ПУФАКЕ, КИ НАМЕКAФАД

Маълум аст, ки бадани инсон тақрибан аз 100 триллион ҳуҷайра иборат аст. Ҳар як ҳуҷайра мустақилона як мавҷуди зинда аст ва реаксияҳои кимиёвие, ки барои ҳаёт заруранд, дар дохили ҳуҷайра ба амал меоянд.

Барои хуб шинохтани бадани инсон, донистани ҳуҷайраҳо зарур аст. Ҳамон гуна ки дар сатҳи узвҳои инсон фурӯ бурдани ғизо ва хориҷ кардани моддаҳои партов ба таври мукаммал анҷом меёбад, агар ба сатҳи микроскопӣ назар кунем, мебинем, ки дар ҳар як ҳуҷайра низ раванди «фурӯ бурдан» ва «хориҷ кардан» вуҷуд дорад.

Умуман, раванди фурӯ бурдани моддаҳо аз ҷониби ҳуҷайра эндоситоз, ва хориҷ кардани онҳо экзоситоз ном дорад.

Эндоситоз

Агар ҳуҷайраро ба пуфаки бодкардашуда монанд кунем, фаҳмидани ҳодисаи эндоситоз осонтар мешавад.

Тасаввур кунед, ки девори пуфакро бе он ки шикофта шавад, ба дарун фурӯ мебарем ва сипас қисми фурӯрафтаро аз девори пуфак ҷудо намуда, дар дохили он як пуфакчаи нав ба вуҷуд меорем.

Ҳодисаи эндоситоз низ ба ҳамин монанд аст. Бе он ки пардаи ҳуҷайра осеб бинад ва ё байни дохилу беруни ҳуҷайра ихроҷ ба вуҷуд ояд, дар дохили ҳуҷайра халтачаҳо — везикулаҳо — ба вуҷуд меоянд.

Ин тарзи фурӯ бурдан ба ду навъ ҷудо мешавад:

пиноситоз ва фагоситоз.

---

Пиноситоз

Пиноситоз метавонад дар ҳар як ҳуҷайра ба амал ояд.

Моддаҳои ғизоии дорои молекулаҳои хеле калон, ба монанди сафедаҳо ва полисахаридҳо, тавассути пиноситоз ба ҳуҷайра гирифта мешаванд.

Аммо моддаҳои дорои молекулаҳои хурдтар, мисли глюкоза ва аминокислотаҳо, одатан мустақиман аз пардаи ҳуҷайра гузашта метавонанд.

Моддае, ки бояд фурӯ бурда шавад, аввал тавассути молекулаҳои қабулкунанда — ретсепторҳо — дар пардаи ҳуҷайра шинохта мешавад. Агар дар парда ретсепторе набошад, ки он моддаро шиносад ва ба он пайваст шавад, ҳуҷайра онро ба дохили худ намегирад.

Ин система ҳамчун як механизми интихобӣ амал карда, ба дохили ҳуҷайра ворид шудани моддаҳои зарароварро маҳдуд месозад.

Дар зери пардаи ҳуҷайра сафедаҳои актин ва миозин, ки аз ҳуҷайраҳои мушакӣ низ мешиносем, мавҷуданд.

Вақте моддаи қабулшаванда ба ретсептори мувофиқи худ дар рӯи парда мепайвандад, ионҳои калсий дар дохили ҳуҷайра реаксияи кимиёвиеро ба вуҷуд меоранд, ки ҳаракати актин ва миозинро оғоз мекунад.

Актин ва миозин нахҳои борик мебошанд, ки бо лағжидан нисбат ба ҳамдигар кашишро ба вуҷуд меоранд.

Дар натиҷаи ин кашиш пардаи ҳуҷайра ҳамроҳи моддаи ба он пайвастшуда ба дарун кашида мешавад ва чуқурчае ба вуҷуд меояд.

Барои ин раванд ҳамчун манбаи энергия аденозинтрифосфат (АТФ) истифода мешавад.

