Силсилаи шеърҳои «Қиссаи Ҳиндустон» ва «Ман аз шарқи озод»

Мазмун ва мундариҷаи ғоявии шеърҳои ин силсила

Устод Турсунзода солҳои тӯлонӣ раиси Кумитаи сулҳи мамлакатҳои Осиё ва Африқо буд. Чунон ки худаш мегӯяд: «Ними умрам дар сафар бигзашт». Барои устод одат шуда буд, ки пас аз ҳар як сафар барои хонандагон асаре офарад. Ӯ дар ин асарҳо ҳаёти мардуми кишварҳои хориҷиро бо нигоҳи файласуфона ва диди шоирона таҷассум менамуд.

Устод дар суханрониҳо ва мақолаҳои илмии худ баъзан сабаби эҷод шудани достонҳо ё шеърҳои алоҳидаашро баён кардааст. Масалан, дар бораи офариниши шеърҳои силсилаи «Қиссаи Ҳиндустон» чунин навиштааст:

«Ҳиндустон чун мамлакати афсонавӣ ва дорои тамаддуни бойи инсонӣ аз айёми кӯдакӣ диққати маро ба худ мекашид ва маро ба ҳаяҷон меовард. Дар бораи вай ман нақлу ривоятҳо мешунидам, китобҳо мехондам ва шеърҳои шоирони шаҳирашро аз ёд медонистам. Соли 1947 ман дар ҳайати нависандагони Шӯравӣ ба Ҳиндустон сафар кардам ва ин кишварро бо чашмони худ дидам. Ман дидам, ки ин кишвари қадимӣ бо манзараҳои дилфиреб ва ёдгориҳои беамсолаш басо дилрабост, аммо халқи ҷафодида ва аз тарафи империалистон таҳқиршудае дар он зиндагӣ ба сар мебарад. Ҳиндустон бо тамоми зиддиятҳояш дар пеши чашмонам ҷилвагар шуд ва дар дилу дидаи ман ба таври абадӣ нақши худро гузошт. Ҳамин зиддиятҳои Ҳиндустонро ман барои достони худ мазмуни асосӣ интихоб намудам. Ҳаёти халқи Ҳинд ва орзую омоли вай барои озодӣ ва ҳаёти саодатмандона маро водор намуданд, ки дар бораи ин сарзамин достоне эҷод намоям».

Агар суханони устодро бо диққат мутолиа кунем, ду масъала бароямон равшан мегардад: нахуст, сабаби навиштани шеърҳои ин силсила ва дуюм, мавзӯъ ва мундариҷаи ғоявии онҳо. Шарҳи ин масъалаҳо аз забони худи муаллиф барои дарки асар аҳамияти хос дорад.

Мирзо Турсунзода пас аз бозгашт аз Ҳиндустон, солҳои 1947–1949, шеърҳои ин силсиларо эҷод намуд. Силсилаи «Қиссаи Ҳиндустон» аз 13 шеъри хурду калон иборат аст: «Бозгашт», «Қиссаи Ҳиндустон», «Меҳмони мағрибӣ», «Рӯди Ганг», «Боғи муаллақ», «Тара Чандрӣ», «Дар ёди кас», «Сайёҳи Ҳинд», «Тоҷмаҳал», «Дар орзуи ошён», «Қадаҳи ман», «Кулоҳи профессор Ахвледианӣ» ва «Ду роҳ».

Шеърҳои ин силсила сохтори ба худ хос доранд. Миёни онҳо ҳам аз нигоҳи мазмун ва ҳам аз нигоҳи мавзӯъ пайванди ногусастанӣ ба назар мерасад. Шеъри «Бозгашт», ҳарчанд дар оғози силсила омадааст, аз ҷиҳати мазмун ҳамчун хотимаи асар ё хулосаи андешаҳои шоир садо медиҳад. Адиб пас аз дидану шунидан ва тасвири ҳаёти мардуми Ҳиндустон ба сӯйи Ватан парвоз мекунад. Ӯ аз дидори Ватану халқи азизаш шоду масрур аст, меболад ва ифтихор мекунад. Ба ин восита қаҳрамони лирикӣ ҳисси ватандӯстӣ ва ифтихори миллии хешро ифода менамояд.

