Ҷамъият, низоми худинкишофёбанда.

Мафҳум ва моҳияти ҷомеа дар ҷомеашиносӣ

Ҷомеа яке аз объектҳои асосии омӯзиш ва мафҳумҳои бунёдии илми ҷомеашиносӣ мебошад. Андешаҳо дар бораи зиндагии ҷамъиятии инсон таърихи қадима доранд, аммо омӯзиши муназзами илмии ҷомеа ҳамчун соҳаи мустақил дар асри XIX ташаккул ёфт.

Дар гуфтори рӯзмарра калимаи «ҷамъият» маъноҳои гуногун дорад. Он метавонад гурӯҳи одамонеро ифода кунад, ки аз рӯи манфиат, касб, тарзи зиндагӣ ё фаъолияти муштарак муттаҳид шудаанд. Масалан, ҷамъияти илмӣ ё ҷамъияти ҳамкасбон.

Дар ҷомеашиносӣ мафҳуми «ҷомеа» маънои васеътар дорад. Ҷомеа низоми таърихан ташаккулёфтаи муносибатҳо, ҳамкориҳо, гурӯҳҳо ва ниҳодҳои иҷтимоӣ мебошад, ки зиндагии муштараки одамонро ташкил ва танзим мекунад.

Аъзои ҷомеа тавассути муносибатҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ бо ҳам алоқаманданд. Онҳо барои қонеъ кардани ниёзҳои худ фаъолият намуда, дар ин раванд ба меъёрҳо, арзишҳо ва қоидаҳои иҷтимоӣ такя мекунанд. Бо вуҷуди ин, манфиатҳо ва арзишҳои ҳамаи аъзои ҷомеа ҳатман яксон нестанд.

Ба маънои маҳдудтар, ҷомеа метавонад аҳолии як мамлакатро ифода кунад, ки дар ҳудуди муайян зиндагӣ карда, дорои ниҳодҳои муштарак ва робитаҳои устувори иҷтимоӣ мебошанд.

Андешаҳои муҳаққиқон дар бораи ҷомеа

Дар тӯли таърих мутафаккирон ҷомеаро аз дидгоҳҳои гуногун шарҳ додаанд.

Арасту инсонро мавҷуди иҷтимоӣ ва сиёсӣ медонист. Ӯ зиндагии муштараки одамонро дар доираи оила ва ҷомеаи сиёсӣ баррасӣ карда, ба қоидаҳо ва тартиботи ташкили он аҳамият медод.

Ҷамбаттиста Вико (1668–1744) таърихи ҷомеаро аз таърихи табиат фарқ мекард. Ӯ таъкид менамуд, ки ҷаҳони иҷтимоӣ ва таърихи он маҳсули фаъолияти инсонҳоянд. Одамон танҳо иштирокчиёни рӯйдодҳои таърихӣ нестанд, балки дар ташаккули онҳо низ саҳм доранд.

Иоганн Готфрид Ҳердер (1744–1803) рушди инсониятро бо табиат, таърих ва фарҳанг алоқаманд медонист. Ӯ ба гуногунии фарҳангҳо ва хусусиятҳои таърихии халқҳо таваҷҷуҳ мекард.

Георг Вилҳелм Фридрих Гегел ҳаёти ҷамъиятиро дар доираи рушди таърихии рӯҳ, озодӣ ва ниҳодҳои иҷтимоӣ шарҳ медод. Дар таълимоти ӯ оила, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва давлат ҷойгоҳи муҳим доранд.

Баъзе муаррихон ва иқтисодшиносон ҷомеаро аз нигоҳи таркиби синфӣ ва муносибатҳои иқтисодӣ таҳлил мекарданд. Ин равиш баъдтар дар назарияи Карл Маркс ба таври муназзам инкишоф ёфт.

Анри де Сен-Симон ба истеҳсолот, илм ва ташкили оқилонаи меҳнат аҳамияти махсус медод. Ӯ ҷомеаи саноатиро низоме медонист, ки дар он фаъолияти истеҳсолӣ ва ҳамкории одамон бояд ба беҳбудии зиндагии умумӣ хизмат кунанд.

Пйер-Жозеф Прудон масъалаҳои адолат, моликият ва муносибатҳои байни гурӯҳҳои иҷтимоиро баррасӣ карда, ба ҳамкорӣ ва ташкили муносибатҳои одилона таваҷҷуҳ дошт.

Ҳерберт Спенсер ҷомеаро бо организми зинда муқоиса мекард. Ба андешаи ӯ, қисмҳои гуногуни ҷомеа вазифаҳои муайянро иҷро менамоянд ва бо ҳам вобастаанд. Ин муқоиса маънои айнан организми биологӣ будани ҷомеаро надорад.

Эмил Дюркгейм ҷомеаро воқеияти иҷтимоие медонист, ки онро танҳо ба хусусиятҳои фардҳои алоҳида кам кардан мумкин нест. Ӯ нақши меъёрҳо, арзишҳо, шуури коллективӣ ва ҳамбастагии иҷтимоиро дар зиндагии ҷамъиятӣ таъкид мекард.

Макс Вебер барои фаҳмидани ҷомеа ба амали иҷтимоӣ ва маъное, ки одамон ба рафтори худ медиҳанд, аҳамияти асосӣ медод. Ба андешаи ӯ, муносибатҳои иҷтимоӣ аз амалҳое ташаккул меёбанд, ки ба рафтори дигарон нигаронида шудаанд.

Георг Зиммел ҷомеаро тавассути таъсири мутақобилаи одамон шарҳ медод. Манфиатҳои иқтисодӣ, муносибатҳои шахсӣ, эътиқоди динӣ, ҳамкорӣ, рақобат, низоъ ва дигар ангезаҳо одамонро бо ҳам мепайванданд.

Муносибатҳо ва таъсири мутақобилаи иҷтимоӣ

Таъсири мутақобилаи иҷтимоӣ равандест, ки дар он одамон ё гурӯҳҳо ба рафтор ва амалҳои якдигар таъсир мерасонанд. Он метавонад шакли ҳамкорӣ, рақобат, мубодила, низоъ ё ёрии мутақобиларо дошта бошад.

Робитаҳои иҷтимоӣ муносибатҳое мебошанд, ки одамонро дар шароити муайян бо ҳам мепайванданд. Баъзе робитаҳо кӯтоҳмуддатанд, баъзеи дигар хусусияти устувор ва давомдор доранд.

Муносибатҳои иҷтимоӣ дар оила, ҷойи кор, муассисаҳои таълимӣ, ташкилотҳо ва дигар соҳаҳои зиндагӣ ташаккул меёбанд. Тавассути ин муносибатҳо одамон вазифаҳоро тақсим мекунанд, таҷриба меомӯзанд ва фаъолияти худро ҳамоҳанг месозанд.

Дар равишҳои фардмеҳвар ҷомеа пеш аз ҳама тавассути амалҳои шахсони алоҳида ва робитаҳои байни онҳо таҳлил мешавад. Дар таҳлили шабакавӣ бошад, диққати асосӣ ба сохтори робитаҳо равона мегардад: кӣ бо кӣ алоқаманд аст, иттилоот чӣ гуна паҳн мешавад ва мавқеи шахс ё гурӯҳ дар шабака чӣ имкониятҳо ва маҳдудиятҳо ба вуҷуд меорад.

Равишҳои асосии назариявӣ

Барои шарҳи сохтор ва фаъолияти ҷомеа равишҳои гуногун истифода мешаванд. Аз ҷумлаи онҳо равиши сохторӣ-функсионалӣ ва назарияи низоъ мебошанд.

Равиши сохторӣ-функсионалӣ

Мувофиқи ин равиш, ҷомеа низомест, ки аз қисмҳои бо ҳам алоқаманд иборат мебошад. Оила, маориф, иқтисодиёт, давлат ва дигар ниҳодҳо дар фаъолияти умумии ҷомеа нақш доранд.

