Дар ситоиши шуҷоат(ҷасурӣ)

Барои мудирон ва роҳбарони ташкилотҳо

Шуҷоат — ё courage — дар муқоиса бо калимаҳои ҳаммаънояш, ба монанди ҷасорат, шаҳомат ва далерӣ, мафҳуми фарогиртар дорад. Гоҳе ба далерӣ наздик мешавад ва гоҳе ба ҷасорат ё дигар маъноҳои ҳамхонаводаи он.

Имрӯз мо камтар бо бархӯрдҳои ҷисмонӣ рӯ ба рӯ мешавем, аз ин рӯ набояд шуҷоатро танҳо ба маънои ҷисмонӣ фаҳмем. Ҳамзамон, аз нигоҳи ман, шуҷоат яке аз муҳимтарин хислатҳои мудирон ва роҳбарони ташкилотҳост, зеро таърифи он тавоноии рӯ ба рӯ шудан бо душвориҳо ва пазируфтани масъулияти таваккалро дар бар мегирад:

«Тавоноии рӯ ба рӯ шудан бо мушкили душвор, бо вуҷуди хатарҳои ҷисмонӣ, равонӣ ё ахлоқие, ки дар он вуҷуд доранд».

— Луғати равоншиносии Ассотсиатсияи равоншиносии Амрико — APA

Шояд дар назари аввал равшан набошад, ки чаро роҳбарии ташкилот ба шуҷоат ниёз дорад. Аммо ҳар боре дар бораи хатоҳои идоракунии ташкилотҳо мешунавам ё таҷрибаҳои худамро аз назар мегузаронам, дар аксари мавридҳо камбуди шуҷоатро яке аз омилҳои таъсиргузор мебинам.

Ин камбудӣ ба шаклҳои гуногун зоҳир мешавад. Аксар вақт чеҳраи аслии худро пушти маслиҳатандешӣ, номуайянии шароит, ахлоқ, саҳми дигарон ё мафҳумҳои монанд пинҳон мекунад. Аммо ҳар кадоми ин риштаҳоро пайгирӣ кунем, дар ниҳоят ба ҳамон масъалаи доштани шуҷоат ё надоштани он мерасем.

Шуҷоат чеҳраҳои зиёд дорад. Барои равшантар шудани ин навъи шуҷоат, дар идома ба ҷанбаҳои гуногуни он назар мекунем: ростқавлӣ, гӯш кардан, дурӣ аз норӯшанӣ ва пазируфтани эҳтимоли хато.

Ростқавлӣ

Ҳеҷ хислате ба андозаи ростқавлӣ бо шуҷоат пайванди амиқ надорад. Ростқавлӣ хислатест, ки баҳо дорад: инсонро бепаноҳ дар баробари доварии дигарон қарор медиҳад ва мувофиқи таърифи боло, хатари равонию ахлоқӣ ба вуҷуд меорад. Маҳз барои ҳамин ростқавлӣ ба осонӣ қурбон мешавад — чун гарон меафтад.

Ҳар боре дар бораи шуҷоати касе фикр мекунам, дар зеҳнам он ба ростқавлӣ табдил меёбад. «Фалонӣ чӣ қадар шуҷоат дорад?» барои ман яъне: «Ӯ чӣ қадар ростқавл аст?»

Аҳаммияти ростқавлӣ дар роҳбарӣ ва идоракунӣ равшан аст. Ростқавлӣ ба дигарон имкон медиҳад, ки ба шахси ростқавл бовар кунанд ва ба ӯ такя намоянд: хоҳ дар дурустии маълумот, хоҳ дар диди муштарак ба оянда ва хоҳ дар хурдтарин корҳои рӯзмарра.

Бе ростқавлӣ боварӣ ба вуҷуд намеояд ва бе боварӣ кори гурӯҳӣ имкон надорад. Дар муносибатҳои берун аз ташкилот низ бе ростқавлӣ ҳамкории созанда шакл намегирад.