Ин танҳо як паҳлуи масъала аст. Паҳлуи дигари муҳим он аст, ки шоир ғаму дарди мардуми Ҳиндустонро мехӯрад ва кишвари тороҷгаштаву мардуми азиятдида ва қашшоқи онро пеши назар меорад:

Шодам, аммо мехӯрам ғамҳои халқи дигаре,
Дар назар меоварам тороҷгашта кишваре.

Аз ин нигоҳ, ҷанбаи башардӯстонаи шеър барҷаста буда, мисраи машҳури Саъдии Шерозӣ — «Банӣ одам аъзои якдигаранд»-ро ба хотир меорад. Шоир дар анҷоми «Бозгашт» бо камоли боварӣ таъкид менамояд, ки садои ӯ ва сурудҳои эҷодкардааш ба гӯши мардуми ситамкаши Ҳинд мерасанд ва онҳоро ба мубориза барои озодӣ бармеангезанд. Ӯ бо муроҷиати риторикӣ ба суруди худ мегӯяд:

Халқи ҳиндуи ситамкашро расон аз мо салом,
Эй суруди ман, агар дорӣ ту ҳам болу паре.
Ман аминам, мерасад ҳар як садои мо ба ӯ,
Ҳар як овози пур аз меҳру вафои мо ба ӯ.

Воқеан, садои дили шоири мубориз — Мирзо Турсунзода ба дили мардуми ин сарзамин роҳ ёфт. Шеърҳои силсилаи «Қиссаи Ҳиндустон» ҳанӯз дар ҳамон солҳо ба забонҳои ҳиндӣ, урду ва англисӣ тарҷума шуда буданд. Мардуми ин сарзамин онҳоро мутолиа намуда, аз мақсаду мароми шоир огоҳ мегардиданд. Ин шеърҳо ормонҳои озодихоҳонаи онҳоро ифода намуда, рӯҳияи муборизаро тақвият медоданд.

Шеъри «Қиссаи Ҳиндустон», ки силсила бо ҳамин ном машҳур аст, ба тасвири сарзамини афсонавии Ҳинд бахшида шудааст. Адиб дар он Ҳиндустонро бо тамоми шукӯҳу шаҳомат, сарвату боигарӣ ва расму оинҳои куҳанаш ситоиш намудааст. Дар баробари ин, шоир ҳаёти пурмашаққати мардум, бахусус рӯзгори тоқатфарсои 60 миллион нафар аз табақаи таҳқиршудаи «дастнорасон»-ро табиӣ, воқеъбинона ва шоирона ба қалам додааст. Адиб дар анҷоми шеър бо сад дарду алам таъкид мекунад:

Бидидам дар паси кӯҳи Ҳимолой,
Замини сабзу зархезе саропой.
Агарчи ганҷҳояш пурбаҳоянд,
Валекин мардумони он гадоянд.

Ба андешаи шоир, яке аз сабабҳои бадбахтии мардуми кишвар хиёнати афроди рӯбоҳмизоҷи ҳамин диёр аст, ки бо «дастгирию кӯмак»-и худ ба мустамликадорон халқу кишварашонро ба вартаи ҳалокат расондаанд:

Барояд бо табассум гар зи хиргоҳ,
Хиёнаткори ҷамъият чу рӯбоҳ.
Бирав халқи ситамкашро хабар кун,
«Махав омад, махав омад, ҳазар кун!»

Мирзо Турсунзода дар шеъри дигари ин силсила — «Меҳмони мағрибӣ» — омадани лордҳои англис ва зулму истисмори онҳоро тасвир кардааст:

Омаду бар гардани ҳинду нишаст,
Ҳар чӣ ки мехост, гирифт ӯ ба даст.
Пӯсти рӯбоҳу палангон гирифт,
Ҳосили бечораи деҳқон гирифт.
Пахтаю абрешиму гандум гирифт,
Нони даҳони ҳама мардум гирифт.
Шираи ин бойзаминро кашид,
Хуни дили халқи гадоро макид.
Ҳукми вай имрӯз агарчи равост,
Пояи ин ҳукм, вале бебақост!