Андешаҳои асосии ин равишро метавон чунин баён кард:

1. Ҷомеа аз унсурҳо ва ниҳодҳои ба ҳам вобаста иборат аст.
2. Меъёрҳо, арзишҳо ва механизмҳои назорати иҷтимоӣ ба нигоҳ доштани тартибот мусоидат мекунанд.
3. Фаъолияти баъзе ниҳодҳо метавонад ҳам паёмадҳои мусбат ва ҳам паёмадҳои манфӣ дошта бошад.
4. Тағйироти иҷтимоӣ аксаран тавассути мутобиқшавӣ ва дигаргуниҳои тадриҷӣ шарҳ дода мешавад.
5. Ҳамбастагии иҷтимоӣ то андозае ба арзишҳои муштарак ва ризоият дар бораи қоидаҳои асосии зиндагии ҷамъиятӣ такя мекунад.

Дар ин равиш мафҳуми дисфунксия паёмад ё равандеро ифода мекунад, ки ба фаъолияти низом халал мерасонад. Масалан, коррупсия дар як муассиса метавонад иҷрои вазифаҳои онро суст карда, эътимоди мардумро коҳиш диҳад. Дисфунксияҳо ҳатман худ аз худ бартараф намешаванд; барои ислоҳи онҳо тағйир додани қоидаҳо, назорат ё ислоҳоти ташкилӣ зарур шуда метавонад.

Назарияи низоъ

Назарияи низоъ ба нобаробарӣ, ихтилофи манфиатҳо ва рақобат барои қудрату захираҳо таваҷҷуҳ мекунад. Яке аз сарчашмаҳои муҳими ин равиш осори Карл Маркс мебошад.

Маркс нақши муносибатҳои истеҳсолӣ, моликият ва муборизаи синфиро дар рушди ҷомеа таъкид мекард. Ба андешаи ӯ, ҷомеа маҷмӯи муносибатҳои таърихан ташаккулёфтаи байни одамон аст.

Аз нигоҳи назарияи низоъ, тартиботи иҷтимоӣ ҳамеша танҳо натиҷаи ризоияти умумӣ нест. Он метавонад бо бартарии иқтисодӣ ё сиёсии гурӯҳҳои муайян низ нигоҳ дошта шавад. Низоъҳо дар навбати худ метавонанд ба тағйироти иҷтимоӣ мусоидат кунанд.

Назарияҳои муосири низоъ танҳо ихтилофи синфиро намеомӯзанд. Онҳо масъалаҳои нобаробарии ҷинсӣ, қавмӣ, нажодӣ ва дигар шаклҳои тақсимоти нобаробари имкониятҳоро низ баррасӣ мекунанд.

Детерминизм ва омилҳои рушди ҷомеа

Ҳангоми омӯзиши ҷомеа саволе ба миён меояд: кадом омилҳо ба сохтор ва самти рушди он бештар таъсир мерасонанд?

Детерминизм таълимотест, ки вобастагӣ ва шартнокии ҳодисаҳоро аз сабабҳо ва шароити муайян шарҳ медиҳад. Дар таҳлили иҷтимоӣ он ба омӯзиши робитаҳои байни омилҳо ва паёмадҳои онҳо мусоидат мекунад.

Дар бораи нақши омилҳои гуногун миёни муҳаққиқон ҳамфикрии комил вуҷуд надорад. Равишҳои зеринро метавон ҷудо кард:

• Детерминизми иқтисодӣ ба нақши ҳалкунандаи муносибатҳои иқтисодӣ ва истеҳсолӣ аҳамият медиҳад. Дар таълимоти Маркс иқтисодиёт ҷойгоҳи муҳим дорад, аммо андешаҳои ӯро набояд танҳо ба таъсири яктарафаи иқтисодиёт кам кард.
• Детерминизми технологӣ техника ва технологияро омилҳои асосии тағйироти иҷтимоӣ мешуморад.
• Детерминизми фарҳангӣ ба таъсири арзишҳо, меъёрҳо ва эътиқодҳо дар ташаккули зиндагии ҷамъиятӣ таъкид мекунад.
• Детерминизми биологӣ кӯшиш мекунад рафтор ва фарқиятҳои иҷтимоиро асосан бо хусусиятҳои биологӣ ё ирсӣ шарҳ диҳад. Чунин шарҳи яктарафа маҳдуд аст, зеро таъсири муҳит, фарҳанг ва шароити иҷтимоиро кам ба назар мегирад.

Дар таҳлили иҷтимоӣ-таърихӣ ҳодисаҳо дар робита бо шароити мушаххаси таърихӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ омӯхта мешаванд. Ин равиш имкон медиҳад, ки ҳам таъсири сохторҳои иҷтимоӣ ба инсон ва ҳам таъсири фаъолияти инсон ба ҷомеа баррасӣ гардад.

Инсон, амали иҷтимоӣ ва фаъолияти иҷтимоӣ

Ҷомеа ба ташаккули шахсият таъсир мерасонад, вале одамон низ тавассути фаъолияти худ ҷомеаро тағйир медиҳанд. Аз ин рӯ, инсон ҳам объекти таъсири иҷтимоӣ ва ҳам субъекти фаъолият мебошад.

Макс Вебер амали иҷтимоӣ-ро амале медонист, ки шахс ба он маъно медиҳад ва ҳангоми анҷом доданаш рафтори дигаронро ба назар мегирад. Ин рафтор метавонад воқеӣ ё интизоршаванда бошад.

Масалан, омӯзгор ҳангоми шарҳ додани дарс сатҳи фаҳмиши хонандагонро ба назар мегирад. Харидор ҳангоми харид бо фурӯшанда музокира мекунад. Дар ҳар ду ҳолат амал ба рафтори дигарон нигаронида шудааст.

Фаъолияти иҷтимоӣ маҷмӯи амалҳои ба ҳам алоқамандест, ки одамон ё гурӯҳҳо барои расидан ба ҳадафҳои муайян анҷом медиҳанд. Он дар соҳаҳои иқтисодӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ, таълимӣ ва дигар бахшҳои зиндагӣ сурат мегирад.

Одамон фаъолияти худро дар доираи шароит ва муносибатҳои мавҷуда амалӣ мекунанд. Қонунҳо, меъёрҳо, захираҳо ва мавқеи иҷтимоӣ имкониятҳои онҳоро маҳдуд ё васеъ месозанд. Бо вуҷуди ин, шахс метавонад роҳҳои гуногуни амалро интихоб кунад ва ба шароити мавҷуда таъсир расонад.

Қонуниятҳои иҷтимоӣ робитаҳо ва тамоюлҳои нисбатан устувори ҳаёти ҷамъиятиро ифода мекунанд. Онҳоро набояд ҳамчун қоидаҳое фаҳмид, ки рафтори ҳар як инсонро дар ҳама ҳолат ба таври қатъӣ пешакӣ муайян мекунанд.

Ҷомеа ҳамчун низоми иҷтимоӣ

Толкотт Парсонс ҷомеаро дар доираи назарияи низомҳои иҷтимоӣ таҳлил карда, ба муносибатҳои байни одамон, нақшҳои иҷтимоӣ, меъёрҳо ва арзишҳо аҳамият медод.

Дар зиндагии воқеӣ ҷомеаҳои мушаххас вуҷуд доранд: ҷомеаи Тоҷикистон, ҷомеаи Русия, ҷомеаи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва ғайра. Дар чунин маврид мафҳуми «ҷомеа» ба аҳолӣ ва муносибатҳои иҷтимоии як мамлакат ишора мекунад. Аммо ҷомеа, миллат ва давлат мафҳумҳои комилан яксон нестанд.