Бо амиқтар шудани ин чуқурча, везикулаи бо парда иҳоташуда ба вуҷуд меояд. Вақте ин везикула аз пардаи ҳуҷайра ҷудо мешавад, моддаи дохили он аллакай ба дохили ҳуҷайра ворид шудааст.

Шарҳи расм:
«Ба вуҷуд омадани пуфакча аз пардаи ҳуҷайра».

---

Чӣ тавр пардаи ҳуҷайра осеб намебинад?

Ҳангоми ҷудо шудани везикула ду канори пардаи ҳуҷайра ба ҳам мепайванданд.

Дар ин раванд барои сохтани везикула ягон пораи парда канда намешавад; танҳо пардаи ҳуҷайра каме хурдтар мегардад.

Ҳангоми ин ҷудошавӣ пардаи ҳуҷайра осеб намебинад ва ба таъмир ниёз пайдо намекунад.

Ин маънои онро дорад, ки тамомияти парда вайрон намешавад. Агар чунин намебуд, ҳар дафъа ҳангоми ин раванд молекулаҳо метавонистанд аз дохили ҳуҷайра ба берун ё баръакс, бе назорат гузаранд.

Сафедаҳои калонҳаҷме, ки ба ҳуҷайра гирифта шудаанд, пеш аз он ки ба ситоплазма ворид карда шаванд, бояд ба ҷузъҳои асосии худ — аминокислотаҳо — тақсим шаванд.

Лизосома — «узви ҳазмкунандаи» ҳуҷайра

Дар ҷараёни ҳазми моддаҳо боз як ҳодисаи аҷиб рӯй медиҳад.

Ҳуҷайра барои таҷзия кардани сафедаҳо ва карбогидратҳо ба як халтачае ниёз дорад, ки пур аз ферментҳои ҳазмкунанда бошад. Ин халтача лизосома ном дорад.

Дар дохили лизосома тақрибан 40 навъи ферменти ҳазмкунанда мавҷуд аст.

Монанди ферментҳои меъда ва рӯда, агар ин ферментҳо бо сафедаҳо ва карбогидратҳо рӯ ба рӯ шаванд, онҳоро ҳазм мекунанд.

Барои ҳазм шудани моддаи ба ҳуҷайра воридшуда, ду везикула — везикулаи пиноситозӣ ва лизосома — ба ҳам мепайванданд.

Барои ин, лизосомае, ки дар ситоплазма ҷой дорад ва дорои ферментҳои ҳазмкунанда аст, ба везикулаи пиноситозӣ наздик мешавад.

Чӣ чиз сабаб мешавад, ки ин ду везикула маҳз ба сӯи ҳамдигар раванд, пурра маълум нест.

Ҳангоми тамоси онҳо рӯйдоди хеле нозук ба амал меояд: ду везикула якҷо мешаванд ва дар як лаҳза ду халтача ба як халтача табдил меёбанд.

Дар вақти ин пайвастшавӣ ва ҳазм, ба ҳеҷ як фермент иҷозат дода намешавад, ки ба ситоплазмаи ҳуҷайра берун равад ва ба худи ҳуҷайра зарар расонад.

Зеро ин ферментҳо хеле пурқувватанд ва ҳар кадом танҳо моддаи махсуси худро таҷзия карда метавонанд.

Агар дар парда осебе ба вуҷуд ояд ва ҳатто миқдори ками ферментҳо ба ситоплазма хориҷ шаванд, лизосомаҳо метавонанд худи ҳуҷайраро низ вайрон кунанд.

Агар зарари ҳуҷайра хурд бошад, лизосомаҳо қисми мурдаи ҳуҷайраро ҳазм намуда, ба идомаи ҳаёти он мусоидат мекунанд.

Аммо агар зарар хеле калон бошад, ферментҳо метавонанд ба дохили ҳуҷайра паҳн шуда, худи ҳуҷайраро низ ҳазм намоянд.

