Фотеҳ Ниёзӣ Вафо (роман, китоби 1-боби чордаҳум)

Китоби аввали романи «Вафо»-и Нависандаи халқии Тоҷикистон Фотеҳ Ниёзӣ қаҳрамонии ҷанговаронро дар ҷабҳаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ ва зиндагии ақибгоҳ тасвир мекунад.

Китоби якум

БОБИ ЧОРДАҲУМ

Сафар чашмонашро молида-молида аз блиндаж берун баромад. Ҳанӯз ба осмон нигоҳ накарда буд, ки ғур-ғури пайвастаи ҳавопаймое диққаташро ҷалб кард. Дар болои сараш ҳавопаймои дидбонӣ ва тасҳеҳгари нишонгирии немисии «Фокке-Вулф» чарх мезад. Дар як ҷабҳа ҷанговарон онро «рама» меномиданд, дар ҷабҳаи дигар бошад — «нардбон» ё «асобағал». Зоҳиран, ин номҳо бесабаб набуданд: ҳавопаймо воқеан ба ҳамин ашё монандӣ дошт. Ҳар ҷо пайдо мешуд, мисли пашшаи шилқини фасли саратон одамонро безор мекард: гоҳ варақа мепартофт, гоҳ бомбачаҳо, гоҳ бошад мавқеи аскарони моро мушоҳида карда, ба қисмҳои тӯпхонаи худ хабар медод, то онҳоро зери оташи тӯпу миномёт гиранд.

— Дидӣ, ки «рама» пайдо шуд, дон: қисмҳои немисӣ ҳам аз ту чандон дур нестанд, — овози яке аз ҷанговаронро шунид Сафар.

Ӯ ҳамон дам ба хулосае омад, ки ҳамнабардонаш ба ҷангҳои нав низ омодаанд. Сафар аз роҳрави блиндаж ҷаҳида, ба болои хоктӯдаи сангар баромад. Дар он ҷо чанд ҷанговар нишаста, суҳбат мекарданд. Онҳо гоҳ-гоҳ ба роҳҳои пиёдагард ва мошингард менигаристанд. Аз ин роҳҳо мошинҳои боркаше мегузаштанд, ки пур аз захмдорон ё асбобу анҷоми гуногун буданд. Аз ду канори роҳ гурӯҳ-гурӯҳ ҷанговарон мегузаштанд. Онҳо аз сар то по чангу лойолуд буданд; дар ин наздикиҳо дасту рӯяшон боре ҳам ба об нарасида буд. Аз бедорхобӣ чашмонашон суп-сурх шуда буданд. Дарду аламе симои ҷиддии онҳоро тира мекард.

Як гурӯҳ ҷанговарони ротаи лейтенант Осмухин дар канори роҳ меистоданд ва барои фаҳмидани вазъият аз сарбозони роҳгузар мепурсиданд:

— Монда набошед, ҷӯраҳо! Аз куҷо ба куҷо?

Аввал касе ба ин савол ҷавоб надод. Баъд аз миёни гурӯҳ ҷавони малламӯе, ки дар китф автомати немисӣ дошт ва дар тарафи чапи тасмааш корди финӣ овезон буд, ба назди ҷанговарони Осмухин омад. Пилоткаи чиркину рангпаридаашро, ки то болои абрӯ фуроварда буд, аз сар гирифту пас аз салом гуфт:

— Аввал барои нӯшидан ду-се қулт об медодед, рафиқон...

Ба ӯ обдонро дароз карданд. Сарбоз бо ҳирси тамом чанд қулт об нӯшид. Баъд пилоткаашро ба сар гузошта, бо ҳасрат даст афшонд ва гуфт:

— Кор чатоқ, бародарҳо! Лаънатӣ фашист худро мурданивор ба пеш зада истодааст.

— Ҳоло дар куҷост? — пурсид ҷанговари дигар.

— Шайтон медонад, ҳоло ба куҷо омада бошад. Замину осмон пур аз танку самолёт.

— Худи шумо ба куҷо равонаед?

— Барои аз нав ташкилёбӣ, — ҷавоб дод сарбози малламӯй.

— Устувор бошед, ҷӯраҳо! Насиб бошад, мо ҳам боз аз қафо ба мадад мерасем.

Вай давида ба рафиқони пешрафтаи худ расид. Аз паси гурӯҳи сарбозоне, ки аз роҳ гузашта буданд, мошини алобулои «М-1» расида, пеши роҳ истод. Аз он се кас фаромаданд: марди қадпасти фарохсина, ки дар сари синааш дурбин овезон буд; марди харобаи мӯсиёҳ; ва ҷавоне, ки аз қиёфа бисту ду-се сола менамуд. Якумӣ фармондеҳи дивизия Людников, дуюмӣ фармондеҳи полк, майор Максимов, ва сеюмӣ ёвари фармондеҳи дивизия, лейтенанти хурд Харченко буд.