Дар таърифи Нил Смелзер ҳудуди ҷуғрофӣ, ҳокимияти сиёсӣ ва ҳисси умумии ҳувият аз хусусиятҳои муҳими ҷомеа ба ҳисоб мераванд.

Ҷомеаро метавон ҳамчун низоми бисёрсатҳ таҳлил кард. Дар сатҳи маҳаллӣ оилаҳо, гурӯҳҳо ва ташкилотҳо мавҷуданд. Дар сатҳи миллӣ онҳо бо ниҳодҳо ва муносибатҳои васеътар пайваст мешаванд. Дар сатҳи ҷаҳонӣ бошад, ҷомеаҳо тавассути тиҷорат, муҳоҷират, технология ва ташкилотҳои байналмилалӣ бо ҳам робита доранд.

Барои таҳлил ҳаёти ҷомеаро аксаран ба чор соҳаи асосӣ ҷудо мекунанд:

1. Соҳаи иқтисодӣ: истеҳсол, тақсимот, мубодила ва истеъмоли неъматҳо.
2. Соҳаи иҷтимоӣ: гурӯҳҳо, табақаҳо, муносибатҳои иҷтимоӣ ва шароити зиндагии одамон.
3. Соҳаи сиёсӣ: ҳокимият, идоракунӣ, давлат ва иштироки сиёсӣ.
4. Соҳаи фарҳангӣ ва маънавӣ: арзишҳо, дониш, маориф, илм, дин ва санъат.

Ин ҷудокунӣ шартӣ аст. Соҳаҳои мазкур аз ҳам ҷудо амал намекунанд, балки ба якдигар таъсир мерасонанд. Масалан, тағйироти иқтисодӣ метавонад ба маориф, муносибатҳои оилавӣ ва иштироки сиёсӣ таъсир расонад.

Сохтори иҷтимоӣ ва унсурҳои асосии он

Сохтори иҷтимоӣ маҷмӯи муносибатҳои нисбатан устувори байни унсурҳои ҷомеа мебошад. Ба унсурҳои асосии он гурӯҳҳо ва умумиятҳои иҷтимоӣ, ниҳодҳо, ташкилотҳо, мақомҳо ва нақшҳои иҷтимоӣ дохил мешаванд.

Гурӯҳҳо ва умумиятҳои иҷтимоӣ одамонеро муттаҳид мекунанд, ки робитаҳо, хусусиятҳо ё манфиатҳои муштарак доранд.

Ниҳодҳои иҷтимоӣ шаклҳои устувори ташкили ҳаёти ҷамъиятӣ мебошанд, ки барои қонеъ кардани ниёзҳои муҳим хизмат мекунанд. Оила, маориф, иқтисодиёт ва давлат аз ҷумлаи онҳо мебошанд.

Ташкилотҳои иҷтимоӣ иттиҳодҳои нисбатан муташаккили одамонанд, ки барои расидан ба ҳадафҳои муайян фаъолият мекунанд.

Мақоми иҷтимоӣ мавқеи шахсро дар ҷомеа ифода мекунад. Нақши иҷтимоӣ бошад, маҷмӯи интизориҳо аз рафтори шахсест, ки он мақомро ишғол мекунад.

Меъёрҳо ва арзишҳо муносибатҳои байни ин унсурҳоро танзим мекунанд. Ҳамзамон, дар ҷомеа ҳам ҳамкорӣ ва ҳам рақобату низоъ вуҷуд доранд.

Ҳамин тариқ, ҷомеа танҳо маҷмӯи одамон нест. Он низоми муносибатҳо ва шаклҳои ташкили зиндагии муштарак мебошад, ки тавассути фаъолияти одамон нигоҳ дошта шуда, тағйир меёбад.

Фарқи мамлакат, давлат ва ҷомеа

Барои дарки дурусти ин мафҳумҳо бояд онҳоро аз ҳам ҷудо кард.

Мамлакат мафҳуми ҷуғрофӣ ва сиёсиест, ки ба ҳудуди муайян, аҳолӣ ва хусусиятҳои таърихиву фарҳангии он ишора мекунад.

Давлат ташкилоти сиёсии ҳокимияти оммавӣ мебошад, ки дар ҳудуди муайян амал карда, қонунҳо қабул мекунад ва иҷрои онҳоро таъмин менамояд. Ба сохтори он мақомоти қонунгузор, иҷроия, судӣ ва дигар мақомоти давлатӣ дохил мешаванд.

Ҷомеа маҷмӯи одамон ва низоми муносибатҳо, гурӯҳҳо, ниҳодҳо ва арзишҳоест, ки зиндагии муштараки онҳоро ташкил медиҳад.

Масалан, Тоҷикистон ҳамчун мамлакат ҳудуд ва аҳолии муайян дорад; давлати Тоҷикистон низоми ҳокимият ва мақомоти идоракуниро дар бар мегирад; ҷомеаи Тоҷикистон бошад, ҳамаи гурӯҳҳо, муносибатҳо ва ниҳодҳои иҷтимоии сокинони онро фаро мегирад.

Ин мафҳумҳо бо ҳам алоқаманданд, аммо ҳар яке ҷанбаи муайяни зиндагии ҷамъиятиро ифода мекунад. Онҳо аз ҷониби илмҳои гуногун, аз ҷумла ҷуғрофия, сиёсатшиносӣ, ҳуқуқ, таърих ва ҷомеашиносӣ омӯхта мешаванд.

Нишонаҳои асосии ҷомеа

Барои дурусттар дарк кардани моҳияти ҷомеа бояд нишонаҳои асосии онро муайян кард. Дар тавсифи ҷомеа одатан ба хусусиятҳои зерин аҳамият медиҳанд:

1. Ҳудуди муайян. Ҷомеа одатан дар ҳудуди муайяни ҷуғрофӣ ташаккул меёбад. Дар ин ҳудуд одамон зиндагӣ ва ҳамкорӣ мекунанд ва байни онҳо робитаҳо ва муносибатҳои иҷтимоӣ ба вуҷуд меоянд. Бо вуҷуди ин, робитаҳои ҷомеа метавонанд аз сарҳадҳои давлатӣ низ фаротар раванд.

2. Ном ва ҳувияти муштарак. Ҷомеа номи муайян ва тасаввуроте дар бораи мансубияти муштарак дорад. Масалан, мафҳуми «ҷомеаи Тоҷикистон» ба сокинон ва низоми муносибатҳои иҷтимоии Тоҷикистон ишора мекунад. Ҳувияти муштарак маънои яксон будани забон, фарҳанг ё андешаҳои ҳамаи аъзои ҷомеаро надорад.

3. Идомаи наслҳо. Ҷомеа тавассути таваллуд, тарбия ва ба зиндагии иҷтимоӣ ворид шудани наслҳои нав мавҷудияти худро идома медиҳад. Шумора ва таркиби аҳолӣ инчунин аз фавт ва муҳоҷират вобастаанд. Аз ин рӯ, идомаи наслҳо ҳатман маънои афзоиши доимии аҳолиро надорад.

4. Мустақилияти нисбӣ ва худтанзимкунӣ. Ҷомеа дорои ниҳодҳо ва механизмҳое мебошад, ки фаъолияти онро ташкил ва танзим мекунанд. Оила, маориф, иқтисодиёт, давлат ва дигар ниҳодҳо ба идомаи муносибатҳои иҷтимоӣ мусоидат менамоянд. Ин мустақилият нисбӣ аст, зеро ҷомеаҳо бо якдигар робита ва вобастагӣ доранд.

5. Устуворӣ ва қобилияти қонеъ кардани ниёзҳои гуногун. Ҷомеа метавонад робитаҳо ва муносибатҳои дохилии худро нигоҳ дорад ва аз нав барқарор кунад. Дар доираи он барои қонеъ кардани ниёзҳои одамон ба ғизо, манзил, либос, амният, таҳсил, меҳнат ва фарҳанг шароит фароҳам меояд.

