Ҳаракати иҷтимоӣ мафҳум ва таснифот.

Ҳаракатҳои иҷтимоӣ ва рафтори издиҳом

Ҳаракатҳои иҷтимоӣ яке аз падидаҳои муҳими ҷаҳони муосир мебошанд. Дар ҷомеаи муосир шаклҳои гуногуни ҳаракатҳои иҷтимоӣ вуҷуд доранд. Аз ин рӯ, таҳқиқи моҳият ва таъсири онҳо барои муайян кардани самти рушди ҷомеа ва ошкор намудани мушкилоти он аҳамияти калон дорад.

Ҳаракати иҷтимоӣ фаъолияти дастҷамъонаи одамон мебошад, ки барои ҳимояи манфиатҳои муштарак, расидан ба ҳадафҳои муайян ва ба вуҷуд овардан ё пешгирӣ кардани тағйироти иҷтимоӣ равона шудааст. Дар чунин ҳаракатҳо метавонанд аз гурӯҳҳои хурд то миллионҳо нафар иштирок кунанд.

Баъзе ҳаракатҳои иҷтимоӣ дар доираи қонунҳои мавҷуда фаъолият мекунанд. Ҳаракатҳое низ ҳастанд, ки пинҳонӣ амал менамоянд ё баъзе амалҳои онҳо хилофи қонун мебошанд. Бо вуҷуди ин, фаъолияти пинҳонӣ худ аз худ маънои ғайриқонунӣ будани ҳаракатро надорад.

Ҳаракатҳои иҷтимоӣ метавонанд дар посух ба фишор, нобаробарӣ, беадолатӣ ё вазъияти хатарнок ба вуҷуд оянд. Ҳамчунин, онҳо метавонанд ба ҳифзи муҳити зист, ҳимояи ҳуқуқҳои инсон ё дигар ҳадафҳои ҷамъиятӣ равона шаванд. Ҳаракатҳои инқилобӣ ва баъзе ҳаракатҳои динӣ низ аз ҷумлаи ҳаракатҳои иҷтимоӣ мебошанд.

Ҳаракатҳои иҷтимоиро набояд танҳо рафтори номуташаккил ва худҷӯш донист. Онҳо аксаран ҳадафҳои муайян, роҳбарон, шабакаҳои ҳамкорӣ ва стратегияҳои амал доранд. Аз ин рӯ, чунин ҳаракатҳо метавонанд кӯшиши огоҳона ва ҳамоҳангшуда барои ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ бошанд.

Издиҳом ҳамчун шакли рафтори коллективӣ

Рафтори коллективӣ дар шаклҳои гуногун зоҳир мешавад. Яке аз ин шаклҳо рафтори издиҳом мебошад.

Издиҳом ҷамъомади нисбатан муваққатии шумораи зиёди одамон дар як макон аст, ки иштирокчиёни он метавонанд бевосита ба якдигар таъсир расонанд. Издиҳом метавонад дар гирди рӯйдод, ҳадаф ё манфиати муштарак ташаккул ёбад.

Издиҳом ва ҳаракати иҷтимоӣ мафҳумҳои яксон нестанд. Издиҳом одатан ҷамъомади муваққатӣ аст, дар ҳоле ки ҳаракати иҷтимоӣ метавонад фаъолияти тӯлонӣ ва сохтори муайян дошта бошад. Издиҳом метавонад дар тазоҳурот ё дигар чорабиниҳои ҳаракати иҷтимоӣ иштирок кунад, аммо заминаи ҳатмии ҳамаи ҳаракатҳои иҷтимоӣ нест.

Инқилоби иҷтимоӣ раванди дигаргуншавии амиқи сохтори иҷтимоӣ ва сиёсӣ мебошад. Дар он ҳаракатҳои иҷтимоӣ ва ҷамъомадҳои оммавӣ метавонанд нақши муҳим дошта бошанд, вале инқилобро танҳо ба рафтори издиҳом нисбат додан дуруст нест.