Фармондеҳи полк пеш аз полковник ба назди сангари отделенияи Сафар омада, аз Нозир, ки камаровӣ буд, пурсид:

— Командиронатон дар куҷоянд?

— Ман, сержант Сафар Одинаев! — гуфт Сафар ва аз хоктӯда давида фуромад.

— Зуд касеро назди командири рота фиристед ва ба ӯ гӯед, ки командирони дигари ҷузъу томҳоро низ ба ин ҷо даъват кунад.

Сафар фармони полковникро такрор карда, Касенкоро аз ҷанговарони отделенияи худ назди фармондеҳи рота, лейтенант Осмухин, фиристод. То омадани Осмухин ва командирони взводҳо полковник Людников ҳамроҳи фармондеҳи полк Максимов ба гарданаи теппа баромада, мавқеи мудофиавии рота ва маҳалҳои атрофи онро бо дурбин аз назар гузарониданд.

Дере нагузашта Осмухин, капитани баталён Пузир, ки пеш аз полковник ба ин ҷо омада буд, роҳбари сиёсии рота Ванюшин ва фармондеҳони дигари взводҳою ҷузъу томҳои барои ёрӣ ба рота фиристодашуда назди фармондеҳи дивизия Людников омаданд. Людников бо онҳо мулоқот кард ва аз Осмухину Пузир дар бораи омодагии рота ва баталён пурсон шуд. Сипас ба азназаргузаронии мавқеи мудофиавии рота шурӯъ кард. Ӯ назди ҳар марза ва ҳар нуқтаи оташфишонӣ рафта, камбудиҳоро қайд мекард ва фармон медод, ки ҳамон рӯз бартараф карда шаванд.

Вақте полковник ба назди Нозири камаровӣ омад, гӯё бародари ӯ бошад, аҳволпурсӣ карда пурсид:

— Лочини кӯҳистонӣ, аҳвол чӣ тавр?

— Бад нест, рафиқ полковник, — гуфт Нозир.

— Чаро хуб нест?

— Агар дар як ҷо нишаста бошем, чӣ тавр хуб мешавад, рафиқ полковник?

— Ё духтарони сиёҳчашми мӯдарозро ёд кардӣ?

— Ёд карда бошам ҳам, чӣ илоҷ?

— Илоҷаш немисро сахттар зада, зудтар ҷангро ба поён расондан аст.

— Эҳе, рафиқ полковник, ба хаёлам, то тамом шудани ҷанг ҳанӯз гап бисёр.

— Чаро гап бисёр будааст?

— Кай ба ҳуҷум мегузарем? Кай ин қадар заминҳои аздастрафтаро озод мекунем?

Нозир ин суханонро бо алами ботинӣ мегуфт. Гапи ӯ полковник Людниковро ҳам мутаассир кард. Ӯ худро барои ин ақибнишиниҳо низ ҷавобгар ҳис мекард. Қиёфааш ҷиддӣ шуда, рухсораҳову гӯшҳояш сурх шуданд. Изтиробашро пинҳон карданӣ шуда, беихтиёр ба пеши пояш хам шуд, як каф хоки намро гирифт ва онро бо асабоният байни ангуштонаш молид. Сипас оромона гуфт:

— Оре, хеле қафо рафтем...

Баъд полковник ба як сӯ рафта, ба лейтенант Осмухин амр кард:

— Немисҳо қувваи зиёд доранд, — гуфт ӯ ва ба харита роҳи омадани онҳоро нишон дод. — Ана, аз тарафи ҷануб ба сӯи мо ва ҳамсояҳоямон артиши шашум ва артиши чоруми танкии онҳо фишор оварда истодаанд. Як қисми онҳо дирӯз аз маҷрои миёнаи Дон гузашта, дар соҳили чапи он ҷанг карда истодааст. Дар ҳар сурат, бояд ба ҷанг омода бошед. Бо қатъият ва маҳорат ҷангидан лозим. Мавқеи худро чунон мудофиа кунед, ки дандони немис ба он бархӯрда бишканад...

Пас аз ҳар ҷумлаи полковник лейтенант Осмухин мегуфт:

— Итоат, иҷро мекунем, рафиқ полковник.

— Ана ҳамин тавр, — таъкид кард полковник.

Осмухин ва дигар фармондеҳон фармондеҳи дивизия ва фармондеҳи полкро то назди мошин гусел карданд. Баъди рафтани полковник, Осмухин ва командири баталён Пузир нишаста, вазъият ва ҷангҳои ояндаро муҳокима карданд. Роҳбари сиёсӣ Ванюшин бошад, ба взводҳо рафт, то бо коммунистон ва комсомолон суҳбат карда, таъкид намояд, ки дар ҷанги оянда низ намуна бошанд.