   Ҳаёт ва фаъолияти ҷомеа тавассути ниҳодҳо ва ташкилотҳои иҷтимоӣ, меъёрҳо ва қоидаҳо танзим мешавад. Одамон дар ин низом касб меомӯзанд, меҳнат мекунанд, аз дастовардҳои илмиву фарҳангӣ баҳра мебаранд ва барои расидан ба ҳадафҳои худ фаъолият менамоянд. Аммо имкониятҳои ҳамаи аъзои ҷомеа яксон нестанд ва дараҷаи қонеъ шудани ниёзҳо низ фарқ мекунад.

6. Ҳамгироӣ ва интиқоли фарҳанг. Ҷомеа дорои меъёрҳо, арзишҳо ва анъанаҳое мебошад, ки робитаи байни одамон ва идомаи зиндагии муштаракро таъмин мекунанд. Наслҳои нав тавассути раванди иҷтимоишавӣ бо ин меъёрҳо ва фарҳанг шинос шуда, ба муносибатҳои иҷтимоӣ ворид мегарданд.

   Забон, фарҳанг, хотираи таърихӣ ва эҳсоси мансубият метавонанд одамонро бо ҳам пайванданд. Дар баробари нигоҳ доштани мероси гузашта, ҷомеа муносибатҳо ва шаклҳои нави зиндагиро низ ба вуҷуд меорад.

Ҳамин тариқ, ҷомеа шакли мураккаби ташкили зиндагии муштараки одамон мебошад. Он муносибатҳои устувори иҷтимоӣ, гурӯҳҳо, ниҳодҳо ва ташкилотҳоро дар бар мегирад. Механизмҳои худтанзимкунӣ ба нигоҳ доштани ягонагӣ ва тартиботи он мусоидат мекунанд, дар ҳоле ки фаъолияти одамон заминаи тағйир ва рушди онро фароҳам меорад.

Сохтори ҷомеа ва унсурҳои асосии он

Ҷомеа дорои сохтори муайян мебошад. Сохтори иҷтимоӣ яке аз мафҳумҳои бунёдии ҷомеашиносӣ буда, тарзи ҷойгиршавӣ, робита ва таъсири мутақобилаи унсурҳои ҷомеаро ифода мекунад.

Бидуни таҳлили сохтори иҷтимоӣ дарки хусусиятҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ ва самтҳои тағйирёбии онҳо душвор аст. Аз ин рӯ, ҳангоми омӯзиши падидаҳои иҷтимоӣ ба мавқеи одамон ва гурӯҳҳо, робитаҳои байни онҳо ва нақши ниҳодҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ мекунанд.

Яке аз масъалаҳои муҳими ин таҳлил муайян кардани заминаҳои ба синфҳо ва табақаҳо ҷудо шудани одамон мебошад. Аммо сохтори иҷтимоӣ танҳо аз табақабандӣ иборат нест: он гурӯҳҳо, ниҳодҳо, ташкилотҳо, мақомҳо, нақшҳо ва муносибатҳои байни онҳоро низ фаро мегирад.

Заминаҳои омӯзиши сохтори иҷтимоӣ

Иқтисодшиносони классикӣ кӯшиш мекарданд тақсимшавии ҷомеаро аз рӯи муносибатҳои иқтисодӣ шарҳ диҳанд. Онҳо ба моликият, сарват ва манбаъҳои даромад, аз ҷумла музди меҳнат, фоида ва рента аҳамият медоданд.

Бо вуҷуди аҳамияти ин омилҳо, танҳо тавассути онҳо шарҳ додани тамоми сохтори иҷтимоӣ имконпазир нест. Маълумот, касб, қудрат, эътибор ва дигар хусусиятҳо низ ба мавқеи иҷтимоии одамон таъсир мерасонанд.

Омӯзиши сохтори иҷтимоӣ аз давраи ташаккули ҷомеашиносӣ ҷойгоҳи муҳим дошт ва дар асри XX боз ҳам густариш ёфт. Карл Маркс, Эмил Дюркгейм, Питирим Сорокин ва дигар муҳаққиқон ба таҳлили он саҳм гузоштаанд. Бронислав Малиновский ва Клод Леви-Строс низ дар антропология ба омӯзиши ниҳодҳо ва сохторҳои иҷтимоиву фарҳангӣ саҳми муҳим гузоштаанд.

Сохтори иҷтимоӣ дар назарияи марксистӣ

Дар назарияи марксистӣ ҷомеа аз синфҳо, табақаҳо ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ иборат аст. Дар ин равиш синфҳо дар таҳлили сохтори иҷтимоӣ ҷойгоҳи асосӣ доранд.

Мувофиқи андешаи Карл Маркс, тақсимоти синфӣ пеш аз ҳама бо муносибати одамон ба воситаҳои истеҳсолот алоқаманд аст. Моликият ба ин воситаҳо, тақсимоти меҳнат ва имкони аз худ кардани натиҷаи меҳнати дигарон ба ташаккули муносибатҳои синфӣ мусоидат мекунанд.

Ғуломдорӣ, тобеъ кардани аҳолии мағлубшуда ва дигар шаклҳои маҷбуркунӣ дар шароити муайяни таърихӣ метавонанд ба пайдоиш ё таҳкими муносибатҳои истисморгарона мусоидат карда бошанд. Аммо пайдоиши синфҳоро танҳо бо ин равандҳо шарҳ додан дуруст нест.

Владимир Илич Ленин синфҳоро гурӯҳҳои калони одамон медонист, ки аз рӯи нишонаҳои зерин аз ҳам фарқ мекунанд:

• мавқеашон дар низоми таърихан муайяни истеҳсолоти ҷамъиятӣ;
• муносибаташон ба воситаҳои истеҳсолот;
• нақшашон дар ташкили иҷтимоии меҳнат;
• тарзи ба даст овардан ва ҳаҷми ҳиссаашон аз сарвати ҷамъиятӣ.

Дар ин таъриф ба он низ таваҷҷуҳ мешавад, ки фарқи мавқеи иқтисодии гурӯҳҳо метавонад ба як гурӯҳ имкони аз худ кардани меҳнати гурӯҳи дигарро диҳад.

Дар таснифи марксистӣ синфҳои асосӣ ва ғайриасосиро ҷудо мекунанд:

• Синфҳои асосӣ синфҳое мебошанд, ки муносибати байни онҳо хусусияти асосии низоми истеҳсолии муайянро ифода мекунад. Масалан, дар ҷомеаи сармоядорӣ сармоядорон ва коргарони муздбигир.
• Синфҳои ғайриасосӣ гурӯҳҳое мебошанд, ки дар ҷомеа вуҷуд доранд, вале муносибати онҳо меҳвари асосии низоми истеҳсолиро ташкил намедиҳад. Онҳо метавонанд бо шаклҳои дигари хоҷагидорӣ ё муносибатҳои боқимондаи давраҳои пешин алоқаманд бошанд.

Дар назарияи марксистӣ муборизаи синфӣ яке аз омилҳои муҳими тағйироти иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Ин андеша мавқеи ҳамин равияи назариявиро ифода мекунад.

Саҳми Питирим Сорокин

Питирим Сорокин дар омӯзиши табақабандӣ ва ҳаракатнокии иҷтимоӣ саҳми муҳим гузоштааст. Ӯ нишон медод, ки одамон дар ҷомеа аз рӯи мавқеи иқтисодӣ, сиёсӣ ва касбӣ дар зинаҳои гуногун ҷой мегиранд.

