арзиши талоши инсон ва масъулияти ӯро таъкид мекунанд.

Бо вуҷуди ин, масъалаи он ки иродаи озоди инсон ва тақдири илоҳӣ маҳз чӣ гуна бо ҳам мувофиқат мекунанд, аз баҳсҳои қадимии илми калом аст ва тафсири ягонаи мавриди қабули ҳамаи мактабҳо надорад.