Адиб дар анҷоми ҳар як банди «Меҳмони мағрибӣ» байти охирро бо мақсади муайян такрор кардааст. Ин такрор ногузирии шикасти мустамликадорони англисро таъкид менамояд. Шоир дар анҷоми шеър бо нигоҳи файласуфона ба хулоса меояд, ки мустамликадор, ҳатто агар дусад сол дар кишвар ҳукмронӣ кунад ҳам, барои мардуми он бегона мемонад ва оқибат маҷбур мешавад онро тарк намояд:

Фурсат он аст, ки ин «меҳмон»
Тарк кунад кишвари Ҳиндустон!
Чунки дар ин мамлакат ин зарпараст
Ҳеҷ ба чизи дигаре дил набаст.
Сар назад аз мағрибии бекарам
Чизи дигар ғайри ҷафою ситам.
Гарчи дусад сол дар ин хона монд,
Боз ба ин оила бегона монд.
Ҳукми вай имрӯз агарчи равост,
Пояи ин ҳукм, вале бебақост!

Воқеан, андешаи адиб дар ин маврид амиқ буда, маънои фарогир дорад. Мирзо Турсунзода танҳо ба мустамликадорони англис ишора намекунад, балки сарнавишти истилогарону мустамликадоронро дар маҷмӯъ дар назар дорад. Таърих нишон медиҳад, ки ҳукмронии истилогарон, ҳар қадар тӯлонӣ бошад ҳам, ҷовидонӣ нест. Аз ин рӯ, байтҳои шоирро ҳамчун ифодаи эътиқоди ӯ ба озодии халқҳо ва поянда набудани зулму истисмор бояд фаҳмид.

Ҳиндустон 15 августи соли 1947 истиқлол ба даст овард ва 26 январи соли 1950 ҷумҳурӣ эълон шуд. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ соли 1991 ба истиқлоли давлатӣ расид. Арҷ гузоштан ба озодӣ ва истиқлоли халқҳо аз ормонҳои асосии эҷодиёти ин адиби мубориз, ватандӯст ва инсонпарвар буд.

Шеърҳои дигари ин силсила низ барои тақвияти ғояи асосӣ — маҳкум намудани зулму истисмор ва ситоиши озодихоҳии халқҳо — хидмат мекунанд. «Рӯди Ганг» яке аз шеърҳои пурмуҳтавои силсила аст. Мирзо Турсунзода дар он бо маҳорати баланд ва эҳсоси волои шоирона, бо истифода аз санъатҳои киноя, саволу ҷавоб, таҷоҳули ориф, ташхис, талмеҳ, тавсиф ва ташбеҳ мақсади хешро баён намудааст.

Ганг яке аз дарёҳои бузурги Ҳинд ва манбаи ризқу рӯзии мардуми ин кишвар аст. Дар шеър образи рӯди Ганг рамзи халқи бузурги Ҳинд мебошад. Шоир тавассути санъати ташхис рӯдро ҳамчун мавҷуди зинда тасвир мекунад: Ганг мебинад, ки аҷнабиён бар болояш пули оҳанин сохтаанд ва шабу рӯз аз болои он мошину вагонҳои пурбор мегузаранд. Киштиҳои пур аз тангаву тилло низ синаи ӯро шикофта, ба сӯйи Ғарб равона мешаванд. Аммо рӯд гӯё чорае надорад ва ором мемонад.

Қаҳрамони лирикӣ аз ин оромӣ розӣ нест. Ӯ мехоҳад, ки Ганг ба шӯру туғён ояд, ҷӯш занад ва ҷавонӣ кунад. Шоир бо ин тасвир орзуи бедорӣ ва муборизаи халқи Ҳиндро ифода менамояд. Адиб ба Ганг муроҷиат карда, илтиҷо мекунад:

Рози дилатро ниҳон макун аз ман,
Аз барои савоб, о ба сухан!
Омадам ман ба назди ту меҳмон,
Аз шукуфта диёри тоҷикон.