Ин мавқеъҳо метавонанд тағйир ёбанд. Гузариши шахс ё гурӯҳ аз як мавқеи иҷтимоӣ ба мавқеи дигар ҳаракатнокии иҷтимоӣ номида мешавад. Масалан, боло рафтани мақоми касбӣ ё тағйир ёфтани вазъи иқтисодии шахс метавонад шакли чунин ҳаракатнокӣ бошад.

Унсурҳои асосии сохтори иҷтимоӣ

Сохтори иҷтимоӣ низоми муносибатҳои нисбатан устувори байни одамон, гурӯҳҳо ва ниҳодҳои иҷтимоӣ мебошад. Унсурҳои асосии он инҳоянд:

1. Гурӯҳҳо ва умумиятҳои иҷтимоӣ: иттиҳодҳои одамоне, ки робитаҳо, хусусиятҳо ё манфиатҳои муштарак доранд.
2. Синфҳо ва табақаҳои иҷтимоӣ: гурӯҳҳое, ки аз рӯи мавқеи иқтисодӣ, қудрат, эътибор ва имкониятҳои худ фарқ мекунанд.
3. Ниҳодҳои иҷтимоӣ: шаклҳои устувори ташкили зиндагии ҷамъиятӣ, аз ҷумла оила, маориф, иқтисодиёт ва давлат.
4. Ташкилотҳои иҷтимоӣ: иттиҳодҳои муташаккили одамон, ки барои расидан ба ҳадафҳои муайян фаъолият мекунанд.
5. Мақомҳо ва нақшҳои иҷтимоӣ: мавқеи шахс дар ҷомеа ва интизориҳое, ки аз рафтори ӯ дар ин мавқеъ вуҷуд доранд.
6. Меъёрҳо ва арзишҳо: қоидаҳо ва тасаввуроте, ки муносибатҳои иҷтимоиро танзим мекунанд.

Ҳамаи ин унсурҳо бо ҳам алоқаманданд ва ба якдигар таъсир мерасонанд. Тағйирот дар як қисми сохтор метавонад ба қисмҳои дигар низ таъсир расонад.

Барои осонтар фаҳмидани мураккабӣ ва бисёрҷанбагии сохтори иҷтимоӣ онро шартан ба ду бахш ҷудо кардан мумкин аст:

• Таркиби иҷтимоии ҷомеа: гурӯҳҳо, синфҳо, табақаҳо ва хусусиятҳои иҷтимоиву демографии аҳолӣ.
• Сохтори ниҳодии ҷомеа: ниҳодҳо, ташкилотҳо, меъёрҳо ва муносибатҳое, ки фаъолияти ҷамъиятиро ба низом медароранд.

Таркиби иҷтимоии ҷомеа

Таркиби иҷтимоии ҷомеа маҷмӯи фардҳо, гурӯҳҳо, табақаҳо ва умумиятҳои иҷтимоие мебошад, ки бо ҳам робита ва таъсири мутақобила доранд.

Ҳар як гурӯҳ ё умумияти иҷтимоӣ дар сохтори ҷомеа мавқеи муайянро ишғол мекунад. Баъзе гурӯҳҳо ба захираҳо, қудрат ва имкониятҳо дастрасии бештар доранд, дар ҳоле ки имкониятҳои гурӯҳҳои дигар маҳдудтаранд. Дар дохили ҳар гурӯҳ низ одамон метавонанд мавқеъҳо ва мақомҳои гуногуни иҷтимоӣ дошта бошанд.

Сохтори ниҳодии ҷомеа маҷмӯи ниҳодҳои иҷтимоии ба ҳам алоқаманд мебошад, ки шаклҳои нисбатан устувори ташкили зиндагии ҷамъиятиро таъмин мекунанд. Ҳар як ниҳод ё гурӯҳи ниҳодҳо муносибатҳои соҳаи муайянро танзим менамояд. Масалан, ниҳодҳои сиёсӣ дар соҳаи ҳокимият ва идоракунӣ, ниҳодҳои иқтисодӣ дар соҳаи истеҳсолу мубодила ва ниҳодҳои таълимӣ дар соҳаи омӯзишу тарбия фаъолият мекунанд.

Шаклҳои таркиби иҷтимоӣ

Таркиби иҷтимоии ҷомеаро вобаста ба меъёри гурӯҳбандӣ аз ҷиҳатҳои гуногун баррасӣ кардан мумкин аст:

• Иҷтимоӣ-ҳудудӣ: аҳолии шаҳр, деҳот ва минтақаҳои гуногун.
• Иҷтимоӣ-демографӣ: гурӯҳҳо аз рӯи синну сол, ҷинс ва дигар хусусиятҳои демографӣ.
• Иҷтимоӣ-қавмӣ: гурӯҳҳои қавмӣ, халқҳо ва миллатҳо.
• Иҷтимоӣ-синфӣ: синфҳо ва табақаҳо аз рӯи мавқеи иқтисодӣ ва муносибат ба воситаҳои истеҳсолот.
• Иҷтимоӣ-касбӣ: гурӯҳҳо аз рӯи касб ва навъи фаъолияти меҳнатӣ.

Ҷомеаро аз рӯи даромад ва дороӣ, дастрасӣ ба ҳокимият, сатҳи таҳсилот ва эътибори касбӣ низ таҳлил мекунанд. Масалан, гурӯҳҳои дорои даромади баланд ва паст, роҳбарон ва зердастон ё гурӯҳҳои касбии дорои эътибори гуногунро ҷудо кардан мумкин аст.

Сатҳҳои таҳлили сохтори иҷтимоӣ

Дар сатҳи макро сохторҳои бузурги ҷомеа, аз ҷумла ниҳодҳои иҷтимоӣ, синфҳо, табақаҳо ва муносибатҳои байни онҳо омӯхта мешаванд. Оила, ҳуқуқ, иқтисодиёт, маориф, илм, давлат ва дин аз ҷумлаи мавзӯъҳои ин таҳлил мебошанд.

Дар сатҳи микро диққат ба муносибатҳои байни шахсон, гурӯҳҳои хурд, мақомҳо ва нақшҳои иҷтимоӣ равона мегардад. Масалан, муносибати омӯзгор бо хонанда ё ҳамкории аъзои як гурӯҳи корӣ дар ин сатҳ таҳлил мешавад.

Ин ду сатҳ бо ҳам алоқаманданд: сохторҳои бузург ба рафтори шахсон таъсир мерасонанд ва фаъолияти одамон низ метавонад онҳоро нигоҳ дорад ё тағйир диҳад.

Ҷомеа ҳамчун низом

Дар асри XX, махсусан дар нимаи дуюми он, равиши низомӣ дар илмҳои табиӣ, иҷтимоӣ ва гуманитарӣ густариш ёфт. Ин равиш имкон медиҳад, ки объект на танҳо ҳамчун маҷмӯи қисмҳо, балки ҳамчун ягонагии унсурҳои ба ҳам алоқаманд омӯхта шавад.

Низом маҷмӯи унсурҳои ба ҳам алоқамандест, ки тавассути таъсири мутақобила як воҳиди нисбатан ягона ташкил медиҳанд.

Ҷомеашиносӣ аз равиши низомӣ истифода бурда, ҷомеаро ҳамчун низоми мураккаби иҷтимоӣ таҳлил мекунад.

Принсипҳои асосии равиши низомӣ

1. Зинабандӣ ё иерархия. Ҳар низом метавонад қисми низоми бузургтар бошад. Унсурҳои он низ метавонанд ҳамчун зернизомҳо баррасӣ шаванд. Масалан, оила қисми ҷомеа мебошад, вале худ низ сохтор ва муносибатҳои дохилӣ дорад.

2. Ягонагӣ ва хусусиятҳои низомӣ. Низом метавонад хусусиятҳое дошта бошад, ки аз таҳлили унсурҳои алоҳидаи он ба даст намеоянд. Ин хусусиятҳо аз робита ва ҳамкории унсурҳо пайдо мешаванд.