Дар натиҷа:

• сафедаҳо ба аминокислотаҳо;
• карбогидратҳо ба моносахаридҳо;
• липидҳо ба кислотаҳои равғанӣ ва глисерол

тақсим мешаванд.

Ин молекулаҳои хурд метавонанд аз пардаи везикула гузашта, ба ситоплазма ворид шаванд. Он ҷо ҳамчун маводи сохтмонӣ ё барои ҳосил кардани энергия истифода мешаванд.

---

ҲАНГОМИ ГУРУСНАГӢ ЧӢ РӮЙ МЕДИҲАД?

Ҳангоми гуруснагии тӯлонӣ ҳуҷайраҳо аз моддаҳои ғизоии зарурӣ маҳрум мешаванд.

Дар чунин ҳолат, барои идомаи зиндагӣ, ҳуҷайра тавре барномарезӣ шудааст, ки ҳатто баъзе сафедаҳо ва дигар моддаҳои дохилии худро ҳазм карда тавонад.

Лизосомаҳо моддаҳои сохтории худи ҳуҷайраро ба қисмҳои хурд таҷзия намуда, ситоплазмаро бо онҳо таъмин мекунанд.

Дар натиҷа ҳуҷайраҳои бадан хурдтар мешаванд ва инсон вазн гум мекунад.

Аммо ҳангоми ин раванд сафедаҳои ҳаётан муҳими пардаи ҳуҷайра осеб намебинанд.

Дар чунин шароит лизосомаҳо моддаҳои заруриро таҷзия мекунанд, аммо ба молекулаҳои муҳим зарар намерасонанд ва худи ҳуҷайраро нобуд намесозанд. Ин кор бо як низоми бисёр дақиқ сурат мегирад.
«Лизосомаҳо моддаҳои сохтории худи ҳуҷайраро ба қисмҳои хурд ҷудо намуда, ситоплазмаро ғизо медиҳанд. Дар натиҷа ҳангоми гуруснагӣ ҳуҷайраҳои бадан хурд мешаванд.»

---

ПИНОСИТОЗ ДАР МӮЙРАГҲО ВА РӮДАҲО

Ҳангоми мубодилаи моддаҳо байни хун ва бофтаҳо дар мӯйрагҳо ва инчунин ҳангоми ҷаббида шудани моддаҳои ғизоӣ аз рӯда ба хун, пиноситоз хеле фаъол аст.

Дар дохили ҳуҷайраҳо шумораи зиёди везикулаҳои пиноситозӣ зуд-зуд пайдо шуда, пайи ҳам ҷой мегиранд.

Пардаи байни онҳо аз байн меравад ва дар дохили ҳуҷайра як канал ба вуҷуд меояд.

Инро канали пиноситозӣ меноманд.

Тавассути чунин канал моддаҳо метавонанд бо суръати зиёд аз бофта ба хун, аз хун ба бофта ё аз холигии рӯда ба хун гузаранд.

Баъд аз иҷрои вазифа, ин каналҳо аз ҷониби худи ҳуҷайра барҳам дода мешаванд.

---

ФАГОСИТОЗ

На ҳар як ҳуҷайра қобилияти фагоситоз дорад.

Ин қобилият асосан ба ҳуҷайраҳои муҳофизатии бадан, ки ҳуҷайраҳои сафеди хун — лейкоситҳо ном доранд, дода шудааст.

Лейкоситҳо ба гурӯҳҳои зерин ҷудо мешаванд:

нейтрофилҳо, базофилҳо, эозинофилҳо, моноситҳо, лимфоситҳо ва ҳуҷайраҳои плазмавӣ.

Аз ҷумла, нейтрофилҳо қобилияти хеле баланди фагоситоз доранд.

Нейтрофилҳо микробҳои дар хун бударо фурӯ мебаранд, онҳоро таҷзия ва нобуд мекунанд.

