Бадое-ул-вақое-Қисми 8

Ёддошти Восифӣ дар бораи имтиҳон кардани аҳли камол ӯро дар иншонависӣ ва ёфтани муаммо

Восифӣ дар ин бора мегӯяд:

Ҷамъе аз фозилони Самарқанд дар хонаи Хоҷа Амиракои Шоҳӣ¹ ба расми меҳмонӣ ҷамъ шудаанд. Дар он маҷлис гуфтугӯи муаммо ва иншо ба миён омадааст. Яке аз онҳо гуфтааст:

— Агар иншонависӣ ва муаммоёбӣ чунон аст, ки аз фалонӣ — Восифӣ — нақл мекунанд, инсоф он аст, ки бисоти даъвои ин ду корро дарнавардем ва дигар гирди ин ду амр нагардем. Инсоф медиҳам, ки ӯро дар ин ду кор назире нест.

Баъзеҳо дар мақоми инод ва инкор истода, гуфтаанд:

— Аз куҷо маълум аст, ки он муаммоҳоеро, ки мекушояд, ёд надорад? Ва он иншоҳое, ки зоҳир месозад, аз дигарон набошанд, ки ба номи худ мепардозад?

Хоҷа Амиракои Шоҳӣ гуфтааст:

— Мо худ муамморо намедонем. Аммо барои Муҳаммадҳусайни қассоб аз он ҷаноб иншое илтимос карда будем. Касе, ки барои ин кор фиристода шуда буд, гуфт: «Чун пайғом бирасонидам, фавран қалам бардошт ва он иншоро бетааммул бар саҳифа нигошт».

Яке аз аҳли маҷлис гуфтааст:

— Рафъи ин шубҳа дар ғояти осонӣ аст. Ӯро ба ин маҷлис металабем ва ҳар як аз ин ҷамъ мактубе аз вай илтимос менамояд, то дар бадеҳа ва дар худи ҳамин маҷлис иншо кунад. Ҳамчунин, ҳар як бар ӯ муаммое мехонад, ки ба ношунида будани он ҷазм дошта бошад. Дар ин сурат дараҷаи иқтидори ӯ дар ҳар ду кор равшан мегардад.

Хулоса, аҳли маҷлис ҳамин фикри охириро пазируфта, касеро ба талаби ин камина фиристодаанд. Чун дар он маҳфил ҳозир шудам, касе ба фақир моҷарои гузаштаро нақл намуда, илтимос кард, ки барои ҳар кас мувофиқи талабаш мактубе навишта диҳам.

Фақир гуфтам:

— Фармон шуморост!

Мавлоно Саиди Қарокӯлӣ гуфт:

— Ман дар камоли қашшоқӣ ва бечизӣ ҳастам. Аз қарзхоҳон гурехта, ҷалои ватан карда, ба ин ҷо омадаам. Ба Хоҷа Ҳабиби девон барои ман арзи ҳоле зарур аст.

Дарҳол қалам бардошта, барои ӯ ин мактубро навиштам — бо партофтани баъзе калимаҳо:

Эй назди Худову халқ мақбулу ҳабиб!
Бошад ғураборо зи наволи ту насиб!
Ин банда ғариб аст, агар бинвозӣ
Ӯро ба камоли хештан, нест ғариб!²

«Баъд аз арзи убудият³ маъруз медорад, ки ин ғариби муфлисро⁴, алималлоҳ⁵, аз сафеду сиёҳ⁶ ҷуз сафедию сиёҳии дида ваҷҳе⁷ дар назар нест ва монанди ашк ӯро дар назари мардум ҷуз обрӯй бар хок рехтан ҳеҷ ҳунар не.

Дар ватани худ, ба ҳар куҷое ки мебудам, қарзхоҳон монанди соя “сар дар қадамам ниҳода буданд” ва ҳар ҷо ки менишастам, “чун бахти сияҳ барам ситода”. Ба ҳукми зарурат худро дар курбати ғурбат⁸ андохтам.

Чун бад-ин вилоят, ки маҷмаи арбоби карам аст, омадам, авсофи аълоинтисоби… он ҷанобро аз мардум басе шунидам. Умед, ки бар вафқи⁹ эътиқоди мардум амал намоянд ва чашми марҳамат ба ҳоли ин фақири ғариб кушоянд!»