Хусусиятҳои эҳтимолии рафтори издиҳом

Рафтори издиҳом аз ҳадафи ҷамъомад, шароити муҳит, муносибати иштирокчиён ва дигар омилҳо вобаста аст. Ҳамаи издиҳомҳо хатарнок нестанд ва иштирок дар онҳо ҳатман ба аз даст додани худшиносӣ ё вайрон кардани меъёрҳои иҷтимоӣ намеорад.

Бо вуҷуди ин, дар баъзе ҳолатҳо хусусиятҳои зерин мушоҳида мешаванд:

1. Талқинпазирӣ ва таъсирпазирӣ

Дар издиҳом одамон метавонанд ба эҳсосот, андешаҳо, шиорҳо ва рафтори дигарон бештар таъсирпазир шаванд. Ҳаяҷон, тарс ё хашм метавонад байни иштирокчиён паҳн гардад ва ба рафтори онҳо таъсир расонад.

Дар чунин шароит баъзе одамон метавонанд амалҳоеро анҷом диҳанд, ки дар ҳолати муқаррарӣ аз онҳо худдорӣ мекарданд. Аммо таъсири гурӯҳ ҳамеша манфӣ нест: он метавонад ҳамбастагӣ, ёрии мутақобила ва рафтори осоиштаро низ тақвият диҳад.

2. Коҳиш ёфтани эҳсоси фардият ва масъулияти шахсӣ

Дар баъзе издиҳомҳо эҳсоси ношинос мондан метавонад таваҷҷуҳи шахсро ба рафтори худ ва паёмадҳои он кам кунад. Ӯ метавонад гумон кунад, ки амалаш дар байни рафтори дигарон нонамоён мемонад ва масъулияти он ба дӯши тамоми гурӯҳ меафтад.

Дар чунин вазъият шахс метавонад бештар ба рафтори гурӯҳ пайравӣ кунад ва ба арзёбии мустақилонаи амали худ камтар аҳамият диҳад. Ин ҳолат баъзан таъсири назорати иҷтимоиро суст менамояд.

Бо вуҷуди ин, иштирок дар издиҳом маънои аз байн рафтани виҷдон, худшиносӣ ё масъулияти ҳамаи иштирокчиёнро надорад. Меъёрҳои муштараки гурӯҳ низ метавонанд рафтори одамонро танзим карда, онҳоро аз амалҳои зараровар боздоранд.

3. Эҳсоси нерӯмандӣ ва беҷазо мондан

Ҳузур дар гурӯҳи калон метавонад дар баъзе иштирокчиён эҳсоси нерӯмандӣ ва ҷасоратро зиёд кунад. Онҳо метавонанд гумон кунанд, ки назорати рафтори ҳар як иштирокчӣ душвор аст ва эҳтимоли муайян шудани шахсияти онҳо ё ба ҷавобгарӣ кашида шуданашон кам мебошад.

Агар ин эҳсос бо хашм, иғво ё суст шудани назорат ҳамроҳ шавад, эҳтимоли амалҳои хатарнок, аз ҷумла ғорат, дуздӣ, хароб кардани молу мулк, зӯроварӣ ва қасосгирӣ зиёд мешавад. Аммо чунин рафтор ба ҳамаи издиҳомҳо хос нест. Бисёр ҷамъомадҳои оммавӣ осоишта баргузор мешаванд ва иштирокчиёни онҳо қоидаҳои рафторро риоя мекунанд.

Эҳсосоти издиҳом, воҳима ва овозаҳо

Ҷомеашинос Ҷон Лофланд се эҳсоси асосиро дар рафтори издиҳом ҷудо кардааст: тарс, душманӣ ва хурсандӣ. Яке аз зуҳуроти шадиди тарс дар издиҳом воҳима мебошад. Он метавонад ҳангоми рӯ ба рӯ шудани одамон бо хатари воқеӣ ё эҳсосшуда ба вуҷуд ояд.

Раванде, ки дар он одамон аз ҷойҳои гуногун ба як макон омада, издиҳомро ташкил медиҳанд, ҷамъшавӣ номида мешавад.