Ҳамин тавр, шоир бо суханбозиҳои шоирона сабабҳои орому хомӯш будани Ганги бузургро ҷавоб мегӯяд ва ӯро ба мубориза алайҳи аҷнабиён даъват менамояд. Истифодаи калимаю ибораҳои рамзӣ ба шоир имконият додааст, ки симои манфури англисҳову америкоиҳоро кушода диҳад, то ки максади разилонаи онҳоро халқ бо хубӣ дарк карда, ба шӯру қиём ва мубориза бархезад:

Дар шаби тор оби рӯди Ганг, Буд бо акси каҳкашон ҳамранг. Гуфтам: «Эй Ганг аз чӣ хомӯшӣ? Аз чӣ дарёсифат намеҷӯшӣ? Нафасат аз чӣ гарму ҷӯшон аст? Рег пеши дами ту бирён аст? Ё шарикӣ ба дарди ҳамватанон? Мехӯрӣ ғам барои Ҳиндустон? Ё магар дидаӣ, ки бемузде, Дили ту канда мебарад дузде. Мебарад ҳусни навбаҳоратро, Вопасин тухми киштзоратро? Ҳар чӣ бошад, бузург рӯд астӣ. Ҳиссаи баҳри беҳудуд астӣ. Рӯдворона зиндагонӣ кун! Ҷӯш зан, Ҷӯш зан, Ҷавонӣ кун!

Шоир зимни ибораҳои рӯди бузург, халқи Ҳиндустон, баҳри беҳудуд-халқхои дунёро ифода намуда, онҳоро ба мубориза ва ба муҳофизати Ватан даъват кардааст. Дар шеъри «Тара Чандрӣ» адиб дар симои қаҳрамони асосӣ Тара Чандрӣ санъати баланди аҳли ҳунарро ба қалам додааст. Тавсиф ва ташбеҳи зебои шоир имконият додааст, ки симои як духтари бадбахт, вале бо тамоми ҷузъиёташ ҳунарманд пеши назари хонанда намоён гардад. Ба ақидаи адабиётшинос М. Шукуров: «Интихоби калимаҳо ва сохти мисраю байтҳо чунон аст, ки шеър чун мусиқӣ садо медиҳад ва оханги форами рақс аз он шунида мешавад. Овози мусиқӣ гӯё ба гӯши мо меояд,... моро ба олами аҷиби беҳамтое дохил менамояд ва тимсоли санъаткорро пеши чашми мо таҷассум медиҳад». Ҳамоҳангии қофияҳо, такрори калимаю ибораҳо дар шеър хеле самимӣ садо дода, диққат ва муҳаббати шахсро ба ин санъаткори мумтоз боз ҳам зиёд мекунад. Адиб аз санъати талмеҳ, яъне ба ёд овардани қаҳрамонҳои асари Бедил ба хубӣ истифода бурда, аз ин ҳисоб шеърияти асарашро баланд бардоштааст:

Ба рақси Комде шайдо, Ба овози Мадан мафтун, Навишт ин номаи ушшоқ, Шоир бо дили пурхун. Ба мисли Комде дар ҳусну дар санъат чаҳонгирӣ, Ту, эй раққосаи даврон, Тара-Чандрӣ, Тара Чандрӣ. Ба вақти рақси мавзунат, Ба чашмони пурафсунат, Кабӯтар дар ҳаво, Оҳу ба саҳро Гашт маҷнунат. Ман аз рақси ту мафтунам. Зи ҳолат лек маҳзунам, Тара-Чандрӣ, Тара-Чандрӣ, Макун ин қадар афсунам! Ба ҷунбиш мавҷи дарёӣ, Ба лағзиш реги саҳроӣ, Ҳунарманду ҳунарпеша Зи сар то нохуни поӣ! Ту эй фарзанди маҳбуби диёру кишвари бебахт, Сияҳчашму сияҳабрӯ, Сияҳмӯ, духтари сарсахт!

М. Турсунзода дар шеъри «Дар орзуи ошён» мардуми бехонаю ҷой ва бекаси Ҳиндустонро реалӣ тасвир намудааст. Дар ин шеър шоир бо бисёр шахсҳо ҳамсӯҳбат гардидааст, ки хонаи онҳо саҳро ва хӯрокашон гиёҳҳо буданд. Халқияти шеър беҳад баланд аст, ҳатто ҷумлаҳои пурра, зарбулмасалу мақолҳои халқӣ бетағйирот истифода шудаанд:

Замин сахту баланд аст осмон ҳам, Тамоми шаб ситора мешуморанд. Ба ғайр аз хорию зорӣ кашидан, Дигар гӯё илоҷе ҳам надоранд.

