Ташкилотҳои иҷтимоӣ.

1. Мафҳуми ташкилоти иҷтимоӣ.
2. Таснифоти ташкилотҳои иҷтимоӣ.
3. Идоракунӣ дар ташкилот.
4. Бюрократия ва олигархия.

Мафҳуми ташкилоти иҷтимоӣ

Ташкилот ҳамчун яке аз унсурҳои сохтори иҷтимоӣ дар ҳама низомҳо ҷой дорад. Одамон асосан дар ташкилотҳои гуногун кору фаъолият мекунанд, дар маҳалҳои ҷойгиршавии онҳо зиндагӣ мекунанд ва чизҳои барои зиндагӣ заруриро аз ташкилотҳои савдо харидорӣ менамоянд. Онҳо дар ташкилотҳо таваллуд мешаванд, таҳсил мекунанд ва истироҳат менамоянд.

Одамон дар ташкилотҳо кор карда, талаботи муҳими моддӣ ва маънавии хешро қонеъ мегардонанд. Тавассути ташкилотҳо кору фаъолият ва зиндагии мо ба тартиб даромада, муттаҳидшавии одамон имконпазир мегардад. Самаранокии меҳнат, созандагӣ ва эҷодкории одамон ба шарофати ташкилотҳои иҷтимоӣ амалӣ мешаванд.

Ташкилотҳо ифодагари сатҳи баланди ташаккули низоми иҷтимоӣ мебошанд. Аз ин лиҳоз, пайдоиш, ташаккул ва тараққиёти ҷомеаро бе омӯзиши шаклҳои ташкилии он фаҳмидан ғайриимкон аст.

Мафҳуми «ташкилот» аз калимаи фаронсавии organisation ва лотинии organiso, ба маънои «ба тартиб даровардан» ва «сохтори муназзам бахшидан», гирифта шудааст. Ташкилот унсури сохтори ҷомеа ва шакли фаъолияти гурӯҳии одамон буда, барои расидан ба мақсадҳои муайян равона шудааст ва дорои сохтори ба дараҷаи баланд расмигардонидашуда мебошад.

Ба андешаи Э. Гидденс, ташкилот иттиҳоди калони одамонест, ки дар асоси робитаҳои муайян барои расидан ба мақсадҳои махсус фаъолият мекунад.

Бештари гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаи муосир дар шакли ташкилот вуҷуд доранд, аз ҷумла мактабҳо, муассисаҳои таҳсилоти олӣ, коллективҳои меҳнатӣ, ҳизбҳо, иттифоқҳои касаба ва ғайра. Ташкилотҳои иҷтимоӣ аз гурӯҳҳои дигар, аз қабили оила ва гурӯҳи дӯстон, пеш аз ҳама бо хусусияти расмии муносибатҳояшон фарқ мекунанд.

Ду механизми асосии таъсисёбии ташкилот вуҷуд дорад:

• Ба даст овардани мақсадҳои умумӣ ба амалӣ шудани мақсадҳои фардӣ вобаста аст.
• Ба даст овардани мақсадҳои фардӣ ба амалӣ шудани мақсадҳои умумӣ вобаста аст.

Тавассути механизми якум ташкилотҳои меҳнатӣ, аз ҷумла корхонаҳо ва идораҳо, таъсис меёбанд. Дар мавриди дуюм ҷамъиятҳои саҳомӣ ё иттиҳодияҳо созмон меёбанд.

Аз ин лиҳоз, аломати асосии ташкилоти иҷтимоӣ умумияти мақсад мебошад. Яъне пайванди мақсадҳои фардӣ ва гурӯҳӣ заминаи ба вуҷуд омадани ташкилотҳоро фароҳам меорад.

Ташкилотҳо барои қонеъ гардонидани манфиатҳо ё талаботи моддию маънавии афрод ва гурӯҳҳо таъсис меёбанд. Агар талаботи иҷтимоӣ ва зарурати қонеъ гардонидани онҳо ба миён наояд, заминаи таъсиси ташкилотҳои иҷтимоӣ низ ба вуҷуд намеояд. Пас аз пурра қонеъ шудани талаботе, ки ташкилот барои он таъсис ёфтааст, фаъолияти он метавонад анҷом ёбад.