Мавлоно Муҳаммади Куфинии обгинагар¹⁰ гуфт:

— Маро шикаст бисёр воқеъ шудааст ва мехоҳам якчанд адад шиша ба расми туҳфа ба Фӯлодсултон пешкаш намоям. Маро дар ин маънӣ арздоште мебояд.

Ҷиҳати ӯ ин арздошт навишта шуд — бо партофтани баъзе калимаҳо, айнан:

«Арздошти Муҳаммади обгинагар ин аст, ки:

Олампаноҳо! Ба арзи худдом мерасонад, ки бандаи фақири ҳақирро ҳамеша салотини рӯзгор ва хавоқини¹¹ олимиқдор аз ҷоми мудоми¹² инъом ва қаробаи¹³ инояту икроми худ сархуш ва маҳзуз¹⁴ дошта, назари иноят бар ҳоли ин фақири шикаста мегумоштанд.

Ҳоло муддати мадидест, ки фалаки миноранг¹⁵ бедод бар обгинахонаи умеди ин шикаста меандозад ва пои бодияпаймои муроди ин дилхастаро ба шишарезаҳои балою меҳнат афгор месозад.

Гаҳам дил бишканад, гаҳ соғари ишрат зи даст афтад,
Мабодо дардмандеро шикаст андар шикаст афтад.

Акнун ба ҳукми “Туҳфатул-ҳақири ҳақирун”¹⁶ якчанд шиша ба расми ҳадя ба даргоҳи подшоҳӣ овардааст, ки обгинагари қазо ҷоми зарандуди меҳру шишаҳои сипеҳрро барои зебу зинати базми ӯ сохта ва соқии боқии тақдир барои соғари ишраташ бодаи гулгуни шафақро бар домани пардаи уфуқ рехтааст.

Умедвор мебошад, ки шишаҳои муроди ин номуродро аз шароби ноби инояти подшоҳӣ моломол гардонанд. Аъдои¹⁷ ҷоми ҷоҳат мудом чун суроҳӣ дилпурхун ва монанди шиша ҳамеша ҷабин пурчини ғаму андӯҳ бод».

Мавлоно Муҳаммади Хоразмӣ гуфтанд:

— Ба ҷиҳати Рӯҳии Танбӯрӣ агар мактубе навишта шавад, ки дар ин маҷлис ҳозир гардад ва аҳли маҳфили моро баҳравар гардонад, муносиб менамояд.

Ин мактуб барои ҳамин матлаб аст — айнан:

Ёрон, ки ба базми ишқ дамсози туанд,
Фарёдкунон зи ишваву нози туанд!
Бархезу биё ҷониби ёрон, ки ҳама
Дида ба раҳу гӯш ба овози туанд!

«Маърузи раъйи рӯҳафзо он ки ҷамъе аз ёрон чун ушшоқи бенаво дар кунҷи ғам чангсифат сар ба зонуи андӯҳ ниҳода, ба нохуни ноумедӣ сина мехарошанд ва чун най дар гирифтугири фироқ ба қонуни иштиёқ мехурӯшанд.

Агар ба мақоми эшон, ки доираи якҷиҳатон буда, монанди даф аз ҳалқабагӯшони он ёри дилнавозанд, сайр намоянд ва ба савти рӯҳафзо нақши ғам аз оинаи дили ёрон зудоянд, ҳокиманд. Умед, ки ба ин қавл амал намуда, дар омадан тааллул¹⁸ нафармоянд».

Калимаҳое, ки дар матни аслӣ зерашон хат кашида шудааст, ба номи танбӯрии мазкур, мусиқӣ ва номи созҳову ҳавоҳо дахл доранд.

Маҷмӯи мактубҳои имтиҳонӣ бисту дуто буд, ки муаллиф ҳамаро дар ёддошти худ навиштааст. Аммо ба тарзи намуна ба ин се мактуб қаноат карда шуд. Инчунин, нақли муаммоҳоеро, ки Восифӣ дар ин маҷлиси имтиҳонӣ ном ногуфта кушодааст, лозим дида нашуд.