Агар меъёре барои санҷидани шуҷоати худ меҷӯед, бубинед, ки то чӣ андоза бо дигарон ва махсусан бо худатон ростқавл ҳастед.

Оё ҳанӯз садои худтанқидӣ дар зеҳнатон баланд нашуда, баҳонаҳо қатор мешаванд? То чӣ андоза метавонед бигӯед: «Бале, воқеан дар ин масъала суст амал кардам» ё «Намехостам баҳои онро бипардозам»?

Тавоноии гӯш кардан

Гӯш кардани воқеӣ низ яке аз самараҳои шуҷоат аст. Гӯш кардан баъзан маънои шунидани суханҳоеро дорад, ки дурустии кори моро зери савол мегузоранд.

Хусусан вақте шахсияти худро бо натиҷаи корамон як чиз мешуморем — ки худ одати зараровар аст — гӯш кардан гарон меафтад. Зеро дар ин ҳолат мо ба касе ё сухане гӯш медиҳем, ки гӯё пояҳои шахсияти моро таҳдид мекунад.

Як қоидаи ёрирасон ин аст: гӯш кардан маънои пазируфтани назари дигаронро надорад.

Гӯш кардан яъне тавонед ба ҳамсуҳбататон итминон диҳед, ки мақсадашро фаҳмидаед. Пеш аз он ки далел биёреду исбот кунед, ки ӯ хато мекунад; пеш аз он ки баҳона ҷӯед; ё ҳатто пеш аз он ки танҳо барои хотима додан ба суҳбат суханашро қабул карда, узр пурсед.

Ҳеҷ кадоми инҳо асли масъала нест. Муҳим он аст, ки бо тамоми вуҷудамон нишон диҳем: мо фаҳмидем. Пас аз он метавон бо хотири осуда гуфт: «… бо ту розӣ нестам».

Касе, ки барои гӯш кардан эҳтиром ба худ ва шуҷоати кофӣ надорад, ҳамсуҳбаташро ҳамеша ноумеду дасти холӣ бармегардонад, ҳатто агар зоҳиран узр пурсад.

Пазируфтани хато

Пазируфтани хато аз гӯш кардан хеле фарқ мекунад, ҳарчанд баъзан ин ду пайи ҳам рух медиҳанд.

Пазируфтани хато аксаран аз даруни худи мо оғоз мешавад, на аз сухани дигарон: аз қароре, ки гирифтаем ва натиҷааш аз интизори мо заифтар баромадааст. Гоҳе хато аз кӯтоҳии мо сар мезанад ва гоҳе тамоми кӯшишамонро мекунему боз ҳам хато мекунем.

Ҳар хато қисме аз эътибори моро кам мекунад. Такрори хатоҳо захираи эътибори моро барои роҳнамоии дигарон холӣ месозад. Маҳз ҳамин чиз баҳои равонӣ ва иҷтимоии эътирофи хатоҳоро баланд мекунад. Аз ин рӯ, пазируфтани хато амали шуҷоатмандона аст.

Хабари хуб ин аст, ки хоҳ хатои худро бипазирем ва хоҳ напазирем, дигарон онро пай мебаранд ва эътибори мо ба ҳар ҳол кам мешавад. Масъала танҳо ин аст: оё ҳадди ақал бо эътирофи шуҷоатмандонаи хатоямон эътиборе ба даст меорем ё ҳамин имкониятро ҳам аз даст медиҳем?

Пазируфтани хатои дигарон

Баъзе аз нодурусттарин ҷумлаҳо бо «Дидӣ, гуфта будам!» оғоз мешаванд. Муддатҳо фикр мекардам, ки чаро ин ҷумла чунин бори манфӣ дорад.

Посухро метавон чунин ҷамъбаст кард: агар хато кардан қобили қабул бошад, бояд барои ҳама қобили қабул бошад, на танҳо барои ман. Зеро хато, аз ҷумла хатои дигарон, қисми ногузири қабули қарор аст.