Роҳбари сиёсӣ Ванюшин ба взводҳо рафт, то бо коммунистон ва комсомолон суҳбат карда, таъкид намояд, ки онҳо дар ҷанги оянда низ намуна бошанд.

Чанде пеш Ванюшин ба заминкани хандақмонанди Сафар даромада буд. Дар он ҳамагӣ ду-се кас меғунҷид. Сафар сумкаи ҳарбиро болои зону гузошта, сарашро ба рӯйи коғаз хам карда, чизе менавишт. Дар гӯшае Мамараҷаб низ машғули мактубнависӣ буд.

Ҳамин ки Ванюшин хам шуда ба заминкан даромад, Сафару Мамараҷаб аз рӯйи одат хостанд дар ҳузури сардор бархезанд. Аммо сарҳояшон ба сақфи заминкан бархӯрду боз нишастанд. Ванюшин аз ин рафторашон хандид ва бо ишора ба китфи ҳар ду гуфт:

— Шинед, шинед. Аз афташ, ба хона мактуб менависед?

— Ҳа, рафиқ роҳбари сиёсӣ. Имрӯз мактуб гирифтам, акнун ҷавоб менависам, — гуфт Сафар.

— Чӣ менависанд? Шояд боз моро сарзаниш карда бошанд? — шӯхӣ кард роҳбари сиёсӣ.

— Не, рафиқ политрук. Азбаски дер боз мактуб нанавиштаам, дар ташвиш мондаанд.

— Бубинед, аз сабаби андешаҳои беасос мактуб нанавишта, хешу таборатонро ба ташвиш гузоштаед. Мактуб аз модаратон?

— Ҳа, аз модарам ва аз муаллимаи мактаби деҳаамон.

— Бисёр хуб. Аз номи мо салом расонеду бигӯед, ки албатта бо ғалаба ба хона бармегардем.

— Хуб, менависам, рафиқ роҳбари сиёсӣ.

— Хӯш, ба шумо чӣ менависанд? — пурсид Ванюшин аз Мамараҷаб, ки дар гӯшае нишаста, ба суҳбати онҳо гӯш медод.

Мамараҷаб ҳам аз амакаш Мирбадал мактуби дароз гирифта буд, аммо дар он чизе набуд, ки ба дигарон нақл кунад. Мактуб мисли пештара сар то по пур аз сафсата ва суханони гумроҳкунанда буд. Барои ҳамин ӯ ба саволи роҳбари сиёсӣ ҷавоб дода натавониста, хомӯш монд. Ба ҷойи ӯ Сафар ҷавоб дод:

— Ин ҳамватани ман аст, рафиқ роҳбари сиёсӣ.

— Ҳамин тавр? Бисёр хуб. Чаро ин қадар пажмурда менамояд? Магар аз хона хабари нохуш гирифтааст?

— Не, ба фикрам, ҳеҷ гап не. Ӯ танҳо як амак дорад, ки дар мағозаи ҷамъияти матлуботи деҳот кор мекунад. Дигар касе надорад.

— Шояд амакаш ҳам ба ҷойи дилбардорӣ аз ақибнишинии ӯ сарзанишомез мактуб навишта бошад? — бо кунҷковӣ пурсид роҳбари сиёсӣ.

Ин савол дар дили Мамараҷаб такони ногаҳонӣ ба вуҷуд овард. Дар он лаҳза ӯ худро миёни ду олами комилан ба ҳам зид ҳис кард. Ба роҳбари сиёсӣ нигоҳе карду зуд нигоҳашро гардонд, сарашро поён андохт ва бо ангуштонаш гӯшаи коғазро бозӣ карда, хомӯш монд.

— Забони русиро он қадар хуб намедонад, рафиқ роҳбари сиёсӣ, барои ҳамин намедонад чӣ гӯяд, — гуфт Сафар бо мақсади ҳимояи ӯ.

— Майлаш, бо забони худаш гап занад, шумо баъд ба ман мефаҳмонед. Гап зан, охир, Мамараҷаб. Чаро гунг шуда мондӣ?

— Агар гапе надошта бошам, чӣ гӯям? — сарашро набардошта, нимғурма ҷавоб дод Мамараҷаб.

— Охир, амаки Мирбадал чӣ менависад? Шояд туро ёд карда бошад ё хабари наве навишта бошад?

Роҳбари сиёсӣ Ванюшин илова кард:

— Ё шояд диёратонро ёд карда бошед?

— Ҳа, мумкин аст дар ин ҷо зиқ шуда бошӣ? — сухани роҳбари сиёсиро идома дода, пурсид Сафар.