3. Сохторнокӣ. Фаъолияти унсурҳо ба тарзи ҷойгиршавӣ ва робитаи байни онҳо вобаста аст. Аз ин рӯ, барои фаҳмидани низом донистани таркиби он кофӣ нест; сохтори робитаҳоро низ бояд омӯхт.

4. Робита бо муҳити берунӣ. Низом ба муҳити берунӣ таъсир мерасонад ва аз он таъсир мегирад. Масалан, ҷомеа бо муҳити табиӣ ва ҷомеаҳои дигар робита дорад.

Ҷомеаи инсонӣ дорои ин хусусиятҳо мебошад. Он низоми фарогирест, ки шаклҳои гуногуни низомҳои иҷтимоиро дар бар мегирад.

Низоми иҷтимоӣ

Низоми иҷтимоӣ маҷмӯи ба ҳам алоқаманди фардҳо, гурӯҳҳо, ташкилотҳо, ниҳодҳо ва муносибатҳои байни онҳо мебошад. Ин муносибатҳо дар ҷараёни таърих ташаккул ёфта, аз насл ба насл идома меёбанд ва тағйир мекунанд.

Унсурҳои низоми иҷтимоӣ вазифаҳо ва нақшҳои муайян доранд. Фаъолияти онҳо тавассути меъёрҳо, арзишҳо, қоидаҳо ва механизмҳои назорати иҷтимоӣ танзим мешавад.

Ҳангоми омӯзиши ҷомеа ҳамчун низоми ягона бояд ҳам унсурҳои таркибӣ ва ҳам робитаҳои байни онҳо муайян карда шаванд.

Таҳлили микросотсиологӣ

Микросотсиология муносибатҳои байни шахсон ва фаъолияти гурӯҳҳои хурдро меомӯзад. Ин муносибатҳо метавонанд хусусияти эҳсосӣ, оилавӣ, дӯстона, касбӣ ё хизматӣ дошта бошанд.

Мавзӯъҳои асосии таҳлили микросотсиологӣ инҳоянд:

• рафтор ва амалҳои одамон;
• маъно ва ангезаҳои амал;
• муошират ва таъсири мутақобила;
• ташаккули меъёрҳо дар гурӯҳҳои хурд;
• нигоҳдорӣ ё тағйир ёфтани муносибатҳои иҷтимоӣ.

Ин таҳлил нишон медиҳад, ки тартиботи иҷтимоӣ чӣ гуна дар муносибатҳои рӯзмарраи одамон ташаккул меёбад. Аммо барои фаҳмидани ҷомеа онро бояд бо таҳлили сохторҳо ва равандҳои бузургтар пайваст кард.

Хусусиятҳои ҷомеа ҳамчун низоми иҷтимоӣ

Ҳангоми омӯзиши ҷомеа бояд се хусусияти муҳимро ба назар гирифт:

1. Инсон иштирокчии фаъол аст. Фард танҳо қисми ғайрифаъоли низом нест. Ӯ дар гурӯҳҳои гуногун иштирок мекунад, мақомҳо ва нақшҳои мухталиф дорад ва ба муносибатҳои иҷтимоӣ таъсир мерасонад.

2. Амалҳои инсон маъно ва ангеза доранд. Одамон метавонанд ҳадаф гузоранд, қарор қабул кунанд ва паёмадҳои амалҳои худро арзёбӣ намоянд. Бо вуҷуди ин, на ҳамаи амалҳо комилан огоҳона ё оқилонаанд: одатҳо ва эҳсосот низ ба рафтор таъсир мерасонанд.

3. Идоракунӣ шаклҳои гуногун дорад. Қисме аз вазифаҳои идоракунӣ дар мақомоти махсус, аз ҷумла мақомоти давлатӣ ва роҳбарияти ташкилотҳо, иҷро мешаванд. Ҳамзамон, ҷомеа тавассути анъанаҳо, меъёрҳои ғайрирасмӣ, ҳамкорӣ ва худташкилёбии одамон низ танзим мегардад.

Ҳамин тариқ, низоми иҷтимоӣ ягонагии нисбатан муташаккилест, ки дар он фардҳо ва умумиятҳои иҷтимоӣ тавассути робитаҳо ва муносибатҳо бо ҳам пайваст мешаванд.

Таркиб ва сохтори низоми иҷтимоӣ

Мафҳуми «сохтор» тартиби дохилӣ ва робитаҳои нисбатан устувори низомро ифода мекунад. Барои таҳлили он ду ҷанбаро ҷудо кардан мумкин аст:

• Таркиб: кадом унсурҳо ба низом дохил мешаванд.
• Робитаҳо: ин унсурҳо чӣ гуна бо ҳам алоқаманданд.

Фардҳо дар гурӯҳҳо, ташкилотҳо ва ниҳодҳои иҷтимоӣ иштирок мекунанд. Ба рафтори онҳо омилҳои гуногун таъсир мерасонанд, аз ҷумла:

• мавқеъ ва мақоми иҷтимоӣ;
• нақш ва вазифаҳои муайян;
• меъёрҳо ва арзишҳои гурӯҳ ё ташкилот;
• ниёзҳо, манфиатҳо ва хусусиятҳои шахсӣ;
• шароити иҷтимоӣ ва имкониятҳои дастрас.

Дар раванди таъсири мутақобила одамон ба якдигар ва ба муҳити иҷтимоӣ таъсир мерасонанд. Дар натиҷа, муносибатҳо метавонанд нигоҳ дошта шаванд ё тағйир ёбанд.

Робитаҳои иҷтимоӣ

Робитаҳои иҷтимоӣ пайвандҳое мебошанд, ки фардҳо ва гурӯҳҳоро бо ҳам алоқаманд мекунанд. Онҳо метавонанд ба хешутаборӣ, дӯстӣ, ҳамкорӣ, мубодила, манфиатҳои муштарак ё вобастагии байни одамон асос ёбанд.

Шароити иқтисодӣ яке аз заминаҳои муҳими ташаккули робитаҳои иҷтимоӣ мебошад, вале ягона замина нест. Фарҳанг, сиёсат, дин ва дигар соҳаҳои зиндагӣ низ дар пайдоиши онҳо нақш доранд.

Одамон барои қонеъ кардани ниёзҳо ва расидан ба ҳадафҳои худ бо якдигар робита барқарор мекунанд. Тақсимоти меҳнат метавонад вобастагии мутақобилаи онҳоро бештар ва мураккабтар гардонад.

Унсурҳои асосии робитаи иҷтимоӣ инҳоянд:

1. Субъектҳои робита: фардҳо, гурӯҳҳо, ташкилотҳо ё дигар умумиятҳои иҷтимоӣ.
2. Мавзӯъ ё ҳадафи робита: масъала, манфиат ё ниёзе, ки робита барои он барқарор мешавад.
3. Воситаҳо ва қоидаҳои робита: роҳҳои муошират, тартиби ҳамкорӣ ва меъёрҳои танзимкунанда.

Робитаҳои иҷтимоӣ дар шакли амалҳои иҷтимоӣ, таъсири мутақобила ва муносибатҳои нисбатан устувор зоҳир мешаванд. Баъзе аз онҳо тавассути қоидаҳо ва ниҳодҳои иҷтимоӣ ба танзим дароварда мешаванд.

Амали иҷтимоӣ

Макс Вебер мафҳуми амали иҷтимоиро дар маркази таҳлили ҷомеашиносии худ қарор додааст.

Амали иҷтимоӣ амале мебошад, ки шахс ба он маъно медиҳад ва дар ҷараёни он рафтори дигаронро ба назар мегирад. Он метавонад ба рафтори гузашта, ҳозира ё интизоршавандаи одамони дигар нигаронида шавад.

