Мафҳуми барномаи компютерӣ.

Барномаи компютерӣ ва таъминоти барномавӣ

Барномаи компютерӣ маҷмӯи дастурҳоест, ки компютер онҳоро барои иҷрои вазифаи муайян истифода мебарад. Барномасоз одатан ин дастурҳоро бо забони барномасозӣ менависад. Сипас онҳо ба шакле табдил дода мешаванд, ки компютер иҷро карда метавонад.

Забонҳои барномасозии сатҳи паст ва сатҳи баланд

Забонҳои барномасозӣ ба ду гурӯҳи асосӣ ҷудо мешаванд: забонҳои сатҳи паст ва забонҳои сатҳи баланд. Фарқи онҳо ба шумораи фармонҳо дар як сатри барнома вобаста нест, балки аз дараҷаи наздик буданашон ба сохтор ва дастурҳои мошинии компютер бармеояд.

Забонҳои сатҳи паст ба дастурҳои мошинӣ наздиканд ва барои кор бо ҷузъиёти сахтафзори компютер имконият медиҳанд. Забони мошинӣ ва ассемблер ба ин гурӯҳ дохил мешаванд.

Забонҳои сатҳи баланд барои инсон фаҳмотар буда, навиштан ва таҳияи барномаҳоро осон мекунанд. Visual Basic, C++, Python ва забони Object Pascal, ки дар муҳити Delphi истифода мешавад, аз ҷумлаи онҳо мебошанд.

Забони барномасозӣ ва муҳити барномасозӣ мафҳумҳои гуногунанд. Забон қоидаҳои навиштани барномаро муайян мекунад, дар ҳоле ки муҳити барномасозӣ воситаҳои навиштан, санҷидан ва иҷро кардани онро фароҳам меорад.

Таъминоти барномавии компютери фардӣ

Таъминоти барномавии компютери фардӣ (КФ) маҷмӯи барномаҳое мебошад, ки кори компютер ва иҷрои вазифаҳои истифодабарандаро таъмин мекунанд.

Барои омӯзиш таъминоти барномавиро метавон ба чор гурӯҳ ҷудо кард:

1. Барномаҳои системавӣ.
2. Барномаҳои ёрирасон ё утилитҳо.
3. Воситаҳо ва муҳитҳои барномасозӣ.
4. Барномаҳои амалӣ.

Ин гурӯҳбандӣ шартӣ аст: дар баъзе таснифҳо утилитҳо ва драйверҳо низ ба таъминоти барномавии системавӣ дохил мешаванд.

Барномаҳои системавӣ

Барномаҳои системавӣ кори умумии компютерро таъмин мекунанд. Қисми асосии онҳоро системаи амалиётӣ ташкил медиҳад.

Системаи амалиётӣ (СА) маҷмӯи барномаҳое мебошад, ки захираҳои компютерро идора карда, барои иҷрои барномаҳои дигар шароит фароҳам меорад.

Вазифаҳои асосии системаи амалиётӣ инҳоянд:

• идора кардани протсессор, хотира ва таҷҳизоти компютер;
• ташкил ва идора кардани файлҳо ва ҷузвдонҳо;
• таъмин кардани робитаи истифодабаранда бо компютер;
• ба роҳ мондани ҳамкории барномаҳо бо таҷҳизот;
• идора кардани иҷрои барномаҳо ва дастрасии онҳо ба захираҳои компютер.

Windows, Linux ва macOS намунаҳои системаҳои амалиётии компютерӣ мебошанд. Android асосан дар дастгоҳҳои мобилӣ истифода мешавад. MS-DOS ва OS/2 низ аз ҷумлаи системаҳои амалиётӣ буда, бештар аҳамияти таърихӣ доранд.

Барномаҳои ёрирасон ё утилитҳо

Барномаҳои ёрирасон барои нигоҳдорӣ, санҷиш, муҳофизат ва беҳтар кардани кори система истифода мешаванд.

Ба ин гурӯҳ барномаҳои зерин дохил мешаванд:

• барномаҳои антивирусӣ;
• бойгонисозҳо ё архиваторҳо;
• барномаҳои нусхабардории эҳтиётӣ;
• воситаҳои санҷиш ва тозакунии диск;
• барномаҳои ташхиси система.

