МУВОЗИНАТИ НОЗУКИ БАДАНИ МО

Аз баёни муъҷизаосои Қуръони Карим, ки хабар медиҳад тамоми мавҷудоти зинда аз об офарида шудаанд, мефаҳмем, ки об барои ҳаёт то чӣ андоза муҳим аст. Воқеан, тақрибан 60 фоизи бадани моро об ташкил медиҳад. Вақте мефаҳмем, ки ҳамаи равандҳои ҳаётӣ, кимиёвӣ ва физиологии бадани мо танҳо дар муҳити обӣ ҷараён мегиранд ва дар сурати набудани об реаксияҳои дохили ҳуҷайраҳо халалдор мешаванд, ҳикмати ин баёнро боз ҳам беҳтар дарк мекунем.

Агар вазни як шахси калонсолро 70 кг фарз кунем, миқдори умумии оби бадани ӯ тақрибан 42 литр мешавад. Аз ин миқдор 28 литр дар дохили ҳуҷайраҳо ва 14 литр берун аз ҳуҷайраҳо ҷойгир аст.

Дар бадани инсони калонсол тақрибан 100 триллион ҳуҷайра мавҷуд аст. Ҳамаи ин ҳуҷайраҳо аз ҳар тараф бо муҳите иҳота шудаанд, ки онро моеъи берунҳуҷайравӣ меномем. Ҳатто ҳуҷайраҳое, ки дар бофтаҳо ба ҳам часпида менамоянд, бо қабати бисёр тунуки моеъ иҳота шудаанд.

Таркиби ин муҳити дохилӣ дар тамоми қисмҳои бадан яксон аст. Яъне, агар дар муҳити дохилии ҷигар глюкоза, оксиген ё витамин бо миқдори муайян мавҷуд бошад, дар муҳити дохилии майна низ тақрибан ҳамон миқдор вуҷуд дорад.

Шояд дар назари аввал чунин фикр кунед, ки хун, моеъи майнаву ҳароммағз, моеъҳои дохили меъдаву рӯдаҳо, сафро ва дигар тарашшуҳот ин муҳити дохилиро гуногун месозанд. Аммо ҳамаи ин моеъҳо берун аз ҳуҷайраҳо ва дар ковокиҳои узвҳо қарор доранд ва барои иҷрои вазифаҳои муайяни ҳамон узвҳо офарида шудаанд.

Баръакс, таркиби моеъи берунҳуҷайравӣ, яъне муҳити дохилие, ки ҳуҷайраҳо дар он зиндагӣ мекунанд, барои ҳамаи ҳуҷайраҳо яксон ва ҳамгун аст. Дар ин муҳит оксиген, моддаҳои ғизоӣ, ионҳо, витаминҳо, гормонҳо ва дигар моддаҳое, ки барои зиндагии ҳуҷайраҳо лозиманд, ба миқдори зарурӣ мавҷуданд.

Моеъи асосии муҳити дохилӣ об аст. Нигоҳ доштани консентратсияи моддаҳои дар ин об мавҷудбуда — мисли намакҳои ғайриорганикӣ ва глюкоза — ва ҳамчунин нигоҳ доштани шароити физикии муҳит дар ҳудуди нисбатан доимӣ гомеостаз номида мешавад.

Аммо ин ҳолати устуворро набояд бо ҳолати тағйирнопазири ашёи беҷон муқоиса кард. Дар мавҷудоти зинда ҳолати устувор як ҳолати динамикӣ аст, ки ҳамеша дар доираи муайян тағйир меёбад. Дар атрофи як арзиши муқаррарӣ ё миёна афзоиш ё коҳиши хурд рух медиҳад, вале нишондиҳандаҳои асосӣ пайваста назорат шуда, ҳолати муносиб нигоҳ дошта мешавад.

Аз ҳамин сабаб гомеостаз аҳамияти ҳаётӣ дорад, зеро зинда мондани мо аз нигоҳ доштани нишондиҳандаҳои бадан дар доираи муайян вобаста аст.

Агар бо сабабҳои гуногун ин мувозинати нозуку динамикии муҳити дохилӣ вайрон шавад, ҳам зиёд шудан ва ҳам кам шудани консентратсияи моддаҳо метавонад боиси беморӣ гардад.