Бо пайдоиш ва густариши ташкилотҳои иҷтимоӣ хусусиятҳои зерин мушоҳида мешаванд:

1. Афзоиши шумораи аъзо ва расмӣ шудани робитаҳо. Бо зиёд шудани шумораи аъзои ташкилот роҳбарон ва тобеон якдигарро камтар мешиносанд. Робитаҳои бевоситаи байни онҳо маҳдуд шуда, муносибатҳо бештар хусусияти расмӣ мегиранд.

2. Тақсимоти амиқи меҳнат ва маҳдуд шудани имкони иваз кардани ҳамдигар. Дар дохили ташкилот гурӯҳҳои гуногуни тахассусӣ амал мекунанд, ки барои иҷрои вазифаҳои муайян омода шудаанд. Сармуҳосиб, муҳандис, таъмиргар ва дигар кормандон ҳар кадом вазифаи худро иҷро менамоянд. Гузаронидани корманд аз як ихтисос ё вазифа ба ихтисосу вазифаи дигар, бе омодагии зарурӣ, метавонад душвор ё ғайриимкон бошад. Тақсимоти меҳнат яке аз воситаҳои муҳими баланд бардоштани ҳосилнокии меҳнат дар ташкилот мебошад.

Таснифоти ташкилотҳои иҷтимоӣ

Ташкилот воситаи ҳалли мушкилоти ҷамъиятӣ ва расидан ба мақсадҳои муайян ба ҳисоб меравад. Он ҳамчун умумияти махсуси иҷтимоӣ аз маҷмӯи гурӯҳҳои иҷтимоӣ, мақсадҳо, қоидаҳо ва муносибатҳои мутақобила таркиб ёфтааст.

Унсури асосии ташкилот мақсад мебошад. Одамон маҳз барои расидан ба мақсадҳои муайян дар ташкилотҳо муттаҳид мешаванд. Барои амалӣ намудани ин мақсадҳо ташкилот таъсис дода, дар он низоми зинабандӣ ва идоракуниро ҷорӣ мекунанд.

Ҳар як ташкилот мақсаду вазифаҳои хоси худро дорад. Ташкилотҳои иҷтимоиро аз рӯйи хусусиятҳои гуногун ба гурӯҳҳои зерин ҷудо мекунанд:

• Давлатӣ ва ғайридавлатӣ.
• Буҷетӣ ва ғайрибуҷетӣ.
• Ҷамъиятӣ ва ғайриҷамъиятӣ.
• Расмӣ ва ғайрирасмӣ.
• Тиҷоратӣ ва ғайритиҷоратӣ.

Аз ҷумлаи шаклҳои муҳими ташкилотҳои иҷтимоӣ ташкилотҳои расмӣ ва ғайрирасмӣ мебошанд.

Ташкилотҳои расмӣ

Ташкилоти расмӣ дорои низоми муайяни сохторӣ буда, фаъолияти меҳнатӣ ва рафтори хизматии кормандонро танзим мекунад. Дар он стандартҳо, қарорҳо, барномаҳо, ҳуқуқу вазифаҳои кормандон ва тартиби фаъолият дар асоси ҳуҷҷатҳои меъёрӣ муайян карда мешаванд.

Зинабандии мансабҳо, муносибатҳои роҳбариву тобеият ва тақсимоти дақиқи вазифаҳо аз хусусиятҳои асосии ташкилоти расмӣ мебошанд. Фаъолияти мақсаднок ва вазифаҳои муайян сохтори онро ташкил медиҳанд.

Мақсади ташкилот метавонад истеҳсоли молу маҳсулот ё хизматрасонӣ бошад. Барои иҷрои ин вазифаҳо ҳамкории одамони зиёд зарур аст. Дар чунин ташкилот ҳар як фард вазифаи муайяни худро тибқи дастурамалҳо ва супоришҳои додашуда иҷро мекунад.

Масъалаи ташкилотҳои мақсаднокро О. И. Шкаратан баррасӣ кардааст. Ӯ ин навъи ташкилотро ҳамчун низоми муносибатҳои расмӣ тавсиф менамояд, ки фаъолияти он тавассути амру фармонҳо, дастурҳо, қонунҳо, қоидаҳо, меъёрҳо ва ҷадвали воҳидҳои корӣ танзим мешавад.