Омилҳои ҷамъшавии издиҳом

Омилҳое, ки одамонро ба издиҳом ҷалб мекунанд, гуногунанд. Яке аз онҳо кунҷковӣ мебошад. Ҳангоми рух додани ҳодиса баъзе одамон мехоҳанд дар маҳалли он ҳузур дошта бошанд ва рӯйдодро бо чашми худ бинанд.

Баъзан ҳатто шахсоне, ки аз ҳадафи ҷамъомад огоҳ нестанд, ба он таваҷҷуҳ зоҳир карда, ба издиҳом ҳамроҳ мешаванд. Бархе бошуурона ва бо мақсади муайян иштирок мекунанд, дар ҳоле ки дигарон аз рӯи кунҷковӣ, таъсири эҳсосот ё пайравӣ ба атрофиён ба ҷамъомад мепайванданд. Аммо бе далел наметавон аксарияти иштирокчиёнро ноогоҳ ё бешуур шуморид.

Дар баъзе ҳолатҳо шахсони алоҳида метавонанд аз вазъият барои иғвоангезӣ ё амалҳои ғайриқонунӣ истифода баранд. Бо вуҷуди ин, чунин рафтор ба ҳамаи иштирокчиёни издиҳом хос нест.

Гирдиҳамоиҳои баҳори соли 1992 дар майдонҳои «Шаҳидон» ва «Озодӣ»-и Душанбе намунаи ҷамъомадҳои оммавӣ дар шароити буҳрони сиёсӣ буданд. Онҳо дар заминаи ихтилофҳои амиқи сиёсӣ ва иҷтимоӣ баргузор шуданд. Сар задани ҷанги шаҳрвандиро танҳо бо рафтори издиҳом шарҳ додан дуруст нест, зеро он сабабҳо ва омилҳои гуногун дошт.

Омили дигари иштирок дар ҷамъомадҳо дастрас будани вақти холӣ мебошад. Аммо вақти холӣ ё бекорӣ худ аз худ сабаби пайдоиши издиҳом нест. Барои ҷамъшавии одамон одатан ангеза, рӯйдод ё манфиати муштарак низ зарур аст.

Агар издиҳом муддате боқӣ монад, байни иштирокчиёни он робитаҳо ва роҳҳои мубодилаи иттилоот ташаккул меёбанд. Дар шароити номуайянӣ ё шиддати эҳсосот ҳатто ҳодисаи хурд метавонад нигарониро зиёд кунад ва ба пайдоиши воҳима мусоидат намояд.

Воҳима

Воҳима ҳолати тарси шадидест, ки метавонад қобилияти арзёбии оромонаи вазъият ва идора кардани рафторро коҳиш диҳад. Он дар посух ба хатари воқеӣ ё эҳсосшуда ба вуҷуд меояд ва метавонад ҳам дар шахси алоҳида ва ҳам дар гурӯҳи одамон мушоҳида шавад.

Масалан, ҳангоми офати табиӣ, амали террористӣ ё садамаи истеҳсолӣ баъзе одамон метавонанд ба воҳима афтода, барои дур шудан аз маҳалли хатар шитоб кунанд. Дар ҷойҳои серодам ҳаракати номураттаб, тела додани якдигар ва баста шудани роҳҳои баромад метавонанд боиси ҷароҳат ё зери пой мондани одамон шаванд.

Бо вуҷуди ин, на ҳар гурез аз хатар нишонаи воҳима аст. Дур шудан аз маҳалли хатар метавонад амали оқилона ва зарурӣ бошад. Ҳамчунин, осеб дидани одамон дар издиҳом на ҳамеша аз воҳима сар мезанад; зичии аз ҳад зиёди одамон ва камбудиҳои ташкили ҳаракат низ метавонанд сабаби он гарданд.

Муносибати мутақобилаи иштирокчиён метавонад тарсу нигарониро зиёд кунад ё, баръакс, тавассути ҳамкорӣ ва ёрии мутақобила онро коҳиш диҳад. Иттилооти дақиқ, дастурҳои равшан ва роҳҳои бехатари баромад барои пешгирии воҳима аҳамияти калон доранд.