— Не, аз зиқӣ не, — нотамом ҷавоб дод Мамараҷаб. Баъди каме хомӯшӣ бо ҳасрат илова кард: — Росташро гӯям, аз дигарон таъна шунидан ба ҷонам расидааст.

Сафар сухани ӯро ба роҳбари сиёсӣ фаҳмонд ва баъд саволашро такрор кард:

— Барои чӣ? Чӣ таъна?

— Чӣ тавре ки худат медонӣ, дар ҷанги гузашта, вақте рӯ ба рӯи немис қарор гирифтам, якбора худро гум кардаму бедасту по шудам. Ҳамон замон Нозир пайдо шуда, немисро бо найза зад. Вақте ки ақиб мегаштем, ҳавопаймоҳои немис моро маҷбур карданд, ки пинҳон шавем. Айби ман ҳамин буд, ки аз дигарон каме дуртар рафта, пинҳон шудам. Дирӯз ҳангоми кандани истеҳком ба ман замини сахту санглох рост омад ва аз дигарон қафо мондам. Ҳамаи гуноҳи ман ҳамин аст.

— Хӯш, баъд чӣ шуд?

— Охир, ҳамон Дадабойи серҷоғ ҳар бор аз наздам гузарад, «Ҳа, Мамадполвон, ин қадар хурӯс барин суп-сурх шуда рафтӣ», — гуфта, таънаю пичинг мезанад. Ҷанг танҳо имрӯз нест-ку. Мебинем, ба дигарҳо ҳам навбат мерасад...

Сафар бо завқ хандид ва суханони Мамараҷабро ба роҳбари сиёсӣ фаҳмонд. Политрук ҳам хандакунон гуфт:

— Оҳо, ана гап дар куҷо будааст! Ин таъна не, танқиди солдатӣ будааст.

Мамараҷаб аз хандаи онҳо боз ҳам бештар оташин шуд ва бо лаҳни ранҷида ба Сафар гуфт:

— Шояд ман ба ту ҳам маъқул набошам, Сафар. Майлаш, розиям: беҳтар аст ба ротai дигар равам, аз он ки дар назари одамон бад намоям...

— Ин гапҳоро баъд байни худамон муҳокима мекунем. Мефаҳмем, ки кӣ ба кӣ бад менамояд, — бо лаҳни тез ҷавоб дод Сафар.

Ванюшин ҳам ба Мамараҷаб чанд сухани насиҳатомез гуфт:

— Дар ин ҷо бояд якдигарро бародарвор донед, рафиқ Юсуфов. Баъзеҳо ҳазл мекунанд, баъзеҳо танқид. Гоҳе ҳам ба хотири кори умумӣ рафоқатро як сӯ гузошта, сахттар ҷазо медиҳем. Ҳоло қаҳру ғазабро бештар ба сӯи фашист равона кунед. Пагоҳ-бегоҳ боз ба ҷанг медароем. Сафари гузашта Нозир немисеро, ки ба шумо ҳамла карда буд, зада афтонд. Ин дафъа шумо метавонед на як, балки камаш ду-се немисро зада нобуд кунед. Баъд ҳамон касе, ки шуморо таъна додааст, худаш қоил шуда, забонашро мегазад. Чӣ гуфтед?

Мамараҷаб гӯё аз гуфтаҳои роҳбари сиёсӣ қонеъ шуда бошад, нафаси чуқур кашид:

— Дуруст аст, рафиқ роҳбари сиёсӣ.

Баъд Ванюшин дар бораи корҳои ҳизбӣ, комсомолӣ ва сиёсӣ суҳбат карда, ба Сафар супоришҳо дод ва рафт. Дар заминкан танҳо Сафару Мамараҷаб монданд.

— Хӯш, бародар, ман дар ихтиёри ту ҳастам. Ҳар чӣ гуфтанӣ бошӣ, бигӯ, — гуфт Сафар ва рӯ ба рӯи Мамараҷаб нишаст.

— Не, ман дар ихтиёри ту ҳастам, — ҷавоб дод Мамараҷаб. — Ту командир, ман фармонбардори ту.

— Ҳоло мехоҳам на ҳамчун командир, балки ҳамчун ҳамдеҳаю ҳамватан бо ту гап занам.

— Гапи зиёдатӣ надорам. Боз мегӯям: агар ба назари шумоён бад намоям, маро ба ротai дигар фиристед.

— Шояд баръакс, ман ба ту маъқул набошам? Гуноҳи ман ҳамин аст, ки ҳангоми адои хизмат рафоқатро як сӯ гузошта, туро ҳам мисли дигарон мешуморам. Ту бошӣ, аз ин хулосаҳои беҳуда мебарорӣ.

Ту бошӣ, аз ин хулосаҳои беҳуда мебароӣ.