Аз зарбулмасали халқии «Замин сахту осмон баланд аст» як мисраи хуби шоир: «Замин сахту баланд аст осмон» ҳам ҳосил шудааст. Шоири бузург ба ин ҳолату рӯзи сиёҳ расидани халқи Ҳиндро дар шеърҳои аввали ин силсила баён намуда, акнун дар ин ҷо таъкид менамояд, ки обу хоки ин сарзамин гуноҳе надоранд; барои адолат, озодӣ ба мубориза хестан лозим:

Ба ин рӯзи сиёҳи мардуми Ҳинд, Надоранд обу хоки мо гуноҳе. Агар хоҳӣ, ки бахти хеш ёбӣ, Қадам неҳ бо адолатхоҳ роҳе. Ба коми хеш кун кори ҷаҳонро, Фазорову заминрову замонро.

Ҳамин тавр суханони шоири мубориз Мирзо Турсунзода ба гӯши халқи Ҳинд расид, ба мубориза алайҳи мустамликадорон, аҷнабиёни англису амрико ба по хест ва соли 1949 соҳибистиқлол гашт. Давлатҳои мустақили Ҳин-дустону Покистон ташкил ёфтанд. Мирзо Турсунзода ҳамчун ҳомии сулҳ ва дӯсти наздики халки Ҳинду Покистон шоду масрур гашт. Аз он хушнуд гардид, ки садои суруди ӯро халқҳои Ҳинду Покистон шуниданд, сурудаҳои ӯ дар ин роҳ ба онҳо рӯҳу тавон бахшиданд. Ин ҳақиқати бебаҳс аст. Шоири мубориз ба хотири ғалабаи онҳо, ба хотири бедор шудани як қитъаи бузург- Осиё достони нави хешро иншо намуд, ки он соли 1956 ба табъ расид. Воқеан, агар ба мазмуни достон амиқтар назар кунем,«Садои Осиё» давоми мантиқии силсилаи шеърҳои «Қиссаи Ҳиндустон» ва «Ман аз Шарқи озодам» шуда метавонад. Қаҳрамони лирикӣ меболад ва сарафроз аст. Чин, Ҳиндустон, Бирма ва Индонезия аз хоби гарон хестанд, бедор шуданд ва соҳибистиқлол гаштанд:

Осиё бедор шуд, бедор, тарки хоб кард, Ростию дӯстиро оқибат дарёб кард. Меваҳо аз меваҳо гиранд пайванди наве, Гирад аз ҳамсояҳо ҳамсоя ҳам панди наве. Рафт давре, ки садои Чин намеомад ба гӯш,

Хуни дил мехӯрд Ҳиндӣ - буд Ҳиндустон хамӯш. Рафт давре, ки ба гирдаш индонезӣ хӯрд печ, Дар ғами як луқма моҳӣ, дар ғами як каф биринҷ. Пасон шоир бо ифтихор хешро суруди Осиё гуфта, рӯҳи тавонои мардуми ин қитъаи огоҳдилро тавсиф менамояд ва абадӣ будани ғолибият ва озодии онҳоро таъкид менамояд:

Ман суруди Осиёям. қитъаи огоҳдил, Қитъае, ки кард қомат рост аз болои гил! Шарқ боғашро намояд ҳифз аз ғоратгарон, Аз ҳуҷуми гармселу офати боди хазон. Нест аммо қуввае, ки азмро орад завол, Рӯҳи озодипарастонро намояд паймол, Баҳри озодӣ садои Осиё омад ба гӯш. Хуни халқи Осиё омад ба ҷӯш, Омад ба ҷӯш!

М. Турсунзода тамоми умри хешро баҳри муборизаи ҳаёти нав, баҳри сулҳу салоҳи пойдор дар рӯи Замин бахшидааст. Суханони устод Мирзо Турсунзодаро агар ба худи ӯ нисбат диҳем, меарзад: «Агар мо дар мавзӯъҳои замонавӣ асарҳои барҷаста ба вуҷуд наорем, рӯҳи ҷанговаронаи адабиёти мо суст мешавад, вай дар тарбияи ғоявии меҳнаткашон дар сафи аввали мубориза истода наметавонад ва ҳол он ки ҳамеша дар сафи аввал будани вай шарти азим аст». Ҳақиқат, ҳаёти нав адибон, аз ҷумла Турсунзодаро ба ҷустуҷӯи инсони нав ва шаклу мазмуни тоза гуфтан дар ҷамъият тайёр ва вазифадор намуд.