На ҳар амали инсон амали иҷтимоӣ мебошад. Масалан, бархӯрди тасодуфии ду нафар худ аз худ амали иҷтимоӣ нест, аммо узрхоҳӣ ё баҳсе, ки баъди он ба вуҷуд меояд, метавонад чунин амал бошад.

Амали иҷтимоӣ ҳатман оқилона ё пешакӣ тарҳрезишуда нест. Он метавонад ба ҳадафи муайян, арзиш, эҳсосот ё одат асос ёбад. Ҳамчунин, барои иҷтимоӣ будани амал ҳузури бевоситаи шахси дигар шарт нест. Масалан, навиштани нома ба шахсе, ки дар ҷойи дигар қарор дорад, низ амали иҷтимоӣ мебошад.

Таъсири мутақобилаи иҷтимоӣ

Таъсири мутақобилаи иҷтимоӣ равандест, ки дар он фардҳо ё гурӯҳҳо ба амал ва рафтори якдигар таъсир мерасонанд ва вокуниш нишон медиҳанд.

Он метавонад дар суҳбат, ҳамкорӣ, рақобат, мубодила ё низоъ зоҳир шавад. Таъсири мутақобила ҳам кӯтоҳмуддат ва ҳам давомдор буда метавонад.

Дар ҷараёни чунин таъсир одамон рафтори худро бо назардошти амалҳои дигарон тағйир медиҳанд. Такрор шудани ин раванд метавонад ба ташаккули муносибатҳои устувор, меъёрҳои муштарак ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ оварда расонад.

Муносибатҳои иҷтимоӣ

Муносибатҳои иҷтимоӣ шаклҳои нисбатан устувори робита ва таъсири мутақобилаи байни фардҳо ё гурӯҳҳо мебошанд. Онҳо дар шароити муайяни иҷтимоӣ ташаккул ёфта, тавассути интизориҳо, меъёрҳо ва амалҳои такроршаванда нигоҳ дошта мешаванд.

Муносибатҳои оилавӣ, меҳнатӣ, байнисинфӣ ва байниқавмӣ аз ҷумлаи онҳо мебошанд.

Хусусиятҳои муҳими муносибатҳои иҷтимоӣ метавонанд давомнокӣ, такроршавӣ ва устувории нисбӣ бошанд. Бо вуҷуди ин, онҳо тағйирнопазир нестанд ва бо дигар шудани шароит метавонанд дигаргун шаванд.

Ҷанбаҳои таҳлили сохтори иҷтимоӣ

Сохтори низоми иҷтимоиро аз панҷ ҷанбаи ба ҳам алоқаманд баррасӣ кардан мумкин аст:

1. Ҷанбаи фардӣ: таъсири мутақобилаи шахсоне, ки хусусиятҳо, ниёзҳо ва манфиатҳои гуногун доранд.

2. Ҷанбаи гурӯҳӣ: муносибатҳое, ки ба ташаккули гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва ҳамкории аъзои онҳо мусоидат мекунанд.

3. Ҷанбаи умумиятҳои иҷтимоӣ: робитаҳое, ки ба шароити муштараки зиндагӣ ё фаъолият асос меёбанд, масалан, дар шаҳр, деҳот ё коллективи меҳнатӣ.

4. Ҷанбаи табақабандӣ: зинабандии мавқеъҳои иҷтимоӣ ва фарқияти дастрасии одамон ба захираҳо, қудрат ва эътибор.

5. Ҷанбаи меъёрӣ ва фарҳангӣ: қоидаҳо, арзишҳо ва интизориҳое, ки рафтори иштирокчиён ва фаъолияти ниҳодҳоро танзим мекунанд.

Ҷомеа аз фардҳо ва гурӯҳҳо, ниҳодҳо ва ташкилотҳо, инчунин робитаҳо ва муносибатҳои байни онҳо иборат аст. Тағйир ёфтани ин унсурҳо ва муносибатҳо заминаи дигаргуниҳои иҷтимоиро ташкил медиҳад.

Зинаҳои ташаккул ва навъбандии ҷомеа

Дар ҷаҳони муосир навъҳои гуногуни ҷомеа вуҷуд доранд. Онҳо аз рӯи забон, фарҳанг, мавқеи ҷуғрофӣ, масоҳати ҳудуд, сохтори иқтисодӣ, тарзи идоракунӣ, дараҷаи ҳамгироӣ ва устувории муносибатҳои иҷтимоӣ аз ҳам фарқ мекунанд.

Таснифоти илмӣ талаб мекунад, ки барои муқоисаи ҷомеаҳо меъёрҳои муайян интихоб шаванд. Ин меъёрҳо бояд хусусиятҳои муштараки ҷомеаҳои як гурӯҳ ва фарқи онҳоро аз гурӯҳҳои дигар нишон диҳанд.

Навъбандии ҷомеа гурӯҳбандии ҷомеаҳо аз рӯи маҷмӯи нишонаҳои муҳим ва нисбатан устувор мебошад. Он барои фаҳмидани гуногунии ҷомеаҳо ва роҳҳои тағйирёбии онҳо мусоидат мекунад. Аммо на ҳар навъбандӣ пайдарҳамии зинаҳои таърихиро ифода менамояд.

Навъбандии эволютсионии ҷомеа

Антропологҳои асри XIX Эдвард Тайлор ва Люис Морган ҷомеаҳоро аз нигоҳи рушди эволютсионӣ меомӯхтанд.

Морган бар он назар буд, ки ҷомеаҳо дар рушди худ аз зинаҳои «ваҳшигӣ», «варварӣ» ва «тамаддун» мегузаранд. Ин истилоҳҳо ба забон ва тасаввуроти илмии замони ӯ тааллуқ доранд.

Дар илмҳои муосир чунин тасниф маҳдуд ва арзишгузорона ҳисобида мешавад. Ҷомеаҳо роҳҳои гуногуни таърихиро тай мекунанд ва онҳоро набояд ҳатман дар як зинабандии ягонаи «паст» ва «баланд» ҷой дод.

Навъбандии форматсионӣ

Карл Маркс дар таҳлили ҷомеа ба тарзи истеҳсоли неъматҳои моддӣ ва муносибатҳои истеҳсолӣ, махсусан муносибат ба воситаҳои истеҳсолот, аҳамияти асосӣ медод.

Дар анъанаи марксистӣ, бахусус дар таснифи маъмули шӯравӣ, панҷ форматсияи ҷамъиятӣ-иқтисодӣ ҷудо карда мешуд:

1. Ҷомеаи ибтидоии ҷамоавӣ.
2. Ҷомеаи ғуломдорӣ.
3. Ҷомеаи феодалӣ.
4. Ҷомеаи сармоядорӣ.
5. Ҷомеаи коммунистӣ, ки сотсиализм марҳилаи аввали он дониста мешуд.

Ин нақшаро набояд ҳамчун таснифи ягона ва бетағйири худи Маркс ё роҳи ҳатмии рушди ҳамаи ҷомеаҳо фаҳмид. Таърихи ҷомеаҳои гуногун ҳамеша ба чунин пайдарҳамии панҷзинагӣ мувофиқат намекунад.

Ҷомеаҳои содда ва мураккаб

Дар навъбандии дигар ҷомеаҳо аз рӯи дараҷаи тафовути сохторӣ, тақсимоти меҳнат ва ташкили идоракунӣ ба содда ва мураккаб ҷудо мешаванд. Ин муқоиса дар осори Ҳерберт Спенсер низ ҷойгоҳи муҳим дошт.

Ҷомеаҳои содда одатан ҳаҷми хурдтар, тақсимоти маҳдудтари меҳнат ва ниҳодҳои камтар махсусгардонидашуда доранд. Дар онҳо робитаҳои хешутаборӣ метавонанд нақши асосӣ бозанд. Аммо ин маънои комилан вуҷуд надоштани нобаробарӣ ё фарқияти мақомҳоро надорад.