— Ҳар чӣ бошад ҳам, ман дар назди ту айбдорам ва ба ин иқрор мешавам.

— Масалан?

— Худат медонӣ, гуфтан чӣ ҳоҷат?

— Агар дар бораи айбу камбудиҳои дар аскарӣ кардаат гап занӣ, онҳоро медонам ва барои ҳамин ҳам, мувофиқи низомнома, ба ту чора дида будам.

— Ман инро дар назар надорам.

— Пас, аз чӣ гап мезанӣ? Ман чизе намедонам.

— Наход баъзеҳо ба ту хабар надода бошанд?

— Баъзеҳо кӣ? Кадом хабар? Биллоҳ, ки намефаҳмам чӣ гуфтан мехоҳӣ...

Мамараҷаб хомӯш монд. «Гӯям ё нагӯям?» — андеша кард ӯ. Баъд туфашро фурӯ бурда, базӯр овоз баровард:

— Зебӣ.

Сафар чашмонашро калон кушода, бо ҳайрат пурсид:

— Зебӣ?

— Ҳа.

Сафар мақсадро фаҳмид, вале худро ба нодонӣ зад:

— Хӯш, Зебӣ — муаллимаи мактаби мо. Чӣ шудааст?

— Чӣ мешуд? Беандешагӣ карда будам. Агар медонистам, ки оқибат байни ману ту чунин сардӣ меафтад, даҳон намекушодам.

Акнун Сафар беҳтар фаҳмид, ки чаро Мамараҷаб ин қадар парешон ва дамдузд буд ва ба ҳар сухани ӯ бо шубҳа менигарист. Аммо худи Сафар ба ин гапҳои майда-чӯйдаи гузашта аҳамият намедод ва қариб фаромӯш карда буд, ки Мамараҷаб ба Зебӣ хостгор фиристодааст.

— Аввал ин ки ман хӯҷаин ё ҳокими Зебӣ нестам, Мамараҷаб. Дуюм, ин гапҳои ба як пули сиёҳ намеарзида ҳамон вақтҳо дар Сталинобод фаромӯш шуда буданд. Агар ту ин гумонҳои беҳударо то ҳамин ҷо, ба майдони оташу тӯфони ҷанг, дар дилат нигоҳ дошта, аз ҳамин сабаб ба ман кина гирифта бошӣ, аз худат гиламанд бош. Акнун, ки худат айбатро ошкор кардӣ, аз сидқи дил ба ту мегӯям: ноуҳдабароии ту дар хизмат ва ҷангҳои гузашта ҳам шояд аз ҳамин хаёлҳо бошад. Одамон барои чӣ хун мерезанду ту ба чӣ хаёлҳои бемаънӣ печидаӣ? Ин қадар гумонро дар дилат нигоҳ доштӣ, вале дар вақташ на бо амаки Мирбадал ва на бо ягон ҳамдеҳаи боваринок маслиҳат накардӣ, ки ин гумонҳо дурустанд ё не?

— Ман маслиҳат накарда бошам ҳам, баъзеҳо худашон маслиҳат дода буданд...

— Масалан, чӣ маслиҳат? Шояд ҳамон суханонеро гуфта бошанд, ки ман мегӯям?

Мамараҷаб дид, ки Сафар бо ӯ ошкоро ва беғаразона гап мезанад. Азбаски ҳақиқатро фаҳмидан хеле муҳим буд, ӯ ба гуфтан оғоз кард:

— Не, баръакс. Агар қаҳрат наояд ва ин гап аз байни мо берун наравад, мегӯям.

— Ман чӣ будани худро ба ту фаҳмонданӣ нестам. Худат бояд маро хуб шиносӣ.

— Мегӯянд, ки ту аз он ки ман ба Зебӣ хостгор фиристодаму ҳамроҳи ту ба аскарӣ нарафтам, рашку хашм кардаӣ. Гӯё ба комиссариати ҳарбӣ ариза навишта бошӣ, ки маро ҳарчи зудтар ба ҷабҳа фиристанд.

Ин сухани Мамараҷабро шунида, тамоми вуҷуди Сафарро хашму ғазаб фаро гирифт. Гӯшҳову рухсораҳояш мисли оташ сурх шуданд.

— Ту ҳам ба ин бовар кардӣ?

— Ҳа, ҳамон вақтҳо бовар карда будам.

— Ҳоло ҳам бовар мекунӣ?

— Ҳоло аз ту мепурсам: ин гап рост аст ё дурӯғ?

— Пас, ба ҳамон касе, ки ин суханҳоро ба гӯшат хонда, чашматро аз дидани ҳақиқат пӯшидааст, бигӯ: модари Сафар ӯро бо чунин беномусӣ калон накардааст.