Шарҳи вожаҳо ва эзоҳҳо

1. Хоҷа Амиракои Шоҳӣ — ин ном дар бахши пешин ба шакли «Миркои Шоҳӣ» омадааст, зеро дар он ҷо ҳамин тавр навишта шуда буд.
2. Ғариб — дар ин шеър ба ду маъно кор фармуда шудааст: «аз ватан дур афтода» ва «аҷиб».
3. Убудият — бандагӣ.
4. Муфлис — бечиз.
5. Алималлоҳ — Худо доност.
6. Сафеду сиёҳ — дар ин ҷо тангаи нуқра ва пули сиёҳ, яъне мис.
7. Ваҷҳ — дар ин ҷо пул, танга.
8. Курбати ғурбат — андӯҳи ғарибӣ.
9. Вафқ — мувофиқат; «бар вафқи» — мувофиқи.
10. Обгинагар — шишагар. Аз ин ҳуҷҷат маълум мешавад, ки пеш аз замони Шайбониён дар Самарқанд ҳунари шишагарӣ будааст.
11. Хавоқин — хоқонон.
12. Мудом — дар ин ҷо шароб.
13. Қароба — шишаи шароб.
14. Маҳзуз — баҳравар.
15. Мино — шишаи шароби сабзранг; «миноранг» — ба ранги мино.
16. «Туҳфатул-ҳақири ҳақирун» — «Туҳфаи одами ночиз ночизона аст».
17. Аъдо — душманон.
18. Тааллул — баҳонаҷӯӣ, таъхир кардан.

Чистони шатранҷ

Эй дил, кадом арсаи ҷанг асту корзор,
К-он ҷост субҳу шом¹ ба якдигар ошкор?

Аз ҳар тараф ду саф ба ҳам овардаанд рӯ,
Як подшоҳи Руму дигар шоҳи Зангубор?²

Доранд ҳар кадом вазире, ки рӯзи ҷанг
Бошанд ҳар яке ба яке банд устувор?

Саффи нахустро³ набувад ҷанги рӯбарӯ,
Гоҳ аз ямин⁴ набард кунад, гоҳ аз ясор⁵.

Гардад вазир, бадрақа⁶ созанд ҳамраҳаш,
З-ин саф ҳар он ки рафт саломат бад-он канор?

Аспе чунон, ки филсифат ҷанг мекунад,
Лекин уреб меҷаҳад аз ҷо рамидавор.

Филони ҷангҷӯй дар он арса гоҳи ҷанг
Ҳар гаҳ шаванд банд, шавад ҷангро мадор.

Аз касрати асокиру зиқи бисот халқ
Дар хонаҳо кунанд дигар фикри кишту кор?⁷

Аз кишту кори лашкариён подшоҳро
Маҳсул ҳеҷ фоидае нест ҷуз фирор?

З-овози кишт шаҳ равад аз худ зи бедилӣ,
Гӯӣ магар, ки мешунавад кишт з-изтирор?

Густурда хиштҳо, ки зи ҳар хишти ӯ шуда
Як хонае, ки карда дар ӯ лашкаре қарор?

Кардам шумор хишташ, аз он сохтан тавон
Чизе, ки мондааст Сикандар ба ёдгор?..

Шарҳи вожаҳо ва ишораҳо

1. Субҳу шом — киноя аз донаҳои сафеду сиёҳи шатранҷ.
2. Шоҳи Рум — шоҳи донаҳои сафеди шатранҷ; шоҳи Зангубор — шоҳи донаҳои сиёҳи он.
3. Саффи нахуст — донаҳои пиёдаи шатранҷ, ки рӯбарӯ зада наметавонанд, балки ба чапу рост, ба таври уреб мезананд. Пиёдае, ки ба канори муқобил мерасад, метавонад вазир шавад.
4. Ямин — рост.
5. Ясор — чап.
6. Бадрақа — дар ин ҷо ба маънои ҳамсар шудан ва баробарӣ кардан.
7. Кишт — шоир ин вожаро ҳам ба маънои «киштукор» ва ҳам ба маънои «кишт»-и шатранҷ истифода кардааст.

Чистони офтоб

Кист он султони гардунрифъати олампаноҳ,
Мулки оламро мусаххар карда бе хайлу сипоҳ?

Гарчи бошад бениҳоят фусҳати иқлими ӯ,
Пеши рахши хингсайри ӯ бувад якрӯза роҳ?

Душманаш бошад сипоҳи шому дар ҷавлонгаҳаш
Шаб ҳама шаб резаҳои шиша мерезад ба роҳ?

Лек худ гирад ба каф ҷорӯби заррину кунад
Рӯфтурӯбе ҷилвагоҳи хешро ҳар субҳгоҳ?

Гарчи бо мардум бувад гармихтилоту меҳрубон,
Тез натвонад касе кардан ба рӯи ӯ нигоҳ?