Масалан, агар миқдори оксиген — газе, ки барои ҳаёт зарур аст — аз меъёри муқаррарӣ хеле зиёд шавад, заҳролудшавӣ аз оксиген ба вуҷуд омада, ҳуҷайраҳо метавонанд бимиранд. Агар баръакс, оксиген аз миқдори зарурӣ кам шавад, аз моддаҳои ғизоӣ энергия ҳосил карда намешавад ва боз ҳам ҳуҷайраҳо мемиранд.

Мисоли дигар — қанд аст. Миқдори қанд дар моеъи берунҳуҷайравӣ бояд нисбатан доимӣ нигоҳ дошта шавад. Агар қанд аз ҳудуди муқаррарӣ зиёд шавад, гипергликемия (қанди баланд) ва агар аз меъёр паст гардад, гипогликемия(қанди паст) ба вуҷуд меояд.

Чунон ки аз ин мисолҳо дида мешавад, вайроншавии гомеостаз метавонад сабаби пайдо шудани бемориҳое гардад, ки ҳатто ба марг анҷом меёбанд.

Дил ҳангоми оромӣ тамоми хунро тақрибан дар як дақиқа насос мекунад. Яъне, хун дар як дақиқа тамоми баданро давр мезанад. Мӯйрагҳо, ки байни шараёнҳо ва варидҳо робита барқарор мекунанд, ҳарчанд бо чашми одӣ дида намешаванд, вазифаҳои ниҳоят муҳими ҳаётиро иҷро мекунанд.

Ҳамаи ҳуҷайраҳо барои нигоҳ доштани гомеостаз фаъолият мекунанд

Ҳамаи ҳуҷайраҳо, бофтаҳо, узвҳо ва системаҳои бадани инсон гӯё соҳиби ақлу дониш бошанд, барои идома ёфтани гомеостаз фаъолият мекунанд.

Дар шароити кори муқаррарӣ ҳеҷ узве қоидаву низомеро, ки аз рӯи офариниш ба он тобеъ аст, вайрон намекунад ва барои аз байн бурдани гомеостаз амал намекунад.

Агар имкони танзим кардани муҳити дохилии ҳуҷайраҳоямон ба худи мо дода мешуд, зиндагӣ кардан қариб ғайриимкон мегашт. Мо маҷбур мешудем ҳар чизеро, ки мехӯрем ва менӯшем, то хурдтарин миқдор ҳисоб кунем ва ҳар молекуларо ба ҷои зарурӣ бифиристем.

Хурдтарин хато дар тақсимот ё ҳатто хатои чанд микрограмм дар миқдори баъзе моддаҳо метавонист ба анҷоми ҳаёт оварда расонад. Аммо ҳамаи ин танзимҳои бисёр нозук бе он ки мо ҳатто огоҳ бошем, дар тамоми ҳуҷайраҳо ва бофтаҳои бадан бидуни таваққуф анҷом дода мешаванд.

Ҳар як ҳуҷайра вазифадор аст гомеостазро нигоҳ дорад.

Ғизоҳои табиӣ барои нигоҳ доштани гомеостаз мусоидат мекунанд. Аммо ғизоҳое, ки бо коркарди зиёд табиати худро гум кардаанд, инчунин машрубот, тамоку ва аз ҳад зиёд хӯрдан метавонанд гомеостазро халалдор созанд.

Табибон низ ҳангоми муолиҷаи бемориҳо кӯшиш мекунанд гомеостазро нигоҳ доранд. Дору ё амали ҷарроҳие, ки гомеостазро бештар вайрон кунад, барои муолиҷаи беморӣ фоидаовар нест.

Барои нигоҳ доштани гомеостаз, яъне барои идомаи ҳаёт, се механизм бояд дуруст фаъолият кунанд.

1. Муҳити дохилӣ бояд ҳамгун нигоҳ дошта шавад

Агар ҳангоми пухтани шӯрбо онро омехта накунем, он яксон намешавад: қисми поён месӯзад, об дар боло ҷамъ мешавад, равған ба як тараф ва орд ба тарафи дигар рафта, лӯндаҳо ба вуҷуд меоянд.

Ба ҳамин монанд, барои он ки муҳити дохилии бадан ҳамгун бошад, он бояд пайваста «омехта» шавад. Барои иҷрои ин кор дил ва системаи рагҳои хун вазифадор шудаанд.

Дар бадани инсони калонсол тақрибан 5 литр хун мавҷуд аст. Дил ҳангоми оромӣ тамоми ин хунро дар як дақиқа насос мекунад. Яъне тамоми хун тақрибан дар як дақиқа тамоми баданро давр мезанад.

