Манзури Хайём аз шароби ноб чӣ чизе буда?

Дар эҷодиёти Хайём тавсифи май мақоми хоса дорад. Ин суханвари барҷаста аз образи май барои баёни озодандешӣ ва танқиди мутаассибоне истифода мебарад, ки мекӯшиданд ақли инсонро занҷирбанд кунанд, дилашро аз хушиҳои ҳаёт сард созанд ва ӯро дар интизори ваъдаҳои дастнорас нигоҳ доранд.

Пеш аз Хайём низ суханварон майро ситоиш кардаанд, вале ӯ ба ин образ маъно ва таровати хоса бахшидааст. Даъвати шоир ба бодапаймоӣ, шодкомӣ ва баҳра бурдан аз муҳаббатро набояд танҳо ба маънои зоҳирӣ фаҳмид. Яке аз ҷанбаҳои ин тасвирҳо фош кардани риёкорӣ ва симои ҳақиқии касонест, ки ба қавли Ҳофиз:

Чун ба хилват мераванд, он кори дигар мекунанд.

Образҳо ва мафҳумҳои гил, кӯза, кӯзагар, хоки падарон, май, соқӣ, чарх, адам, бода, иблис, гардун, тараб, андӯҳ, шароб, хишти сар, майи муғона, гулу сабза, куҳнаработ, базм, олам, бути ёқутлаб, чавгони қазо, дафтари умр, шабнам, мижа, тӯфон, чарху афлок, об, дарё, асрори ҷаҳон, хуршед, қофилаи умр, ҷуръаи хуршеди сипеҳр, ибриқ, сабо, домани гул, пиёла, косагар, сабӯ, лаъли музоб, коргоҳи кӯзагар, наварӯси раз, дайру куништ ва ғайра ба рубоиёти шоир таровати вижа бахшидаанд. Ин тасвирҳо чунон дилрасу дилрабоянд, ки хонанда аз мутолиа ва тасаввури онҳо лаззат мебарад.

Мақсади шоир аз корбурди образи май дар байти зерин равшан ифода ёфтааст:

Донӣ ғаразам зи майпарастӣ чӣ бувад?
То ман чу ту хештанпарастӣ накунам.

Дар мисраи «Илло ба қадаҳ дароздастӣ накунам» низ кинояи шоир ба чашм мерасад: ӯ тавассути муқобил гузоштани майнӯшӣ ва дастдарозӣ ба ҳаққи дигарон риёкориву озори инсонро маҳкум мекунад.

Хайём ваъдаи неъматҳои биҳиштӣ, аз ҷумла ҳуру майи нобро низ бо лаҳни пурсишомез ва танз ба миён мегузорад:

Гӯянд: «Биҳишту ҳури ин хоҳад буд,
Он ҷо майи нобу ангубин хоҳад буд».
Гар мо маю маъшуқапарастем, равост,
Чун оқибати кор ҳамин хоҳад буд.

Дар шарҳи образи май бояд миёни маънои зоҳирӣ, рамзӣ ва заминаи таърихии он фарқ гузошт. Ибораи ба Абӯалӣ ибни Сино нисбатдодашуда — «дар андаки ӯ манфиати бисёр аст» — ба тасаввуроти тиббии гузашта тааллуқ дорад ва дар ин баҳс набояд ҳамчун тавсияи тиббӣ фаҳмида шавад.

Дар тафсири адабии рубоиёти Хайём май метавонад рамзи шодмонӣ, раҳоӣ аз андӯҳ, озодандешӣ ва баҳра бурдан аз фурсати умр бошад. Аз ин нигоҳ, яке аз маъниҳои асосии ин образ талқини истиқлолу озодии шахсият аст. Шоир ҳамзамон инсонро аз қасд ба ҷону моли дигарон бозмедорад ва ба саховат даъват мекунад:

Мастӣ макуну фаризаҳоро бигзор,
В-ин луқма, ки дорӣ, зи касон боз мадор.
Дар хуни касу моли касе қасд макун,
Дар уҳдаи он ҷаҳон манам, бода биёр!

Ҷаҳонбинии Хайёмро наметавон танҳо ба рӯҳафтодагӣ, навмедӣ ё инкори имкони шинохти ҳақиқат маҳдуд кард. Ҳарчанд дар рубоиёти ӯ оҳангҳои маъюсӣ ва шакку шубҳа ба назар мерасанд, дар баробари онҳо даъват ба зиндагӣ, худшиносӣ ва қадр кардани инсон низ ҷойгоҳи муҳим дорад.

Тафсири ашъори Хайёмро низ набояд танҳо ба тасаввуф маҳдуд сохт. Дар бисёр рубоиҳои ӯ таваҷҷуҳ ба зиндагии заминӣ, хушиҳои рӯзгор ва озодии андеша равшан аст. Корбурди мафҳумҳои қазову қадар худ ба худ далели сӯфӣ будани шоир нест.