Яке аз омилҳое, ки метавонад тарс ва воҳимаро тақвият диҳад, паҳн шудани овозаҳо мебошад.

Овозаҳо ва таъсири онҳо

Овоза иттилоот ё хабарест, ки дурустии он ҳанӯз тасдиқ нашудааст ва аз шахс ба шахс паҳн мешавад. Овозаҳо бештар дар шароити норасоии иттилоот, номуайянии вазъият ё нобоварӣ ба манбаъҳои расмӣ пайдо мешаванд.

Овоза одатан ба ҳодисаҳое дахл дорад, ки барои одамон муҳиманд, вале онҳо дар бораи он маълумоти кофӣ надоранд. Чунин хабарҳо метавонанд ба андеша, эътиқод ва рафтори одамон таъсири қавӣ расонанд. Баъзе одамон ҳатто пеш аз санҷидани дурустии хабар дар асоси он амал мекунанд.

Овоза ҳатман дурӯғ нест: он метавонад дуруст, қисман дуруст ё комилан нодуруст бошад. Ҳангоми аз забон ба забон гузаштан ҷузъиёти хабар метавонанд тағйир ёбанд, баъзе маълумот аз байн равад ё ба он муболиға ва тафсирҳои нав илова шаванд.

Паҳншавии овозаҳо метавонад кӯшиши одамон барои фаҳмидани вазъият ва дастрас кардани иттилооти муҳим бошад. Агар маълумоти расмӣ сари вақт, равшан ва боэътимод пешниҳод нашавад, овозаҳо метавонанд ҷойи онро гиранд.

Дар давраҳои шиддати иҷтимоӣ, бетартибӣ ва ноустувории иқтисодиву сиёсӣ шароит барои паҳншавии овозаҳо бештар мешавад. Онҳо метавонанд нигаронӣ ва нобовариро афзоиш дода, ба рафтори гурӯҳӣ таъсир расонанд.

Овозаҳои бардурӯғ дар рақобати носолими иқтисодӣ низ истифода мешаванд. Паҳн кардани хабарҳои нодуруст дар бораи ширкатҳо, маҳсулот ё муассисаҳои молиявӣ метавонад ба обрӯ ва фаъолияти онҳо зарар расонад. Агар чунин хабарҳо қасдан барои фиреб додани мардум паҳн шаванд, сухан дар бораи иттилооти бардурӯғи ҳадафманд меравад.

Барои коҳиш додани таъсири овозаҳо зарур аст, ки иттилоот сари вақт ва аз манбаъҳои боэътимод пешниҳод гардад ва одамон пеш аз паҳн кардани хабар дурустии онро санҷанд.

Хурсандии издиҳом

Ҳолатҳое низ вуҷуд доранд, ки издиҳом дар натиҷаи рӯйдоди фараҳбахш ба ҳаяҷон омада, хурсандии худро якҷоя изҳор мекунад. Дар чунин ҳолатҳо одамон барои ҷашн гирифтани воқеаи муҳим ва хурсандибахш ҷамъ меоянд. Ғалабаи дастаи дӯстдоштаи варзишӣ, таҷлили рӯйдоди таърихӣ ё баргузории ҷашну маросимҳои динӣ аз ҷумлаи чунин ҳолатҳо мебошанд.

Иштирокчиёни ин ҷамъомадҳо одатан меъёрҳои иҷтимоиро риоя мекунанд. Бо вуҷуди ин, рафтори онҳо ба шароити баргузории чорабинӣ, дараҷаи ҳаяҷон ва тарзи ташкили ҷамъомад низ вобаста аст.

Назарияҳои ҷомеашиносӣ дар бораи издиҳом

Дар ҷомеашиносӣ барои шарҳи рафтори издиҳом якчанд назария пешниҳод шудааст. Дар зер яке аз онҳоро мухтасар баррасӣ мекунем.