Ҷомеаҳои мураккаб дорои тақсимоти густурдаи меҳнат, гурӯҳҳои гуногуни касбӣ, ниҳодҳои махсусгардонидашуда ва низомҳои бисёрзинаи идоракунӣ мебошанд. Қисмҳои онҳо вазифаҳои гуногунро иҷро карда, ба якдигар вобастаанд.

Истилоҳҳои «содда» ва «мураккаб» дар ин ҷо сохтори ҷомеаро тавсиф мекунанд ва маънои камарзиш ё бартар будани фарҳангҳоро надоранд.

Ҷомеаҳои пӯшида ва кушода

Карл Поппер ҷомеаҳоро ба ду навъи назариявӣ — пӯшида ва кушода — ҷудо мекард. Дар ин тасниф муносибат ба танқид, тағйирот ва масъулияти шахсӣ аҳамияти асосӣ дорад.

Ҷомеаи пӯшида бо бартарии анъанаҳои тағйирнопазир, маҳдудияти танқиди тартиботи мавҷуда ва тобеияти шахс ба гурӯҳ ё ҳокимият тавсиф мешавад. Дар чунин ҷомеа имкони тағйир додани мавқеи иҷтимоӣ ва иштирок дар қабули қарорҳо метавонад маҳдуд бошад.

Ҷомеаи кушода барои танқид, муҳокимаи озод, қабули навоварӣ ва ислоҳи ниҳодҳо имконият фароҳам меорад. Дар он озодии шахс, масъулияти фардӣ ва гуногунандешӣ аҳамияти муҳим доранд.

Инҳо моделҳои назариявӣ мебошанд. Ҷомеаҳои воқеӣ метавонанд хусусиятҳои ҳар ду навъро дар дараҷаҳои гуногун дошта бошанд.

Навъбандии ҷомеа аз рӯи технология ва тарзи таъмини зиндагӣ

Герхард Ленски ва Ҷин Ленски дар таҳлили ҷомеа ба нақши технология, тарзи истеҳсол ва таъсири онҳо ба сохтори иҷтимоӣ аҳамият медоданд.

Дар ин равиш навъҳои асосии зеринро ҷудо кардан мумкин аст:

1. Ҷомеаҳои шикоргару ҷамъовар. Манбаи асосии зиндагӣ шикори ҳайвонот ва ҷамъоварии гиёҳҳо, меваҳо ва дигар маҳсулоти табиӣ мебошад.

2. Ҷомеаҳои зироаткории сода. Парвариши зироатҳо асосан бо олоти дастӣ анҷом дода мешавад.

3. Ҷомеаҳои чорводорӣ. Парвариши ҳайвоноти хонагӣ манбаи асосии таъмини зиндагӣ мебошад. Баъзе аз ин ҷомеаҳо тарзи зиндагии кӯчманчӣ доранд.

4. Ҷомеаҳои аграрӣ. Кишоварзии нисбатан пурмаҳсул, истифодаи шудгор ва дар баъзе минтақаҳо обёрӣ имкон медиҳанд, ки маҳсулоти зиёдатӣ истеҳсол шавад. Ин раванд ба рушди шаҳрҳо, тақсимоти меҳнат ва ташаккули давлатҳо мусоидат мекунад.

5. Ҷомеаҳои саноатӣ. Истеҳсолот ба мошинҳо, манбаъҳои нави энергия ва технологияҳои саноатӣ такя мекунад. Ин навъи ҷомеа бо инқилоби саноатӣ, ки аз нимаи дуюми асри XVIII дар Британия оғоз ёфт, густариш пайдо кард.

Ин навъҳо шаклҳои асосии таҳлил мебошанд. Дар як ҷомеа метавонанд якчанд тарзи хоҷагидорӣ ҳамзамон вуҷуд дошта бошанд.

Ҷомеаҳои тосаноатӣ, саноатӣ ва баъдисаноатӣ

Дэниел Белл яке аз муҳаққиқони асосии ҷомеаи баъдисаноатӣ мебошад. Дар ин равиш се навъи ҷомеа муқоиса мешавад:

1. Ҷомеаи тосаноатӣ.
Кишоварзӣ ва истифодаи захираҳои табиӣ дар иқтисодиёт ҷойгоҳи асосӣ доранд. Меҳнати дастӣ васеъ истифода мешавад ва анъанаҳо дар танзими зиндагии иҷтимоӣ нақши муҳим мебозанд.

2. Ҷомеаи саноатӣ.
Истеҳсоли мошинӣ ва саноат дар маркази фаъолияти иқтисодӣ қарор мегиранд. Шаҳрнишинӣ, тақсимоти меҳнат ва истифодаи технологияҳои истеҳсолӣ густариш меёбанд.

3. Ҷомеаи баъдисаноатӣ.
Соҳаи хизматрасонӣ, донишҳои назариявӣ, илм ва фаъолияти мутахассисон аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Иттилоот ва қобилияти коркарду истифодаи он ба захираҳои муҳим табдил меёбанд.

Гузариш ба ҷомеаи баъдисаноатӣ маънои аз байн рафтани кишоварзӣ ё саноатро надорад. Таносуби соҳаҳо ва нақши онҳо дар шуғл ва иқтисодиёт тағйир меёбад.

Андешаҳо дар бораи чунин дигаргуниҳо дар осори Элвин Тоффлер, Ален Турен ва Жан Фурастйе низ баррасӣ шудаанд, ҳарчанд назарияҳои онҳо комилан яксон нестанд.

Ҷомеаи фаровонӣ

Ҷон Кеннет Гэлбрейт дар асари «Ҷомеаи фаровонӣ» масъалаҳои истеҳсол, истеъмол ва тақсимоти захираҳоро дар ҷомеаи сарватманди саноатӣ таҳлил кардааст.

Ӯ ба он таваҷҷуҳ мекард, ки афзоиши истеҳсоли молҳои хусусӣ на ҳамеша бо рушди кофии хизматрасониҳои ҷамъиятӣ ҳамроҳ мешавад. Масалан, фаровонии молҳои истеъмолӣ метавонад дар баробари камбуди маблағ барои маориф, нақлиёти ҷамъиятӣ ё дигар эҳтиёҷоти умумӣ вуҷуд дошта бошад.

Гэлбрейт ҳамчунин нақши таблиғотро дар ташаккули талаботи истеъмолӣ баррасӣ мекард. Аз ин рӯ, «ҷомеаи фаровонӣ» бештар таҳлили хусусиятҳои ҷомеаи сарватманд аст, на зинаи ҳатмии рушди ҳамаи ҷомеаҳо.

Ҷомеаи иттилоотӣ

Мафҳуми ҷомеаи иттилоотӣ ҷомеаеро тавсиф мекунад, ки дар он истеҳсол, коркард, нигоҳдорӣ ва паҳн кардани иттилоот дар иқтисодиёт ва зиндагии иҷтимоӣ нақши муҳим доранд.

Технологияҳои рақамӣ, шабакаҳои иртиботӣ ва дониш ба фаъолияти меҳнатӣ, маориф, идоракунӣ ва муоширати одамон таъсири васеъ мерасонанд. Дар баробари имкониятҳои нав, масъалаҳои дастрасии нобаробар ба технология, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва эътимоднокии иттилоот низ ба миён меоянд.

Навъбандиҳои ҷомеа меъёрҳои гуногун доранд. Баъзеи онҳо ба иқтисодиёт ва технология, баъзеи дигар ба сохтори иҷтимоӣ, фарҳанг ё озодии шахс такя мекунанд. Аз ин рӯ, як ҷомеаро метавон ҳамзамон аз рӯи чанд навъбандӣ тавсиф кард.