Дар ин низом ҷиҳатҳои зерин ҷудо карда мешаванд:

1. Ташкили уфуқӣ. Вазифаҳо байни бригадаҳо, қитъаҳо, шуъбаҳо ва дигар воҳидҳои сохторӣ тақсим мешаванд. Ин тақсимот тавассути дастурамалҳо, амру фармонҳо ва дигар ҳуҷҷатҳо ба расмият дароварда мешавад. Ҳар як воҳид вазифаҳо ва усулҳои хоси фаъолияти худро дорад.

2. Ташкили амудӣ. Мансабҳо аз рӯйи мартаба зинабандӣ мешаванд. Кормандон дар сатҳҳои гуногун вазифаҳои муайянро иҷро мекунанд ва байни онҳо муносибатҳои роҳбариву тобеият барқарор мегарданд.

3. Низоми коммуникатсионӣ. Ин низом роҳҳо ва усулҳои интиқоли иттилоотро дар бар мегирад. Фармону супоришҳо «аз боло ба поён», ҳисоботу пешниҳодҳои кормандон «аз поён ба боло» интиқол меёбанд. Муҳокима ва мубодилаи афкор дар байни кормандон ва воҳидҳои ҳамсатҳ низ сурат мегирад.

Ҳамаи ин муносибатҳо ба расмият дароварда шуда, ба идоракунии ташкилот, назорати иҷрои қарорҳо ва танзими фаъолият мусоидат мекунанд.

Ташкилоти расмӣ дар асоси робитаҳо, мавқеъҳо ва меъёрҳои расмии иҷтимоӣ бунёд меёбад. Асоси сохтори онро тақсимоти меҳнат ташкил медиҳад, ки дар вазифаҳо, мансабҳо ва мавқеи кормандон зоҳир мешавад.

Ташкилоти расмӣ хусусиятҳои зерин дорад:

1. Мақсаду мароми муайян ва ошкор.
2. Нақшаи муайяни фаъолият.
3. Меъёру қоидаҳои фаъолият.
4. Намунаҳои рафтори хизматӣ.
5. Арзишҳои муайян.
6. Вазифаҳои мушаххас.

Ташкилотҳои расмӣ ба се намуд ҷудо мешаванд:

• Ихтиёрӣ.
• Маҷбурӣ.
• Манфиатӣ.

Ташкилотҳои ихтиёрӣ иттиҳодияҳое мебошанд, ки аъзои онҳо ҳуқуқ доранд озодона ба онҳо дохил шаванд ё аз онҳо хориҷ гарданд. Маҳфили шоҳмотбозон, ҷамъияти ҳифзи ҷангал, ҷамъияти моҳидорон ва ассотсиатсияи сотсиологҳо метавонанд намунаи чунин иттиҳодияҳо бошанд. Иштирок дар онҳо аксаран бе гирифтани музди меҳнат ва бо мақсади амалӣ кардани манфиатҳои умумӣ сурат мегирад.

Ташкилотҳои маҷбурӣ ташкилотҳое мебошанд, ки шахс метавонад бар хилофи хоҳиши худ ба онҳо дохил карда шавад. Маҳбас, бистарӣ кардани маҷбурӣ дар беморхонаи рӯҳӣ ва хизмати ҳатмии ҳарбӣ мисолҳои чунин муносибат мебошанд.

Ташкилотҳои манфиатӣ ташкилотҳое мебошанд, ки одамон барои ба даст овардани манфиат ё натиҷаи муайян ба онҳо мепайванданд. Масалан, шахс барои гирифтани таҳсил ба донишгоҳ дохил мешавад ё барои гирифтани музди меҳнат дар ширкат кор мекунад.

Ташкилотҳои ғайрирасмӣ

Дар дохили ташкилотҳои расмӣ робитаҳо ва гурӯҳҳои ғайрирасмӣ низ ба вуҷуд меоянд. Яке аз заминаҳои пайдоиши онҳо маҳдудиятҳо ва норасоиҳои муносибатҳои расмӣ мебошад.

Ташкилоти ғайрирасмӣ, пеш аз ҳама, шабакаи робитаҳои байнишахсӣ аст. Кормандон барои раҳоӣ аз кашолкориҳои бюрократӣ байни худ созишҳои ғайрирасмӣ мекунанд ва дар муҳити кор муносибатҳои дӯстона ба роҳ мемонанд.

Чунин робитаҳо метавонанд ба фаъолияти ташкилоти расмӣ ёрӣ расонанд: мақсадҳоро барои кормандон равшантар созанд, ҳамкориро осон кунанд ва ҳалли баъзе масъалаҳоро суръат бахшанд. Ҳамин тариқ, гурӯҳҳои ғайрирасмӣ байни фард ва ташкилоти расмӣ нақши миёнаравро мебозанд.