Назарияи сироятёбии эҳсосот

Мувофиқи назарияи сироятёбӣ, дар издиҳом эҳсосот, андешаҳо ва рафтори як иштирокчӣ метавонанд зуд ба дигарон гузаранд ва паҳн шаванд. Ҷонибдорони ин назария бар онанд, ки дар чунин шароит рӯҳияи умумӣ тақвият меёбад ва одамон ба рафтори ҳамдигар бештар пайравӣ мекунанд. Дар натиҷа, иштирокчиён метавонанд ба рӯйдодҳо вокунишҳои монанд нишон диҳанд.

Яке аз намояндагони маъруфи ин назария донишманди фаронсавӣ Гюстав Лебон мебошад. Ӯ аз муҳаққиқони таъсиргузори аввали психологияи издиҳом ба шумор меравад.

Лебон дар асари худ «Психологияи издиҳом» рафтори одамонро дар ҷамъомадҳои оммавӣ баррасӣ кардааст. Ба андешаи ӯ, рафтори шахсе, ки зери таъсири эҳсосоти издиҳом қарор мегирад, метавонад аз рафтори ҳамон шахс дар танҳоӣ ё гурӯҳи хурд фарқ кунад. Дар чунин шароит одам метавонад ба амалҳои харобкорона ё қаҳрамононае даст занад, ки дар ҳолати муқаррарӣ ба онҳо ҷуръат намекард.

Лебон бар он назар буд, ки дар издиҳом як навъ рӯҳияи коллективӣ ташаккул меёбад. Ӯ се омили асосии ин равандро ҷудо мекард:

1. Эҳсоси ношинос мондан ва нерӯмандӣ. Шахс дар байни шумораи зиёди одамон метавонад эҳсос кунад, ки шахсияташ шинохта намешавад. Ба андешаи Лебон, ин ҳолат эҳсоси масъулияти шахсиро суст карда, ба иштирокчӣ ҷасорат ва эҳсоси нерӯмандӣ мебахшад.

2. Сироятёбии эҳсосот ва рафтор. Рӯҳия, андеша ва амалҳои иштирокчиён метавонанд аз як нафар ба нафари дигар паҳн шаванд. Дар натиҷа, шахс ба рафтори атрофиён пайравӣ мекунад ва амалҳоеро такрор менамояд, ки дигарон анҷом медиҳанд. Истилоҳи «сироятёбӣ» дар ин ҷо маънои маҷозӣ дорад.

3. Талқинпазирӣ. Ба андешаи Лебон, одамон дар издиҳом ба талқин бештар дода мешаванд. Ӯ ин ҳолатро ба таъсири гипноз монанд мекард. Дар чунин шароит суханон, дастурҳо ва мавқеи пешвоёни издиҳом метавонанд ба рафтори иштирокчиён таъсири қавӣ расонанд.

Мувофиқи назари Лебон, шахс дар издиҳом метавонад қобилияти назорати мустақилонаи рафтор ва арзёбии паёмадҳои амалҳои худро қисман аз даст диҳад. Ӯ бештар зери таъсири эҳсосоти умумӣ ва тарғибу ташвиқи пешвоён қарор мегирад.

Лебон чунин тағйиротро бисёр шадид тасвир мекард. Ба андешаи ӯ, ҳатто шахси бомаърифат метавонад дар издиҳом бештар ба ғаризаҳо такя кунад ва рафтори бераҳмона ё харобкорона нишон диҳад. Ҳамзамон, ӯ таъкид мекард, ки таъсири издиҳом метавонад шахсро ба фидокорӣ, шуҷоат ва қаҳрамонӣ низ водор созад.

Ин андешаҳо бояд ҳамчун дидгоҳи назариявии Лебон фаҳмида шаванд, на ҳамчун хусусиятҳои ҳатмии ҳамаи издиҳомҳо. Одамон дар ҷамъомадҳои оммавӣ ҳамеша худназоратӣ ва қобилияти андешидани худро аз даст намедиҳанд. Рафтори онҳо ба ҳадафи ҷамъомад, меъёрҳои гурӯҳӣ, муносибатҳои байни иштирокчиён ва шароити иҷтимоӣ низ вобаста аст.