Мамараҷаб гумон надошт, ки Сафар нисбат ба амакаш ин қадар нафрати сахт дорад. Ӯ суханони Сафарро дандон ба дандон шунида, дар дил кӯтоҳандешӣ ва то андозае айбдор будани худро эътироф мекард. Боз бо худ мегуфт: «Ҳоло ин танҳо нӯги ришта аст». Агар Сафар боз ошкор мекард, ки амакаш ба ӯ чӣ гуна фикру маслиҳатҳои фитнаангез додааст, Мирбадалро ҷуз хоин дигар чиз номидан душвор мебуд. Бо хоин ҳамтабақу ҳамфикр шудан Мамараҷабро низ қариб ба чунин ном сазовор мекард.

Хуб шуд, ки Мамараҷаб, агарчи на ҳамаашро, ақаллан як қисми гуноҳи худро дар назди Сафар эътироф кард. Ҳамин ҳам ҳоло кифоя буд. Ӯ метавонист дар оташу тӯфони ҷанги дарпешистода худро аз гуноҳҳои сангин пок кунад.

Мамараҷаб сарашро, ки аз фикру хаёл хам карда буд, боло бардошт. Бори аввал дар шаш-ҳафт моҳ ба чашмони калону сиёҳи Сафар рост нигоҳ карда, узромез гуфт:

— Айб аз ман аст, ҷӯра. Бубахш, ки дилатро сиёҳ кардам.

— Не, дер бошад ҳам, бисёр хуб кардӣ. Ин гумонҳоро мебоист ҳамон вақт, дар Сталинобод, бартараф мекардӣ. Майлаш, кӣ будани он маслиҳатдеҳро пурсидан ҳам ҳоҷат нест. Агар азму ирода ва орияти ҷавонмардиятро гум накарда бошӣ, ҷавобашро худат медиҳӣ.

— Хуб, рафиқ сержант, — гуфт Мамараҷаб ва бо ҷиддият ба ҷо овардани расмиятро фаромӯш накард. — Ин тарафаш тани мо.

Мамараҷаб боз чизе гуфтанӣ буд, вале садои туп-тупи қадамҳои касе аз роҳрав ӯро боздошт. Ҳар ду ба роҳрав нигаристанд. Робитачии фармондеҳи взводи сеюм ба сӯи заминкан меомад.

— Хӯш, Костя?

— Барои шумо омадам. Зуд ба назди фармондеҳи взвод, рафиқ сержант.

— Боз чӣ гап? Наход аз ин ҷо ҳам кӯч кунем?

— Намедонам. Ҳамаи фармондеҳони отделенияро даъват кардаанд.

Сафар сумка ва автоматашро ба гардан овехта, аз блиндаж баромад. Аз роҳрав ба Мамараҷаб гуфт:

— Ту дар ҳамин ҷо бош, дур нарав.

— Хуб.

Дар блиндажи фармондеҳи взвод, лейтенанти хурд Харитонов, ба ғайр аз фармондеҳи отделенияи чорум, ҳама ҷамъ омада буданд. Сафар аз фармондеҳи взвод иҷозат гирифта, даромад ва дар паҳлӯи фармондеҳи отделенияи пулемётчиён чорзону нишаст.

Харитонов дар пешгоҳи блиндаж, рӯйи суфачае нишаста буд. Пеши ӯ аз тахтаи кӯҳнаи бараш сӣ-чил сантиметр мизи хурде сохта буданд. Ӯ ба коғазе чашм дӯхта буд.

— Хуб, рафиқон!

Ҳама ба тарафи фармондеҳи взвод рӯ гардонданд.

— Ман шуморо барои эълони як фармон даъват кардам. Аз ҳамин шаб мавқеи мо боз ҳам хатарноктар мешавад. Немисҳо имрӯз субҳ хатти мудофиавии моро аз ду ҷо рахна кардаанд. Қисмҳои танкӣ ва мотории онҳо моро танг карда меоянд. Дивизияи мо фармон гирифтааст, ки мавқеи худро мудофиа карда, ҳуҷумҳои душманро зада гардонад. Имшаб навбати посбонӣ ба взводи мо супорида шудааст. Отделенияҳои сержант Одинаев ва Клименко дар ду тарафи гарданаи теппаи дуюм, ки дар рӯ ба рӯи мост, посбонӣ мекунанд. Ду отделенияи дигар то гирифтани фармони махсус бояд барои кашшофӣ омода бошанд. Фаҳмидед?

— Фаҳмидем, рафиқ лейтенанти хурд, — ҳама якбора ҷавоб доданд.

— Мумкин? — пурсид Сафар.

Харитонов иҷозат дод.

— Ҷойи посбонии отделенияи моро дар харита дақиқтар нишон медодед.