Албатта, ин пазириш то ҷое муфид аст, ки барои навоварӣ ва таҷрибаҳои нав роҳ кушояд ва ба вайронӣ нарасонад. Агар мехоҳем масъулиятпазирӣ ва ҷасорати хато карданро ташвиқ кунем, бояд баҳои онро барои дигарон кам намоем.

Гуфтани «Ман-ку гуфта будам!» чунин маъно дорад: «Ҳар вақте ба сухани ман гӯш надиҳӣ, бояд бо эътирофи ҳақ будани ман баҳои иловагии равонӣ ва иҷтимоӣ бипардозӣ».

Дар ҳар қабули қарор андешаҳои гуногун пешниҳод мешаванд. Шояд қарори ниҳоӣ ба ҳама писанд наояд, аммо ҳама бояд аз он пуштибонӣ кунанд.

Қисме аз ин пуштибонӣ он аст, ки агар нодурустии қарор маълум шавад, дигар муҳим набошад, ки кӣ дуруст гуфта буду кӣ хато карда буд. Бояд бо такя ба маълумоти нав беҳтарин қарори баъдиро қабул кунем ва боз ҳам онро пурра дастгирӣ намоем.

Пазируфтани бардоштҳои нодурусти дигарон

Ҳар кас дар бораи мо тасаввуре дорад, ки аз нуктаҳои мусбат ва манфӣ иборат аст. Равшан аст, ки қисме аз ин тасаввурҳо, новобаста аз мусбат ё манфӣ буданашон, нодурустанд.

Шояд касе иштибоҳан моро бисёр боақл шуморад ва дигаре низ ба ҳамон андоза иштибоҳан моро беандеша тасаввур кунад.

Бисёр мебинам, ки дар суҳбатҳо ва ҷаласаҳо вақти назаррас сарф мешавад, то одамон исбот кунанд, ки дар масъалаи муайян хато накардаанд. Ҳол он ки ҳамин вақт метавонист барои шарҳи дастовардҳо ё масъалаҳои муҳимтар истифода шавад.

Дар ҷаласаҳои ҷалби сармоя бо сармоягузорони гуногуну нозукбин омӯхтам, ки ба ҳамаи эродҳо ё бардоштҳои баёншуда ҷавоб додан зарур нест. На барои он ки ҷавобе вуҷуд надорад, балки барои он ки ҳамон вақтро метавон ба равшан кардани нуктаҳо ё мушкилҳои ҷиддитару таъсиргузортар бахшид.

Одамони шуҷоатманд медонанд, ки шарт нест ҳама дар ҳар лаҳза дар бораи онҳо тасаввури комилан дақиқ ва беҳтарин дошта бошанд. Чанд нофаҳмии хурд зараре намерасонад.

Онҳо таваҷҷуҳи арзишманди атрофиёнро ба масъалаҳои муҳим равона мекунанд, на ба ислоҳи ҳар бардошти нодурусти камаҳаммият.

Эътирофи саҳми дигарон ба ҷойи аз худ кардани дастовардҳо

Ин бахшро метавон «Дурӣ аз худмеҳварӣ» ё «Баландпарвозии созанда» низ номид.

Қоидаи тиллоии Энди Гроув дар китоби «Идоракунӣ бо самаранокии баланд» чунин аст:

«Натиҷаи кори ҳар мудир ба натиҷаи кори гурӯҳи ӯ баробар аст».

Мудири шуҷоатманд ва оқил медонад, ки ҳар қадар дастовардҳоро ба аъзои гурӯҳаш нисбат диҳад, ҳамон қадар қадру эътибори худаш низ боло меравад. Нозирони огоҳ ҳам мефаҳманд, ки ҳеҷ гурӯҳе бе мудири тавоно ба дастоварди назаррас намерасад.