Каломи Хайём намунаи «саҳли мумтанеъ» аст: суханаш дар назари аввал сода менамояд, аммо офаридани чунин баёни кӯтоҳу пурмаъно маҳорати баланд мехоҳад.

Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ низ, ки ҷаҳонро аз дидгоҳи хирад менигарист ва неку бади онро амиқ дарк мекард, дар бораи дигаргуниҳои рӯзгор пандомез мегӯяд:

Ки гетӣ яке нағз бозигар аст,
Ки ҳар дам варо бозии дигар аст...

Ин «гетии бозигар» рамзи гардишҳо ва нопойдории аҳволи ҷаҳон аст:

Замоне диҳад тахту ганҷу кулоҳ,
Замоне ғаму хориву банду чоҳ.

Ба назари ман, Ҳаким Умари Хайём андешаҳои болоро дар рубоии зерин тақвият мебахшад:

Ин гуна, ки ман кори ҷаҳон мебинам,
Олам ҳама ройгон бар он мебинам.
Субҳоналлоҳ, ба ҳар чӣ дарменигарам,
Нокомии хештан дар он мебинам.

Фирдавсӣ низ ҷаҳонро «бозигари нағз» меномад, ки гоҳ навид мебахшаду гоҳ ғаму хорӣ меорад. Аз ин рӯ, ҳушдор медиҳад:

Бад-ӯ дил супурдан сазовор нест.

Ӯ нопойдории зиндагиро бо тасвири киштзор чунин баён мекунад:

Ҷаҳон киштзорест бо рангу бӯй,
Дарав маргу умр обу мо кишти ӯй.

Бо вуҷуди андешаҳои андӯҳбор дар бораи ҷаҳон, дар ашъори Хайём эҳсоси ҳаётдӯстӣ қувват мегирад. Шоир риндона сухан мегӯяд ва аз шаробу мусиқӣ, суруду базм, хурсандиву рақс ёд мекунад. Ин тасвирҳо бо анъанаҳои фарҳангӣ ва адабии гузаштагони ӯ пайванд доранд. Х. Мирзозода низ ба пешинаи парвариши ангур ва истеҳсоли май дар миёни мардумони ориёӣ ишора кардааст.

Хайём дар забони шоиронаи худ майро «кошифи асрори ниҳон» меномад ва як ҷуръаи онро аз ҳар ду ҷаҳон болотар мегузорад:

Май қуввати рӯҳу ҷисму ҷон аст маро,
Май кошифи асрори ниҳон аст маро.
Дигар талаби дониши уқбо накунам,
Як ҷуръа беҳ аз ҳар ду ҷаҳон аст маро.

Дар ин тасвирҳо май бо шодмонӣ, раҳоӣ аз андӯҳ ва баҳра бурдан аз зиндагӣ пайванд меёбад. Ангур, ток ва бода дар суннати адабии пеш аз Хайём низ ҷойгоҳ доштанд. Рӯдакӣ манзараҳои баҳор ва рӯзгори мардумро бо чунин тасвирҳо ба қалам додааст:

Чун навбаҳор боғ биёрост чун биҳишт...

Ва:

Деҳқон зи хона бӯйи гулобу арақ шамид.

Бо вуҷуди сахтиву номуродӣ, тангдастӣ ва зудгузарии зиндагӣ, Хайём ҳам барои худ ва ҳам барои дигарон хушиҳои рӯзгорро орзу мекард. Ӯ дар ҷаҳоне мезист, ки сангдилии ҳокимони худхоҳу маишатпараст ранҷи мардумро меафзуд. Дар тасвири интиқодии чунин рӯзгор, дурахши дурру марвориди дарбориён гӯё аз ашки тифлони аҳли меҳнат ва лаълу ёқути афзори аспонашон аз хуни офарандагони неъматҳои моддӣ буд. Дуди оҳи мазлумон ба осмон мерасид, аммо орзуи шодмонӣ дар дили инсонҳо хомӯш намешуд.

Хайём ин орзуро чунин ифода мекунад:

Хайём, агар зи бода мастӣ, хуш бош,
Гар бо санаме даме нишастӣ, хуш бош...

Шоир нопойдории дунёро ёдрас шуда, инсонро ба қадр кардани фурсати зиндагӣ даъват менамояд:

Вақти саҳар аст, хез, эй мояи ноз,
Нармак-нармак бода хӯру чанг навоз.
К-онҳо, ки ба ҷоянд, напоянд басе,
В-онҳо, ки шуданд, пас намеоянд боз.

Ҳар инсон ҳар рӯз китоби зиндагиро мехонад: яке бо чашми пӯшидаву дигаре бо чашми боз. Ҳар кас ба ин китоб сатре меафзояд — гоҳ наву гоҳ такрорӣ — ва дар миёни ноумедиҳо низ умеде меҷӯяд.

Хайём бо дили хуршедсон ва сухани равшани худ дар дили инсонҳо меҳри зиндагиро бедор карда, онҳоро ба шод зистан ҳидоят менамояд. Ин суханвари навофарин ва ҳамдами ҳамешагии башар мегӯяд:

Хуррам бизию ҷаҳон ба шодӣ гузарон,
Тадбир на бо ту кардаанд аз аввали кор...