— Мана, наздиктар биёед, — гуфт Харитонов. Ӯ харитаи топографиро наздиктар кашиду ангуштони кӯтоҳ-кӯтоҳашро рӯйи он гузошт. Баъд бо нӯги сурхи қалами дуранга ду нуқтаро гирд гирифт. — Ана, ҳамин ҷо. Ҳангоми ба иҷрои вазифа шурӯъ кардан худам ҳамроҳатон рафта, нишон медиҳам. Саволи дигар ҳаст? Агар набошад, ба отделенияҳои худ рафта, омодагиатонро бинед. Расо соати 20 шурӯъ мекунем.

Харитонов ба соаташ нигоҳ кард.

— Шумо боз чор соати пурра дар ихтиёр доред.

— Саволи дигар ҳаст? Агар набошад, ба отделенияҳои худ равед ва омодагиатонро бинед. Расо соати 20 шурӯъ мекунем, — гуфт Харитонов ва ба соаташ нигоҳ кард. — Шумо боз чор соати пурра дар ихтиёр доред.

Фармондеҳони отделенияҳо фармонро шунида, ба ҷойҳои худ рафтанд. Вақте Сафар ба заминканаш наздик шуд, аз он ҷо садои думбра ва суруди Нозир ба гӯш расид. Сафар бо андеша қадам монда, назди даромадгоҳи заминкан расид ва лаҳзае истод. Садои думбра ва суруди Нозир ба гӯшаш чунон форам мерасид, ки гӯё бори аввал мешунид.

Нозири камаровӣ бо овози на он қадар баланд, вале форам месароид:

Ду қоши сиёҳ дорӣ, мӯҳои дароз,
Дар мактаби шӯроӣ мехонӣ ба ноз.
Қурбони ду абрӯи сиёҳат бишавам,
Пеши мани зор кай ту меоӣ боз?

Сафар як дам худро фаромӯш карда, дар хаёл ба Тоҷикистон рафт: ба водии Ҳисор, кӯҳсорони Қаротегину Дарвоз ва кӯчаҳои тахту ҳамвори Сталинобод, ки он рӯзҳо саросар сабзапӯш буданд. Ӯ худро тасаввур мекард, ки шармгинона бо Зебӣ зери ниҳоле дар боғчаи мактаб суҳбати ширин мекунад. Модараш ба гарданаш овехта, ашки шодию пазмонӣ мерезад ва муддате гирди ӯ мисли парвона мегардад. Чӣ хаёлҳое, ки аз пеши назараш мегузаштанд...

Аммо якбора хомӯш шудани думбраю суруд Сафарро аз хаёл берун овард. Ӯ табассуме карду ба гирду атроф нигариста, ба заминкан даромад. Дар блиндаж Нозир, Мамараҷаб, Дадабой, Степан Шестак — ҷанговари сибирӣ — ва Аркадий Косенко — ҷанговари украинӣ — зич нишаста буданд. Ҳамин ки Сафар намудор шуд, ҳама ҷунбиданду хостанд аз ҷой бархоста, берун раванд.

Сафар аз даромадгоҳ нигоҳ карда гуфт:

— Эҳе, қариб ҳамаи отделения дар ҳамин ҷо-ку!

Ӯ ҷанговаронро ба нишастан даъват карду худаш каме канортар нишаст. Сарбозон гуфтанд, ки каме дилхушӣ мекарданд. Сафар ин кори онҳоро маъқул дониста, Нозирро таъриф кард:

— Бале, камаровӣ!

— Гоҳ ғамзаю усул, гоҳ худою расул, рафиқ сержант, — ҷавоб дод Нозир.

— Нағз, бисёр нағз кардӣ, камаровӣ. Кӣ медонад, ин ғамзаю усулҳо кай ба кор меоянд? — гуфт Сафар ва маънии суханашро шарҳ дод. — Гӯё пагоҳ-бегоҳ нағораи ҷанг баланд шавад...

Сафар ин суханро гуфт ва чашмаш ба уфуқ афтод. Офтоби сурхчатоб ба сӯи ғарб фурӯ мерафт. Дар рӯйи ҳамон уфуқи оташгун нуқтаҳои сиёҳ-сиёҳ пайдо мешуданд ва торафт калонтар менамуданд. Сафар нафасро дар сина нигоҳ дошта, хомӯш монд. Ҷанговарони пеши ӯ низ ба ҳамон сӯ нигаристанд.

Фарёди баланди касе, ки аз парвози ҳавопаймоҳои фашистӣ хабар медод, диққати онҳоро бурид. Ҷанговарон яроқу аслиҳаи дар сангару майдончаҳо бударо пинҳон карда, худашон низ паноҳ шуданд. Дар як дам атрофро хомӯшӣ фаро гирифт. Акнун ғур-ғури ҳавопаймоҳо баландтар шунида мешуд. Илова бар ин, аз куҷое ғиҷир-ғиҷири чархи вайронаи ароба ва дашноми касе бо қаҳр ба гӯш мерасид.