Шараёнҳо хунро ба бофтаҳо мебаранд ва варидҳо онро аз бофтаҳо ба дил бармегардонанд. Мӯйрагҳо байни онҳо робита барқарор мекунанд ва ҳарчанд бо чашм дида намешаванд, яке аз муҳимтарин вазифаҳои ҳаётиро иҷро мекунанд.

Мӯйрагҳо барои интиқоли ғизо, об, намакҳои минералӣ ва оксиген тавассути хун хизмат мекунанд. Байни онҳо ва моеъи бофтавие, ки дар атрофи ҳуҷайраҳо ҷойгир аст, пайваста мубодила сурат мегирад.

Ин мубодила дар мӯйрагҳо чунон босуръат аст, ки молекулаҳои об ҳангоми гузаштан аз мӯйраг метавонанд то 80 маротиба ба ҳуҷайраҳои як бофта ворид шуда, аз онҳо берун бароянд.

Моддаи ғизоие, ки аз рӯда ба хун гузаштааст, ё гормоне, ки аз ғадуде ҷудо шудааст, дар давоми ҳадди аксар як дақиқа тавассути хун ба бофтаҳо бурда шуда, дар муҳити берунҳуҷайравии тамоми бадан тақрибан бо консентратсияи баробар паҳн мешавад.

Оксигене, ки аз шуш ба хун мегузарад, низ тақрибан дар як дақиқа аз майна то рӯдаҳо, аз ангуштони пой то ҳуҷайраҳои решаи мӯй мерасад. Ҳангоми машқи ҷисмонӣ ин раванд метавонад то ҳафт маротиба тезтар шавад.

Дил ва рагҳои мо барои нигоҳ доштани мувозинати муҳити дохилӣ фаъолият мекунанд.

2. Ғизо ва оксигени муҳити берунҳуҷайравӣ бояд пайваста пурра карда шаванд

Моддаҳои ғизоӣ ва оксигени муҳити берунҳуҷайравӣ пайваста аз ҷониби ҳуҷайраҳо истифода мешаванд. Барои он ки миқдори онҳо кам нашавад, муҳити берунҳуҷайравӣ бояд ҳамеша бо ғизо ва оксиген таъмин гардад.

Азбаски ҳамаи ҳуҷайраҳо пайваста таҳти назоратанд, ҳангоми ба вуҷуд омадани камбудӣ аввал система аз он огоҳ мешавад. Сипас ба узвҳое мисли шуш, меъда ва рӯдаҳо «фармон» дода мешавад, то оксиген ва ғизои зарурӣ таъмин карда шаванд.

Барои пешгирии вайроншавии гомеостаз шушҳо пайваста кор карда, ба муҳити берунҳуҷайравӣ оксиген медиҳанд. Рӯдаҳо бошанд, вазифаи таъмин кардани муҳити дохилӣ бо моддаҳои ғизоиро доранд.

Дар ин раванд ба ҷигар вазифаи бисёр муҳим вогузор шудааст. Ҳангоми серӣ, вақте миқдори моддаҳои ғизоӣ зиёд мешавад, қисми зиёди онҳо дар ҷигар захира карда мешаванд. Бо ин роҳ ба миқдори аз ҳад зиёд баланд шудани онҳо дар хун ва вайрон кардани гомеостаз иҷозат дода намешавад.

Ҳангоми гуруснагӣ бошад, моддаҳои ғизоии дар ҷигар захирашуда ба таври назоратшаванда ба хун дода мешаванд, то миқдори онҳо аз сатҳи муайян поён наравад.

Шушҳо барои нигоҳ доштани тавозуни оксиген ва диоксиди карбон фаъолият мекунанд.

3. Моддаҳои партови ҳуҷайраҳо бояд хориҷ карда шаванд

Яке аз муҳимтарин вазифаҳои ҳуҷайраҳо ин аст, ки пас аз истифодаи моддаҳои ғизоӣ диоксиди карбон ва дигар маҳсулоти партовро ба моеъи берунҳуҷайравӣ хориҷ кунанд.

Агар хокистари оташдони хонаамонро берун накунем, пас аз муддате дигар аз он истифода карда наметавонем. Ба ҳамин монанд, агар моддаҳои партови ҳуҷайраҳо хориҷ нашаванд, онҳо ҷамъ шуда, гомеостазро вайрон мекунанд.

Масалан, агар мочевина (уреа), ки як партови дорои нитроген аст, дар бадан ҷамъ шавад, ҳолате ба вуҷуд меояд, ки уремия ном дорад.