Ғайр аз ин, сохторҳои бюрократӣ метавонанд ба кормандон фишори равонӣ расонанд. Дар чунин ҳолат онҳо тавассути робитаҳои ғайрирасмӣ ҳамдардӣ ва дастгирии дӯстону ҳамкоронро меҷӯянд.

Ташкилотҳои ғайрирасмӣ дар асоси манфиатҳои умумӣ ва муносибатҳои шахсии аъзои гурӯҳ ба вуҷуд меоянд. Онҳо метавонанд сохтори ғайрирасмии худидоракунӣ ва худтанзимкунӣ дошта бошанд.

Шахс дар чунин гурӯҳҳо нисбатан озод фаъолият мекунад, зеро муносибатҳо бо қоидаҳои сахту муфассали расмӣ маҳдуд намешаванд. Ин муҳит метавонад барои эҷодкорӣ, фаъолияти самаранок ва пешниҳоди навоварӣ имконият фароҳам оварад.

Гурӯҳи дӯстони ҳамкор, маҳфили худҷӯши кормандон ё шабакаи ёрии байниҳамдигарӣ намунаҳои робитаҳои ғайрирасмӣ мебошанд. Ғайрирасмӣ будан худ аз худ маънои пинҳонӣ ё ғайриқонунӣ буданро надорад.

Ташкилотҳои расмӣ ва ғайрирасмӣ бо тарзи ташаккул ва танзими фаъолияташон фарқ мекунанд. Аз як тараф, иттиҳодияҳои ғайрирасмӣ метавонанд тадриҷан ба ташкилоти расмӣ табдил ёбанд. Аз тарафи дигар, дар дохили ташкилотҳои расмӣ гурӯҳҳои ғайрирасмӣ пайдо мешаванд, ки муносибатҳои кориро тақвият дода, тартиботи маъмуриро пурра мекунанд.

Ташкилотҳои ғайрирасмӣ се вазифаи асосиро иҷро мекунанд:

1. Паҳн кардани иттилоот, ақидаҳо ва андешаҳо.
2. Мусоидат ба ҳалли масъалаҳое, ки бо роҳҳои расмӣ ҳал намешаванд ё ҳалли онҳо тӯл мекашад.
3. Қонеъ гардонидани ниёз ба эҳтиром, эътироф, обрӯ ва озодии интихоб.

Дар матн ба андешаҳои Ч. Барнард низ ишора мешавад, ки ҳамоҳангии фаъолияти кормандон ва муттаҳид шудани кӯшишҳои онҳоро барои фаъолияти ташкилот муҳим медонад. Чунин ҳамоҳангӣ метавонад самаранокии кори ташкилотро баланд бардорад.

Вақте шумораи аъзои ташкилот кам аст, муносибатҳои бевоситаи шахсӣ метавонанд иҷрои самараноки вазифаҳоро таъмин кунанд. Аммо дар ташкилотҳои бузург танҳо чунин муносибатҳо кофӣ нестанд. Барои расидан ба мақсадҳо тақсимоти вазифаҳо, қоидаҳои расмии корӣ ва маъмурӣ, инчунин низоми муайяни идоракунӣ зарур мешаванд. Бюрократия яке аз шаклҳои ташкили идоракунӣ мебошад, ки барои қонеъ гардонидани чунин талабот ба вуҷуд омадааст.

Идоракунӣ дар ташкилот

Асоси фаъолияти ташкилотҳои расмиро идоракунӣ ташкил медиҳад. Усулҳои идоракунӣ маҷмӯи роҳҳои таъсиррасонии мақсаднок ба кормандон, гурӯҳҳо ва коллектив мебошанд. Дар ҳар зинаи идоракунӣ масъалаҳои махсус ба миён меоянд ва барои ҳалли онҳо усулҳои мувофиқ таҳия ва истифода мешаванд.

Барои таъсир расонидан ба кормандони алоҳидаи ташкилот роҳҳои гуногунро истифода мебаранд, аз ҷумла:

• фармону супоришҳо;
• ҳавасмандгардонӣ;
• низоми арзишҳо;
• тағйир додани муҳити иҷтимоӣ ва шароити меҳнат.