Ҳавопаймоҳои вазнини бомбаандози немисҳо, ки қиркунандагон онҳоро муҳофизат мекарданд, бо ғулғула осмонро пур карда, ба болои мавқеи ротаи лейтенант Осмухин расиданд. Ин дафъа ҳавопаймоҳо аз ҳарвақта пасттару сусттар парвоз мекарданд.

Ҳамин ки ҳавопаймоҳои бомбаандоз аз болои мавқеи рота дур шуданд, яке аз ду қиркунандаи «Мессершмитт», ки гоҳ аз пешу гоҳ аз қафо парвоз мекарданд, аз масираш баргашта, якбора сарозер шуд ва майдону роҳҳоро аз пулемёташ тирборон кард. Ҳавопаймо чунон ба замин наздик парвоз мекард, ки сарнишинаш равшан дида мешуд. Ҳар дафъа, ки сарнишин як қатор тир зада мегузашт, сарпӯши кабинаашро кушода, сар бароварда ба қафояш нигоҳ мекард. Ҳамин тавр, се-чор бор сарозер шуда, баъд аз паси шариконаш шитофт.

Пас аз он ки қиркунанда аз назар ғоиб шуд, ҷанговарон пайи ҳам аз паноҳгоҳҳо баромаданд ва аз аҳволи якдигар пурсиданд. Ҳама мегуфтанд, ки зиндаю саломатанд. Аммо баногоҳ касе аз дур чунон фарёд зад, ки ҳама ба он сӯ нигаристанд.

Дар сари роҳи калоне, ки аз тарафи чапи мавқеи мудофиавии рота мегузашт, марди кӯтоҳқомати синабараҳнаву сарлуч ришу мӯйҳояшро харошида, гоҳ ба замин меафтоду гоҳ бархоста, даст ба чор тараф дароз карда ёрӣ металабид. Сафар бо ҷанговаронаш ба он сӯ давид.

Каме дуртар, дар назди ҷӯйбор, аробаи чорчарха меистод, ки болояшро лақу луқҳои зиёде пур карда буданд. Пеши ароба писараки нӯҳ-даҳсола рӯйи замин беҳаракат хобида, нӯги лаҷоми аспро маҳкам дошта буд. Яке аз ҷанговарон ӯро зуд бардошта, рӯйи пушт хобонд. Писарак беҷон буд; синааш то болои нофаш хунолуд шуда буд.

Марди кӯтоҳқомат ва зане миёнсолу мӯсиёҳ худро болои ҷасади писарак партофта, чунон фиғону нола мекарданд, ки дили дигарон ҳам ба ҳоли онҳо месӯхт. Писарак ҳанӯз ба камол нарасида буд. Ӯ ҳамроҳи падару модараш хонаю ҷойи худро партофта, аз дасти истилогарон ба ақибгоҳи дур паноҳ мебурд, аммо қурбони тири ҳамон қиркунандаи немис шуд.

Бо фармони Осмухин ва Ванюшин, ки онҳо низ ба ҷойи ҳодиса расида буданд, ҷанговарон ҷасади писаракро бардошта, аз сари роҳ ба миёни паллаи замини корам бурданд. Дар он ҷо қабрашро кофта, писари нобаҳангом ҳалокшудаи соҳили Донро ба оғӯши хоки Дон супурданд...

Падару модар тӯли ним соат аз ғами писар ҳушу ёди худро гум карда, аз болои қабр сар намебардоштанд ва хоки онро бо ашк тар мекарданд. Болои қабр салюти кӯтоҳи автомату туфангҳои ҷанговарон садо дод.

Падари писарак аз ҷой хест ва даст ба китфи Сафар гузошта, сарашро ба синаи ӯ такя дод. Бо овози пур аз алам гуфт:

— Фарзандонам, хуни ин бародари аз дасти Гитлер ҷавонмаргшударо ҳам фаромӯш накунед.

Мамараҷаб ба назди қабр омад. Занеро, ки болои ҷасади писарак хобида буд, оҳиста бардошта, ба назди аробаи чорчарха овард ва ба он савор кард. Ҷанговарон аробаро рост карда, чизу чораҳои ба ҳар сӯ парешоншударо ба ҷо оварда буданд. Ароба бо нолаи ғамангез боз ба роҳ даромад...

Мамараҷаб муддате аз паси ароба нигоҳ кард. Дар чашмонаш, ки пилкҳояш варам карда буданд, ашк ҷӯш мезад... Ӯ аз ғазаб дандон ғиҷиррос мезад...