Дар рубоии дигар низ бар беҳуда ғам нахӯрдан ва дил набастан ба ганҷу сарват таъкид мекунад:

То битвонӣ, ғами ҷаҳон ҳеҷ масанҷ,
Бар дил манеҳ аз омадаву н-омада ранҷ.
Хуш мехӯру мебош дар ин даври сипанҷ,
Бо худ набарӣ ҷаве, агар дорӣ ганҷ.

Хайём, ки дар ашъораш май, гул ва ҷонон тимсолҳои шодиву зебоии зиндагӣ ҳастанд, барои хонандагон ҳамчун паёмовари умеду шодмонӣ садо медиҳад. Ӯ майро дар тасвири шоирона марҳами дили ранҷур ва ҳамдами ошиқон меномад:

Май деҳ, ки дили реши маро марҳам ӯст,
Савдозадагони ишқро ҳамдам ӯст.
Пеши дили ман хоки яке ҷуръа беҳ аст,
Аз чарх, ки косаи сари олам ӯст.

Ва боз меафзояд:

Май бояд хӯрду коми дил бояд ронд,
Пайдост, ки чанд дар ҷаҳон бояд монд?

Хайём барои дар дили инсон афзудани шодмонӣ ва меҳри зиндагӣ мегӯяд:

Гар як нафасат зи зиндагонӣ гузарад,
Магзор, ки ҷуз ба шодмонӣ гузарад.
Зинҳор, ки сармояи ин мулки ҷаҳон
Умр аст: бад-он сон гузаронӣ, гузарад.

Ин пири хирад аз паёмадҳои бади бодагусории аз ҳад зиёд низ огоҳ буд. Аз ин рӯ, таъкид мекунад:

Чун бода хӯрӣ, зи ақл бегона машав!
Мадҳуш мабошу ҷаҳлро хона машав!

Ин байтҳо нишон медиҳанд, ки ситоиши май дар ашъори Хайёмро набояд даъват ба бодагусории ифротӣ, аз даст додани ҳушу хирад ва рафтори ношоиста донист. Дар тасвирҳои шоиронаи ӯ май аксаран бо орзуи раҳоӣ аз андӯҳ, ҳамнишинӣ бо дӯстону ёрон ва баҳра бурдан аз лаҳзаҳои зиндагӣ пайванд дорад.

Сахтиҳои рӯзгор, нотавонӣ дар раҳо кардани худу дигарон аз бандҳои зиндагӣ, беқарории ботинӣ ва хурӯши илҳом шоирро ба баёни чунин андешаҳо водор месозанд. Ӯ инсонро ҳушдор медиҳад, ки фурсати умрро аз даст надиҳад, барои расидан ба мақсад бикӯшад ва хушиҳои зиндагиро қадр кунад:

Бо моҳрухе бар лаби ҷӯю мулу вард,
То ҳаст муяссарам, тараб хоҳам кард.
То будаму ҳастаму хоҳам будан,
Май хӯрдааму мехӯраму хоҳам хвард.

Дар рубоии дигар шоир беҳуда будани ҳирси молу ҳасрати дунёро ёдрас шуда, умри инсонро амонате муваққатӣ медонад:

Чандин ғами молу ҳасрати дунё чист?
Ҳаргиз дидӣ касе, ки ҷовид бизист?
Ин чанд нафас дар тани ту орият аст,
Бо ориятӣ, ориятӣ бояд зист.

Хайём эҳёгари шодмонист. Неруи сухани ӯ чунон бузург аст, ки гӯё фалак низ ба он ҳасад мебарад. Ин марди накӯном ба оташе мемонад, ки дар тӯли нӯҳ садсола ба манзилҳои сард гармӣ ва ба дилҳои пажмурдаву андӯҳгин нармиву нишот бахшидааст.

Ӯ дар баробари ситоиши зиндагӣ, озодагӣ ва иззати нафси инсонро низ арҷ мегузорад:

Гардан манеҳ, ар хасм бувад Рустами Зол,
Миннат макаш, ар дӯст бувад Ҳотами Той.

Гӯё ҳангоми офаридани рубоӣ аз хуршеди хираду хаёли ӯ бар сари мардум нур меборад. Шоир онҳоро ба қадр кардани лаҳзаи ҳозир даъват мекунад:

Бар омадаву гузашта бунёд макун,
Ҳолӣ хуш бошу умр барбод макун.

Маънии ин даъват равшан аст: эй инсон, чашм боз кун, ки умр мегузарад! Фурсати зиндагиро дарёб ва онро ғанимат шумор:

Соқӣ, гулу сабза бас тарабнок шудаст,
Дарёб, ки ҳафтаи дигар хок шудаст.
Май нӯшу гуле бичин, ки то дарнигарӣ,
Гул хок шудасту сабза ҳам пок шудаст.