Агар дар ягон бофта ҳамлаи микробӣ — бактерия ё вирус — ба вуҷуд ояд, нейтрофилҳои аз хун мегузашта аввал ба девори раг мечаспанд.

Сипас аз шикофҳои бисёр хурди девори раг гузашта, ба бофтаи сироятшуда ворид мешаванд.

Барои гузаштан аз ин шикофҳои танг онҳо метавонанд шакли худро тағйир диҳанд.

Пас аз ворид шудан ба бофта, нейтрофилҳо бо раванде, ки хемотаксис ном дорад, ба тарафи минтақаи дорои микроб ҳаракат мекунанд.

Онҳо одатан аввалин ҳуҷайраҳое мебошанд, ки фагоситозро оғоз мекунанд.

Дар ин раванд на танҳо микробҳо, балки ҳуҷайраҳои мурда ва дигар микроорганизмҳо низ фурӯ бурда мешаванд.

Баъзан як ҳуҷайра метавонад паразите аз худ хеле калонтарро низ фурӯ барад.

Шарҳи расм:
«Ворид шудани бактерия ба дохили ҳуҷайра тавассути механизми фагоситоз».

---

Микроб баъд аз фурӯ бурда шудан чӣ мешавад?

Пас аз фагоситоз, ҳазми моддаи фурӯбурдашуда бо ёрии лизосома анҷом меёбад.

Везикулаи лизосома бо везикулаи фагоситозӣ якҷо мешавад ва ферментҳои ҳазмкунанда микробро таҷзия карда, нобуд месозанд.

Сафедаҳои микроорганизм ба аминокислотаҳо, карбогидратҳо ба қандҳо ва равғанҳо ба кислотаҳои равғанӣ тақсим мешаванд.

Ин молекулаҳои хурду муфид тавассути пардаи везикула ба ситоплазмаи ҳуҷайра мегузаранд.

Ҳамин тавр, ҳатто ҳангоми «ҷанг» дар дохили бадан, моддаҳои муфид беҳуда талаф намеёбанд.

Моноситҳои дар хун буда қобилияти фаъоли фагоситоз надоранд. Аммо вақте аз раг баромада ба бофта ворид мешаванд, пеш аз мубориза бо микробҳо тақрибан 10–100 маротиба калонтар мешаванд.

Ин ҳуҷайраҳои бузург дигар макрофагҳо номида мешаванд.

Макрофагҳо мисли нейтрофилҳо шумораи зиёди микробҳо, ҳуҷайраҳои мурда ва боқимондаҳои бофтаҳоро тоза мекунанд. Аз ҳамин сабаб онҳоро метавон «ҳуҷайраҳои партовҷамъкунанда» номид.

Ба як нейтрофил қобилияти фурӯ бурдан ва нобуд кардани тақрибан 25 бактерия, ва ба як макрофаг то тақрибан 100 бактерия дода шудааст.

Пас аз он ки бактерияҳоро нобуд мекунанд, ин ҳуҷайраҳо пир ва осебдида шуда, ба марг омода мешаванд. Барои ин ферментҳои лизосомии худро ба дохили ҳуҷайра хориҷ мекунанд, худро таҷзия менамоянд ва мемиранд.

---

Антителоҳо чӣ гуна ба фагоситоз кумак мекунанд?

Ҳуҷайраҳои сафеди хун метавонанд микроорганизмҳои бегонаи зиёдеро фагоситоз кунанд.

Аммо саволе ба вуҷуд меояд: бо вуҷуди он ки дар табиат навъҳои бешумори бактерияҳо, вирусҳо, паразитҳо ва дигар микроорганизмҳо мавҷуданд, лейкоситҳо онҳоро чӣ гуна мешиносанд?

Яке аз молекулаҳои асосие, ки барои шинохтани микроорганизмҳои бегона хизмат мекунанд, антителоҳомебошанд.

Аввал антитело ба микроорганизми бегона мепайвандад.