Рӯз бо сад ҷоҳ бар тахти Сулаймонеш ҷой,
Шом бошад манзилаш чун Юсуф андар қаъри чоҳ?

Гар кушояд чеҳра, созад оламеро ғарқи нур,
В-ар бигирад як замон, созад ҷаҳонеро сиёҳ?..

Қасидаест, ки радифаш тамом «лола» аст

Дар ин чаман чу надид аз вафо асар лола,
Пиёларо наниҳад бар замини дигар лола.

Ба як пиёла барафрӯхт оразаш, бингар,
Чӣ гуна шуд мутағайир ба ин қадар лола?

Мудом ҷоми маи лолагун ба каф дорад,
Ба сархушиву тараб мебарад ба сар лола…

Ҳамеша ҳаст дар ӯ мушку анбари суда,
Шудааст ҳовани¹ боди сабо магар лола?

Пиёларо ба сари чӯб кас нигоҳ надошт,
Мусаллам асту саромад дар ин ҳунар лола…

Сари шунидани ашъор дошт лола ба боғ,
Насим ин ғазал оварду хонд бар лола:

Магар ки ёфт зи холи лабат хабар лола,
Ки дорад аз ту чу ман доғ дар ҷигар лола?..

Зи жола пур набувад аз саҳоб фасли баҳор,
Паи нисори ту дурҷест пургуҳар лола…

¹ Ҳован — зарфе барои кӯфтану соидани чизҳо.

Қасидаи дигар аст ин, ки радифи ӯ «наргис» аст

Дар чаман дорад агар дидаи бино наргис,
Бар асо такя чаро карда чу аъмо наргис?..

Чашм то бар қади болои ту андохтааст,
Файзҳо мебарад аз олами боло наргис.

Чашми худро назада бар ҳаму ҳайрон шудааст,
Карда то дидаи худро ба рухат во наргис.

Бар замин дӯхта чашму сараш афганда ба пеш,
Гашта шарманда аз он наргиси шаҳло наргис.

Нест ҳамранги гули рӯи ту қатъо лола,
Нест монанд ба чашми хушат асло наргис…

Қасидаест, ки «бунафша» радифи ӯ гаштааст

То тез кунад оташи гулзор бунафша,
Гӯгирдсифат гашта падидор бунафша…

Чун ошиқи хубони суманбӯи ситамгар,
Бо рӯи кабуд асту тани зор бунафша…

Худро ба сари зулфи ту то дид мушобеҳ,
Дорад зи раёҳини чаман ор бунафша…

Каҷ карда паи роиҳае гардани худро
Пеши сари зулфи ту гадовор бунафша…

Лофад зи ғуломии сари зулфи ту, з-он рӯст
Хушбӯйтар аз нофаи тотор бунафша…

Аз радифи ин қасида ғунча яксар гул кунад

Ёфт тахти чаман аз бахти ҳумоюн ғунча,
Тоҷвар низ шуд аз толеи маймун¹ ғунча.

Боғро чашм расидаст магар аз наргис,
Ки бароварда лабу медамад афсун ғунча?..

Хӯрдаи зар ба бағал, карда гиреҳ пешонӣ,
Ҳаст чун аҳли замон тангдилу дун ғунча…

Хӯрдаҳои зари худ сарф насозад ҳаргиз,
З-он ба бӯстон зи бахилӣ шуда матъун ғунча…

Субҳдам булбули нолон ба чаман ҳасбулҳол
Ғазале хонд, ки шуд волаву мафтун ғунча:

Баски аз шавқи даҳони ту хӯрад хун ғунча,
Хуми сабзест пур аз бодаи гулгун ғунча.

Аз ту садпораҷигар ғунчадаҳонон чун гул,
Гулрухон аз ту фурӯ рафта ба хун чун ғунча.

Дилам аз новаки ағёр ҷудо нест, бале,
Ҳаст бо хор дар ин боғча макун² ғунча…

Абр бигзашт чу бар тарфи чаман жолафишон,
Гашт ҳамчун даҳанат пурдурри макнун³ ғунча…

Шарҳи вожаҳо

1. Маймун — дар ин ҷо хуҷаста, муборак, некбахт.
2. Макун — ин вожа дар матни пешниҳодшуда норавшан аст; барои ислоҳи дақиқ бояд бо нусхаи асл муқоиса шавад.
3. Дурри макнун — марвориди пинҳон ё дар садаф маҳфуз.