Шушҳо низ монанди дудкаши оташдон вазифаи берун кардани диоксиди карбонро иҷро мекунанд. Онҳо ин гази партовро пайваста аз бадан хориҷ мекунанд.

Қисми зиёди моддаҳои партов тавассути гурдаҳо аз бадан хориҷ мешавад. Қисми камтари онҳо бошад, пас аз коркарди муайян дар ҷигар тавассути рӯдаҳо берун карда мешавад.

Механизми алоқаи бозгашти манфӣ

Яке аз механизмҳои хеле муҳиме, ки барои идомаи гомеостаз дар бадани мо ҷой дода шудааст, системаи алоқаи бозгашти манфӣ (negative feedback) мебошад.

Ин механизмро метавон ба кори термостати кондитсионер монанд кард. Вақте ҳарорати хона аз сатҳи дар термостат муқарраршуда паст мешавад, система ба таври худкор фаъол шуда, хонаро гарм мекунад.

Ба ҳамин монанд, агар миқдори ягон модда дар муҳити дохилии ҳуҷайраҳо аз меъёри табиии худ берун равад, як системаи хеле дақиқ онро ислоҳ мекунад.

Агар миқдори моддае дар муҳити дохилии бадан аз ҳадди болоии зарурӣ зиёд шавад, фавран системаи дигаре, ки дар самти муқобил кор мекунад, фаъол мегардад ва барои кам кардани миқдори зиёдатӣ оғоз ба кор мекунад.

Агар миқдори ҳамон модда кам шавад, механизм ба таври баръакс фаъол мешавад.

Масалан, агар миқдори қанд дар муҳити берунҳуҷайравӣ зиёд шавад, ин афзоиш ғадуди зери меъдаро водор мекунад, ки гормони инсулин ҷудо кунад.

Инсулин воридшавии қандро ба ҳуҷайраҳо, махсусан ба ҳуҷайраҳои ҷигар, зиёд мекунад ва ҳамин тавр аз зиёд шудани қанди хун пешгирӣ мешавад.

Ин ҳолат бештар баъд аз хӯрок хӯрдан ба вуҷуд меояд. Дар вақти серӣ ҷудошавии инсулин зиёд мешавад, аз ҳамин сабаб инсулинро баъзан «гормони серӣ» меноманд.

Агар ин система кор накунад, яъне ҳангоми баланд шудани қанд инсулин ҷудо нашавад, қанди хун баланд шуда, бемории диабет ба вуҷуд меояд.

Ҳангоми гуруснагӣ бошад, қанди хун кам мешавад ва гомеостаз майл ба вайроншавӣ мекунад. Паст шудани қанд боиси ҷудо шудани гормони глюкагон аз ғадуди зери меъда мегардад.

Бо таъсири глюкагон, махсусан аз захираҳои ҷигар, қанд ба моеъи берунҳуҷайравӣ дода мешавад ва аз паст шудани аз ҳад зиёди қанди хун пешгирӣ мегардад.

Миқдори аз ҳад зиёди қанд дар моеъи берунҳуҷайравӣ метавонад ба комаи диабетӣ ва ҳатто марг оварда расонад. Аз тарафи дигар, аз ҳад паст шудани қанд — гипогликемия — низ метавонад боиси кома ва марг гардад.

Ғадуди зери меъда танҳо яке аз узвҳои бадан аст, ки дар нигоҳ доштани қанди хун дар сатҳи муътадил иштирок мекунад.

Чунон ки дида мешавад, механизми алоқаи бозгашти манфӣ барои нигоҳ доштани гомеостаз аҳамияти ҳаётӣ дорад. Бо ин механизми аҷиби бадан, агар ягон омил зиёд шавад, он кам карда мешавад; агар кам шавад, зиёд карда мешавад.

Агар омиле ҳангоми зиёд шудан боз ҳам бештар зиёд карда мешуд ё ҳангоми кам шудан боз ҳам камтар мегардид, онро алоқаи бозгашти мусбат (positive feedback) меномиданд.

Дар алоқаи бозгашти мусбат тағйироти ба вуҷудомада боз ҳам шиддат меёбад. Агар тамоми равандҳои физиологии бадани инсон бо чунин механизм кор мекарданд, зиндагӣ имконнопазир мешуд, зеро алоқаи бозгашти мусбат метавонист пайваста ба вайроншавии гомеостаз, беморӣ ва марг оварда расонад.