Мудире, ки шуҷоати кофӣ надорад, дастовардҳоро ба худ нисбат медиҳад. Ба роҳбарони болоӣ намегӯяд, ки натиҷа маҳсули заҳмати киҳо буд. Аммо дар баробари ин, камбудиҳои кормандонро ба осонӣ гузориш медиҳад ва ваъдаи сарзанишу ҷазо додани онҳоро медиҳад.

Ӯ дар ҳузури роҳбарони болоӣ аъзои гурӯҳашро сарзаниш мекунад, идеяҳоро ба номи худ сабт менамояд ва рафторҳои монанд нишон медиҳад.

Чунин мудир мехоҳад ҳамаи корҳо танҳо тавассути ӯ анҷом дода шаванд, то ба қавле, касе ӯро канор нагузорад. Ин муносибат кори ташкилотро суст ва хароҷотро зиёд мекунад.

Мудири шуҷоатманд медонад, ки натиҷа вақте беҳтар мешавад, ки корҳо бо хароҷоти камтар анҷом ёбанд. Ӯ вазифаи худро осон кардани роҳи ба натиҷа расидани гурӯҳ медонад ва саҳми аъзои онро эътироф мекунад. Агар дар ҷое кор пеш наравад, медонад, ки тавонотарин шахс ва аввалин масъул барои ислоҳи он худи ӯст.

Дурӣ аз норӯшанӣ

Норӯшанӣ яке аз беҳтарин воситаҳои гурехтан аз масъулият аст. Ҳамзамон, он яке аз роҳҳои таъсиргузори паст кардани натиҷаи кори гурӯҳҳо низ мебошад.

Одамони шуҷоатманд масъулияти амалҳои худ, махсусан хатоҳояшонро мепазиранд. Дар ҷое, ки қарор гирифтан лозим аст, қарорҳои қатъӣ қабул мекунанд ва барои тафсири духӯра ҷой намегузоранд.

Баҳои қабули қарори қатъӣ пеш аз ҳама пазируфтани масъулияти он аст. Баъдан — норозӣ кардани касоне, ки бо ин қарор мувофиқ нестанд.

Одамони шуҷоатманд ин баҳоро мепазиранд ва то ҳадди имкон, махсусан ҳангоми вогузории масъулият, шаффоф амал мекунанд. Интизориҳои онҳо равшан аст, маълумоти худро дар ихтиёри гурӯҳ мегузоранд ва ҳангоми супоридани кор қисме аз маълумотро барои нигоҳ доштани бартарии худ пинҳон намекунанд.

Пазируфтани номуайянӣ

Бояд дар назар дошт, ки ҳам дурӣ аз норӯшанӣ ва ҳам пазируфтани номуайянӣ барои идоракунӣ заруранд, аммо ҳар кадом дар ҷойи худ.

Пазируфтани номуайянӣ бештар ба шароити берунӣ ва муҳит дахл дорад: вазъиятҳое, ки дар ихтиёри мо нестанд, аммо бо вуҷуди онҳо бояд қарор қабул кунем. Зеро аксаран қарор гирифтан аз беқарор мондан беҳтар аст.

Дурӣ аз норӯшанӣ бошад, маънои онро дорад, ки вақте қарор гирифтан зарур аст, новобаста аз дараҷаи номуайянии муҳит, онро қабул кунем ва ба шахсони дахлдор равшан фаҳмонем.

Тоб овардан ба муваффақияти бесарусадо

Сун Тзу дар китоби «Санъати ҷанг» як бобро ба ин масъала бахшидааст, ки пирӯзӣ дар ҷанг ҳатман талафоти зиёдро талаб намекунад.

Беҳтарин фармондеҳон ҳатто бе ҷанг пирӯз мешаванд. Онҳо дарвозаҳои шаҳрҳоро мекушоянд ва лашкарҳоро мутеъ мекунанд, бе он ки захираҳо ва ҷони одамонро талаф диҳанд.