Сипас ин маҷмӯи «антитело + микроорганизм» ба ретсептори шинохтани ҳуҷайраи сафеди хун мепайвандад ва ҳамин тавр фагоситоз оғоз мешавад.

---

ЭКЗОСИТОЗ

Пас аз ҳазм шудани микроорганизмҳое, ки бо роҳи пиноситоз ё фагоситоз ба дохили ҳуҷайра ворид шудаанд, баъзе боқимондаҳое мемонанд, ки барои ҳуҷайра лозим нестанд.

Ин моддаҳо дар дохили везикула боқӣ мемонанд.

Ҳангоми экзоситоз, баръакси пиноситоз ва фагоситоз, ин везикула ба пардаи ҳуҷайра наздик мешавад.

Пардаи везикула бо пардаи берунии ҳуҷайра якҷо шуда, як қисми он мегардад. Баъдан боқимондаҳои дохили везикула ба беруни ҳуҷайра хориҷ мешаванд.

Ин моддаҳои партов баъдтар ё тавассути ҷигар ба рӯда гузашта, бо наҷосат хориҷ мешаванд, ё тавассути хун ба гурдаҳо расида, аз бадан берун карда мешаванд.

Шарҳи расм:
«Хориҷ кардани моддаҳои партов ва секретҳо аз ҳуҷайра бо механизми экзоситоз».

Дар ҷараёни пиноситоз ва фагоситоз пардаи ҳуҷайра каме хурд мешавад, дар экзоситоз бошад, баръакс, парда дубора васеъ мегардад.

Яъне он қисми пардае, ки дар эндоситоз ба везикула табдил ёфта буд, тавассути экзоситоз боз ба таркиби пардаи ҳуҷайра бармегардад.

---

ЭКЗОСИТОЗ ТАНҲО БАРОИ ПАРТОВ НЕСТ

Экзоситоз танҳо барои хориҷ кардани моддаҳои нолозим истифода намешавад. Он инчунин барои хориҷ кардани моддаҳои секреторӣ, яъне моддаҳое, ки ҳуҷайра истеҳсол мекунад, хизмат мекунад.

Масалан, дар ҳуҷайраҳои ғадудҳои ширӣ истеҳсоли шир аз ретикулуми эндоплазмавӣ оғоз мегардад.

Сафедаҳои шир дар ретикулуми эндоплазмавӣ сохта мешаванд. Равғанҳо ва карбогидратҳо низ истеҳсол гардида, дар шакли везикулаҳо ҷамъ карда мешаванд, то бо ситоплазма омехта нашаванд.

Сипас ин моддаҳо ба дастгоҳи Голҷӣ фиристода мешаванд.

Дар дастгоҳи Голҷӣ онҳо коркард гардида, ба моддаҳои ғизоии мавҷуд дар шир табдил меёбанд ва боз дар везикулаҳо бастабандӣ мешаванд.

Баъдан везикулаҳои дорои шир тавассути экзоситоз ба берун аз ҳуҷайра, яъне ба маҷроҳои ширӣ, холӣ карда мешаванд.

Кӯдак аз ин шири дорои моддаҳои ғизоии бисёр муҳим баҳра мебарад.

Истеҳсоли шир бо чунин низоми бениҳоят нозук — аз сохтани он дар ҳуҷайра то бо везикулаҳо хориҷ кардан ва ба даҳони кӯдак расонидан — раванди хеле мураккаб аст.

Ҳамаи ҳуҷайраҳои секретории дохилӣ ва берунии бадани мо низ моддаҳои худро бо роҳи экзоситоз ба берун медиҳанд.

Ҳатто моддаҳои кимиёвие, ки ҳуҷайраҳои асаб барои интиқоли сигнал истифода мебаранд, дар як сония миллионҳо маротиба тавассути экзоситоз хориҷ ва бозпас гирифта мешаванд.

Ҳамин механизм, махсусан дар робитаҳои байни ҳуҷайраҳои асаб ва мушак, асоси ҳаракатҳои бадани моро ташкил медиҳад.