Дар раванди идоракунӣ хусусиятҳои шахсии роҳбар зоҳир мешаванд. Аз ин рӯ, услубҳои гуногуни роҳбарӣ ба вуҷуд меоянд. Услуби роҳбарӣ тарзи нисбатан устувори муносибати роҳбар бо зердастон ва роҳҳои ҳалли масъалаҳои корӣ мебошад.

Услубҳои асосии роҳбарӣ инҳоянд:

1. Роҳбарии авторитарӣ. Роҳбар қарорҳоро асосан мустақилона қабул мекунад, андешаи зердастонро кам ба инобат мегирад ва иҷрои дастурҳои худро талаб менамояд.
2. Роҳбарии демократӣ. Роҳбар зердастонро ба муҳокима ва ҳалли масъалаҳои умумӣ ҷалб мекунад ва андешаҳои онҳоро ба назар мегирад.
3. Роҳбарии либералӣ ё камдахолат. Роҳбар ба фаъолияти кормандон кам дахолат мекунад ва ба онҳо мустақилияти зиёд медиҳад. Агар ин услуб бо ҳамоҳангсозӣ ва масъулияти кофӣ ҳамроҳ набошад, таъсири роҳбар ба коллектив коҳиш меёбад.

Услуби роҳбарӣ бо фарҳанги идоракунӣ робитаи зич дорад ва дар муносибат бо кормандон, қабули қарорҳо ва ҳавасмандгардонии меҳнат зоҳир мешавад.

Ҳавасмандгардонӣ усули таъсир расонидан ба рафтори меҳнатии кормандон тавассути қонеъ кардани ниёзҳои онҳо ва қадрдонии кӯшишу натиҷаҳои меҳнаташон мебошад. Он метавонад шакли моддӣ, аз қабили музди меҳнат ва мукофотпулӣ, ё шакли ғайримоддӣ, аз қабили эътирофи дастовардҳо, имкони пешрафт ва беҳтар кардани шароити корро дошта бошад.

Ҳавасмандгардонии дуруст метавонад кормандонро ба иҷрои беҳтари вазифаҳо водор созад ва дар бисёр ҳолатҳо аз фармону назорати мустақим самараноктар бошад.

Бюрократия ва олигархия

Бюрократия

Бюрократия шакли ташкили идоракунӣ мебошад, ки ба иерархияи мансабҳо, тақсимоти вазифаҳо, қоидаҳои расмӣ ва ваколатҳои муайян асос меёбад. Иерархия низоми зинабандии мансабҳо ва тобеияти зинаҳои поёнӣ ба зинаҳои болоӣ мебошад.

Дар гуфтори рӯзмарра калимаи «бюрократия» баъзан ба маънои коғазбозӣ, расмиятчигии аз ҳад зиёд ва кашолкорӣ истифода мешавад. Аммо дар маънои илмӣ он худ аз худ маънои бесамарӣ ё коғазбозиро надорад. Ин падидаҳо метавонанд аз камбудиҳои фаъолияти низоми бюрократӣ бошанд.

Яке аз назарияҳои таъсиргузор дар бораи бюрократияро сотсиологи олмонӣ Макс Вебер пешниҳод кардааст. Ӯ бюрократияро воситаи ба низом даровардан ва ҳамоҳанг сохтани фаъолияти муштараки одамон медонист.

Вебер бар он назар буд, ки сохтори бюрократӣ барои идора кардани ташкилотҳои калон ва корҳои мураккаби ҷамъиятӣ имкониятҳои муҳим фароҳам меорад. Ҳамзамон, ӯ аз паёмадҳои манфии густариши бюрократия, аз ҷумла маҳдуд шудани озодии шахс, нигарон буд.

Вебер модели назариявии бюрократияро «навъи идеалӣ» номидааст. Дар ин ҷо «идеалӣ» маънои бенуқсон ё беҳтаринро надорад. Ин мафҳум модели таҳлилиеро ифода мекунад, ки хусусиятҳои асосии падидаро равшан месозад. Ташкилотҳои воқеӣ метавонанд танҳо қисман ба ин модел мувофиқат кунанд.

Хусусиятҳои асосии бюрократия дар модели Вебер чунинанд:

1. Тақсимоти дақиқи вазифаҳо ва масъулият. Ҳар мансаб доираи муайяни вазифаҳо, ваколатҳо ва масъулият дорад. Фаъолияти мунтазами ташкилот дар асоси тақсимоти меҳнат ба роҳ монда мешавад.