«Бартарии олӣ дар он аст, ки муқовимати душманро бе ҷанг бишканӣ».

— Сун Тзу, «Санъати ҷанг»

Агар беҳтарин фармондеҳон бе набард пирӯз шаванд, пас бузургтарин пирӯзиҳои таърих ҳамонҳое ҳастанд, ки мо ҳатто дар бораашон нашунидаем. Зеро дар ин пирӯзиҳо ҳатто он қадар куштаву захмӣ набудааст, ки аз назари нозирон рӯйдоди муҳиме ба амал омада бошад!

Дар чунин шароит фармондеҳон ва мудирони бузург бояд интихоб кунанд: оё бо талафоту хароҷоти зиёд номашонро машҳур созанд ё ба нафъи маҷмуаи зери роҳбариашон бесарусадо ва бе ҳангома муваффақият ба вуҷуд оранд?

Мудирони зиёде ҳастанд, ки қаҳрамонона бо буҳронҳои калон мубориза мебаранд. Аммо дар баробари онҳо мудирони шуҷоатманде низ ҳастанд, ки касе намефаҳмад чӣ гуна аз пайдоиши буҳронҳо пешгирӣ мекунанд.

Аз таваҷҷуҳи дигарон даст кашидан душвор аст. Аз хоҳиши бо садои баланд нишон додани аҳаммияти худ гузаштан шуҷоат мехоҳад.

Аҳаммияти ҳаётии бисёре аз мудирони шуҷоатманд танҳо ҳангоми набудани онҳо маълум мешавад.

Роҳнамои дар як шаб шуҷоатманд шудан

Ин унвон шояд барои китоби оммаписанди серфурӯш мувофиқ бошад, аммо равшан аст, ки барои ба даст овардани шуҷоат роҳи зуд вуҷуд надорад.

Шуҷоат дар бахши ноогоҳи зеҳни мо шакл мегирад. Шуҷоат баҳо дорад ва зеҳни ноогоҳи мо тамоми кӯшишашро мекунад, то аз пардохти ин баҳо бигурезад.

Шуҷоатро бо панду насиҳат, ҳушдор, азми қавӣ, ирода ё ҳатто хондани як мақола ба даст овардан намешавад.

Фарбер мегӯяд, ки шуҷоат дар қаламрави ноогоҳи зеҳн қарор дорад ва мо ба он дастрасии мустақим надорем:

«Метавонам бо ирода дониш ба даст орам, аммо на хирад; … метавонам худро нишон диҳам ё лоф занам, аммо на ин ки бо ирода шуҷоатманд шавам…»

— Лесли Ҳ. Фарбер, «Роҳҳои ирода»

Шояд таваҷҷуҳ ба ҷаҳони дарунӣ ва худнигарии дарозмуддат ба мо имкон диҳад, ки ангезаҳои худро бишносем. Сипас тавассути ин огоҳӣ тадриҷан самти ҳаракатамонро андаке тағйир диҳем.

Аз тарафи дигар, ба даст овардани шуҷоат дар соҳаҳои гуногун роҳҳои гуногун дорад. Дар заминаҳои ошнотар ё бехатартар зудтар метавон шуҷоат пайдо кард. Шояд дар як масъала ба шуҷоати комил бирасем, аммо дар масъалаи дигар ба вақт ва пардохти баҳои бештар ниёз дошта бошем.

Шуҷоатманд будан камёб ва ҳамзамон бисёр арзишманд аст. Касоне, ки шуҷоати камтар доранд, бори гаронтареро ба дӯши атрофиёнашон мегузоранд.

Дар ҳамкорӣ ва зиндагӣ бояд дар ҷустуҷӯи ин хислатҳо бошем: ҳам ҳангоми интихоби мудирон ва ҳам ҳангоми интихоби ҳамкорону ҳамроҳон.

Вагарна мо маҷбур мешавем баҳои шуҷоат надоштани онҳоро бипардозем.