Вазифаи ин барномаҳо мусоидат ба устуворӣ ва коршоямии компютер мебошад. Онҳо метавонанд баъзе хатогиҳои низоми файлиро ошкор ва ислоҳ кунанд, ҳолати таҷҳизотро санҷанд ва корҳои нигоҳдории системаро ба таври худкор иҷро намоянд. Аммо барнома наметавонад ҳар гуна нуқсони ҷисмонии таҷҳизотро бартараф кунад.

Утилитҳо барои системаҳои амалиётии гуногун таҳия мешаванд. Ҳар барнома бояд бо системаи амалиётие, ки дар он истифода мешавад, мувофиқ бошад.

Барномаҳои антивирусӣ ва вирусҳои компютерӣ

Барномаи антивирусӣ барои ошкор кардан, пешгирӣ намудан ва безарар гардонидани вирусҳо ва дигар барномаҳои зараровар пешбинӣ шудааст. Он метавонад файлҳои хатарнокро маҳдуд кунад, ба карантин гузорад ё нест намояд. Дар баъзе ҳолатҳо барқарор кардани файли сироятёфта низ имконпазир аст.

Вируси компютерӣ навъи барномаи зарароварест, ки метавонад ба файлҳо ё барномаҳои дигар пайваст шуда, ҳангоми иҷрои онҳо паҳн гардад. Вирусҳо метавонанд кори компютерро халалдор созанд ё ба маълумот зарар расонанд.

Ҳамаи барномаҳои зараровар вирус нестанд. Кирмҳои компютерӣ, барномаҳои троянӣ ва барномаҳои ҷосусӣ низ аз навъҳои таъминоти барномавии зараровар мебошанд.

Воситаҳо ва муҳитҳои барномасозӣ

Воситаҳо ва муҳитҳои барномасозӣ барои таҳияи барномаҳои нав пешбинӣ шудаанд. Онҳо ба барномасоз имкон медиҳанд, ки рамзи барномаро нависад, санҷад ва хатогиҳои онро ислоҳ кунад.

Ба чунин воситаҳо муҳаррирҳои рамз, компиляторҳо, интерпретаторҳо ва воситаҳои ислоҳи хатоҳо дохил мешаванд. Муҳитҳои ҳамгирои барномасозӣ якчанд воситаро дар як барнома муттаҳид мекунанд.

Барномаҳои амалӣ

Барномаҳои амалӣ барои иҷрои вазифаҳои мушаххаси истифодабаранда пешбинӣ шудаанд. Ба онҳо барномаҳои кор бо матн, ҷадвалҳои электронӣ, муаррифӣ, тасвир, инчунин браузерҳо ва бозиҳои компютерӣ дохил мешаванд.

Барномаҳои амалӣ дар соҳаҳои илм, техника, тиб, кишоварзӣ, саноат ва дигар бахшҳо низ истифода мешаванд. Масалан, барномаҳои лоиҳакашии компютерӣ барои таҳияи нақшаҳо ва моделҳо хизмат мекунанд.

Барномаҳои таълимӣ гурӯҳи дигари барномаҳои амалӣ мебошанд. Онҳо барои омӯзиш, худомӯзӣ, санҷиши дониш ва идора кардани раванди таълим истифода мешаванд.

Драйвер

Драйвер барномаи системавие мебошад, ки робитаи системаи амалиётиро бо таҷҳизоти муайян таъмин мекунад.

Системаи амалиётӣ тавассути драйвер ба таҷҳизот дастур медиҳад ва аз он маълумот мегирад. Масалан, барои кори дурусти чопгар, корти графикӣ, корти садо ё адаптери шабакавӣ драйвери мувофиқ зарур аст.

Драйверҳо имкон медиҳанд, ки системаи амалиётӣ хусусиятҳо ва имкониятҳои таҷҳизотро дуруст истифода барад. Баъзе драйверҳо ҳамроҳи системаи амалиётӣ насб мешаванд, баъзеи дигарро истеҳсолкунандаи таҷҳизот пешниҳод мекунад.