Дар шароити муқаррарӣ қариб ҳамаи механизмҳои бадани инсон аз рӯи принсипи алоқаи бозгашти манфӣ кор мекунанд.

Аммо агар ягон омил аз ҳад зиёд вайрон шавад, мумкин аст алоқаи бозгашти мусбат оғоз ёфта, гомеостазро босуръат вайрон кунад ва ҳатто ба марги ногаҳонӣ оварда расонад.

Масалан, миқдори физиологии диоксиди карбон дар моеъи берунҳуҷайравӣ тақрибан 45 мм сутуни симоб аст. Агар ин газ аз ҳад зиёд гардад, метавонад заҳролудшавӣ аз диоксиди карбон ба вуҷуд орад.

Ҳуҷайраҳои майна дар муҳити дорои диоксиди карбони аз ҳад зиёд дигар вазифаҳои физиологии худро дуруст иҷро карда наметавонанд ва кома ба вуҷуд омада метавонад.

Аз тарафи дигар, агар миқдори диоксиди карбон аз ҳад кам шавад, нафаскашӣ низ метавонад қатъ гардад. Яъне барои идомаи нафаскашии муқаррарӣ ба миқдори муайяни диоксиди карбон низ ниёз дорем.

Агар диоксиди карбон зиёд шавад, он маркази нафаскаширо дар майна таҳрик медиҳад ва боиси тезтару амиқтар шудани нафаскашӣ мегардад. Ба ин васила миқдори диоксиди карбон тавассути шуш кам карда мешавад. Ин намунаи алоқаи бозгашти манфӣ аст.

Аммо агар миқдори диоксиди карбон аз ҳад зиёд боло равад, ҳуҷайраҳои асабии маркази нафаскашии майна метавонанд аз таъсири он дигар вазифаи муқаррарии худро иҷро карда натавонанд.

Дар чунин ҳолат ба ҷойи тезу амиқ шудани нафаскашӣ, баръакс, нафаскашӣ метавонад қатъ шавад. Яъне миқдори аз ҳад зиёди диоксиди карбон метавонад ба ҷойи механизми бозгашти манфӣ механизми бозгашти мусбатро ба вуҷуд орад.

Дар марҳилае, ки алоқаи бозгашти мусбат оғоз мешавад, дахолати тиббӣ зарур мегардад. Дахолати табибон бояд механизмҳои алоқаи бозгашти манфиро дубора фаъол созад, механизми мусбатро қатъ кунад ва гомеостазро барқарор намояд.

Чунон ки мебинем, ҳаёт дар доираи як мувозинат ва низоми бисёр нозук идома меёбад.

Мувозинати муҳити дохилӣ ва муҳити атроф

Барои нигоҳ доштани гомеостаз, яъне мувозинати нозуки дохилии бадан, миқдори газҳои атмосфера низ бояд дар доираи муайяни муносиб барои зиндагии мо нигоҳ дошта шавад.

Масалан, барои он ки миқдори оксиген дар муҳити дохилии бадан доимӣ нигоҳ дошта шавад, таносуби оксиген дар атмосфера низ бояд нисбатан устувор бошад.

Ин низоми нозук ба як ҳокимияти бисёр фарогир ишора мекунад: ҳокимияте, ки аз як тараф ҳамаи атомҳо ва молекулаҳои бадани инсонро ба кор дароварда, гомеостазро таъмин мекунад ва аз тарафи дигар атомҳои Офтобро низ идора намуда, имкон медиҳад он миллионҳо сол нур ва гармӣ диҳад.

Пас Офаридгори ҳамаи инҳо бояд ҳам бар Офтоб, ҳам бар мавҷудоти зинда, ҳам бар ҳуҷайраҳои онҳо ва ҳам бар атому молекулаҳои дохили он ҳуҷайраҳо ҳоким бошад.

Қабул кардан мумкин нест, ки ҳамаи ин равандҳои бисёр нозук ва мутавозин худ аз худ ё тасодуфан ба вуҷуд омада бошанд. Тасодуф, агар рӯй диҳад, бештар боиси бетартибӣ, вайроншавӣ ва номувозинатӣ мегардад.

Барои таъмин шудани чунин мувозинати нозук, тамоми атому молекулаҳои муҳити дохилӣ бояд ҳар лаҳза таҳти фармони Ӯ бошанд.

Қобилияти нозуки ҷаббиш дар рӯдаҳои мо низ яке аз қисмҳои ҳамин мувозинат аст.