2. Иерархияи мансабҳо. Ҳар мансаб дар сохтори ташкилот мавқеи муайянро ишғол мекунад. Зинаҳои поёнӣ ба зинаҳои болоӣ ҳисобот медиҳанд. Роҳбарон дар доираи ваколатҳои худ барои фаъолияти зердастон низ масъул мебошанд.

3. Қоидаҳо ва меъёрҳои расмӣ. Фаъолияти ташкилот дар асоси низоми қоидаҳои умумӣ сурат мегирад. Ин қоидаҳо вазифаҳои кормандон ва муносибатҳои байни онҳоро муайян карда, идомаи фаъолияти ташкилотро ҳангоми иваз шудани кормандон таъмин менамоянд.

4. Интихоби кормандон аз рӯи салоҳияти касбӣ. Ба вазифаҳо бояд шахсоне қабул шаванд, ки дониш, малака ва тахассуси зарурӣ доранд. Интихоб набояд ба хешутаборӣ, ошнобозӣ ё муносибатҳои шахсӣ асос ёбад. Салоҳияти касбӣ метавонад тавассути таҳсилот, санҷишҳои тахассусӣ ва таҷрибаи корӣ арзёбӣ шавад.

5. Ҷудо будани мансаб аз моликияти шахсӣ. Мансаб ва воситаҳои корӣ моликияти шахсии мансабдор нестанд. Корманд ҳақ надорад вазифаи худро ҳамчун дороии шахсӣ истифода барад ё онро ба мерос гузорад. Ташкилот бояд воситаҳо ва шароити зарурии иҷрои вазифаҳоро таъмин намояд.

6. Фаъолияти касбӣ ва пешрафти хизматӣ. Кор дар ташкилот ҳамчун фаъолияти касбии давомдор баррасӣ мешавад. Пешрафти мансабӣ ба тахассус, собиқа ва натиҷаҳои хизмат вобаста аст. Музди меҳнат ва таъминоти нафақавӣ низ тибқи қоидаҳои муқарраршуда муайян мешаванд.

7. Ҳуҷҷатгузории хаттӣ. Қарорҳо, фармонҳо ва дастурҳои маъмурӣ дар шакли хаттӣ сабт ва нигоҳдорӣ мешаванд. Ин кор пайгирии қарорҳо, назорат ва ҳисоботдиҳиро осон мекунад.

Дар модели Вебер муносибатҳои хизматӣ ҳамчунин хусусияти ғайришахсӣ доранд: қарорҳо бояд дар асоси қоидаҳо ва вазифаҳои расмӣ қабул шаванд, на аз рӯи дӯстӣ, душманӣ ё манфиатҳои шахсӣ.

Вебер рушди бюрократияро бо густариши давлатҳои муосир ва иқтисоди сармоядорӣ алоқаманд медонист. Бо вуҷуди ин, сохторҳои бюрократӣ танҳо ба ҷомеаҳои сармоядорӣ хос нестанд ва дар низомҳои гуногуни сиёсиву иқтисодӣ вуҷуд доранд.

Маҳдудиятҳои бюрократия

Бюрократия дар баробари афзалиятҳо маҳдудиятҳо низ дорад. Мунаққидони он таъкид мекунанд, ки расмиятчигии аз ҳад зиёд метавонад инсонро ба иҷрокунандаи механикии дастурҳо табдил диҳад ва ташаббусу эҷодкории ӯро маҳдуд созад.

Мушкилоти асосии низоми бюрократӣ метавонанд чунин бошанд:

1. Бартарӣ пайдо кардани манфиатҳои шахсӣ. Баъзе кормандон ё роҳбарон метавонанд ваколатҳо ва имкониятҳои ташкилотро барои манфиатҳои шахсии худ истифода баранд.

2. Мутобиқшавии суст ба тағйирот. Қоидаҳои сахт ва тартиботи мураккаб метавонанд вокуниши ташкилотро ба тағйироти иҷтимоӣ, иқтисодӣ ё технологӣ суст намоянд.

3. Ба ҳадаф табдил ёфтани қоидаҳо. Дар баъзе ҳолатҳо риояи расмиёт аз ҳалли масъала ва расидан ба ҳадафи асосии ташкилот муҳимтар мегардад.

4. Маҳдуд шудани ташаббус ва эҷодкорӣ. Агар кормандон танҳо ба иҷрои дастурҳо одат кунанд, имкони ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳалли масъалаҳо кам мешавад.

5. Коғазбозӣ ва кашолкорӣ. Зиёд будани марҳилаҳои мувофиқа, ҳуҷҷатгузорӣ ва назорат метавонад қабули қарорҳо ва иҷрои корҳоро ба таъхир андозад.

6. Афзоиши нолозими дастгоҳи маъмурӣ. Шумораи мансабҳо ва кормандони маъмурӣ метавонад бе зиёд шудани ҳаҷми воқеии кор ё беҳтар шудани натиҷаҳо афзоиш ёбад.

Дар шароити буҳрон ин камбудиҳо бештар намоён мешаванд. Агар ташкилот ба тағйирот сари вақт мутобиқ нашавад, расмиёти мураккаби он метавонад ҳалли мушкилотро душвортар гардонад.

Бо вуҷуди ин, бесамарӣ хусусияти ҳатмии ҳар низоми бюрократӣ нест. Натиҷаи фаъолияти он ба сифати роҳбарӣ, салоҳияти кормандон, шаффофият, ҳисоботдиҳӣ ва имкони таҷдиди қоидаҳо вобаста мебошад.

Коррупсия, истифодаи мансаб барои манфиатҳои тиҷоратии шахсӣ, бархӯрди манфиатҳо ва суиистифода аз ваколатҳо низ метавонанд фаъолияти низоми идоракуниро халалдор созанд. Аммо ин падидаҳоро набояд бо худи мафҳуми бюрократия яксон донист.

Олигархия

Олигархия шакли ҳукмронӣ ё идоракунӣ мебошад, ки дар он қудрати асосӣ дар дасти гурӯҳи хурди одамон ҷамъ мешавад. Ин гурӯҳ метавонад қарорҳои муҳимро қабул кунад, захираҳоро тақсим намояд ва дастрасӣ ба иттилоотро назорат кунад.

Дар шароити олигархӣ эҳтимол дорад манфиатҳои гурӯҳи ҳукмрон аз манфиатҳои умумии ташкилот ё ҷомеа болотар гузошта шаванд.

Сотсиолог Роберт Михелс тамоюли дар дасти гурӯҳи хурди роҳбарон мутамарказ шудани қудратро таҳлил карда, онро «қонуни оҳанини олигархия» номидааст. Ба андешаи ӯ, ҳатто ташкилотҳое, ки бо ҳадафҳои демократӣ таъсис меёбанд, ҳангоми калон ва мураккаб шудан ба чунин тамоюл дучор мешаванд.

Михелс сабабҳои асосии ин равандро чунин шарҳ медиҳад:

1. Зарурати роҳбарӣ ва тақсимоти вазифаҳо. Ташкилоти калон ба роҳбарони доимӣ ва сохтори идоракунӣ ниёз дорад. Дар натиҷа, қабули қарорҳо тадриҷан дар дасти гурӯҳи маҳдуд ҷамъ мешавад.

2. Бартарии роҳбарон дар дониш ва дастрасӣ ба захираҳо. Роҳбарон одатан ба иттилооти бештар, таҷрибаи идоракунӣ, робитаҳои муфид ва захираҳои ташкилот дастрасӣ доранд. Ин имкониятҳо мавқеи онҳоро нисбат ба аъзои оддӣ қавитар мекунанд.

3. Иштироки маҳдуди аъзои оддӣ. На ҳамаи аъзои ташкилот вақт, имконият ё хоҳиши иштирок дар идоракуниро доранд. Баъзеҳо масъулияти қабули қарорҳоро ба роҳбарон вогузор мекунанд ва ба масъалаҳои ташкилот камтар таваҷҷуҳ менамоянд.

Дар натиҷа, роҳбарон метавонанд мавқеи худро устувор гардонанд ва назорати аъзои оддӣ бар фаъолияти онҳо коҳиш ёбад.

Бо вуҷуди ин, ҳамаи ташкилотҳоро яксон олигархӣ номидан дуруст нест. Дараҷаи мутамарказшавии қудрат дар онҳо фарқ мекунад. Интихоботи мунтазам, ивазшавии роҳбарон, шаффофияти қарорҳо, ҳисоботдиҳӣ ва иштироки фаъоли аъзо метавонанд тамоюлҳои олигархиро маҳдуд созанд.