Таснифи услуби илмӣ аз рӯйи омилҳои ғайрилингвистӣ ва лингвистӣ

Таснифи услуби илмӣ аз рӯйи омилҳои ғайрилингвистӣ ва лингвистӣ
Маънои истилоҳии услуб аз маънои луғавии он бармеояд: услуб, умуман, равиши хосаеро мефаҳмонад, ки соҳиби амал ҳангоми офаридани чизе зоҳир мекунад. Дар забоншиносӣ истилоҳи «услуб» ба маъноҳои зерин истифода мешавад:
– Яке аз шохаҳои забон, ки дар доираи он воситаҳои баён дар шароити муайян, вобаста ба мақсаду вазифаи мубодилаи афкор, бо равиши махсус интихоб ва истифода мешаванд. Услубҳои функсионалии забони адабии имрӯза — илмӣ, публитсистӣ, бадеӣ ва расмии коргузорӣ — ба ҳамин маъно мувофиқ меоянд. Онҳо, сарфи назар аз умумияти худ, бо хусусиятҳои алоҳида аз якдигар фарқ мекунанд.
– Тарзи истифодаи маҷмӯи воситаҳои фарқкунандаи забонӣ, ки ба адиб, асар ё жанри муайян хос аст. Масалан, услуби романи Р. Ҷалил «Одамони ҷовид», услуби С. Улуғзода, услуби назм, услуби асари илмии оммавӣ ва ғайра.
– Интихоби воситаҳои забоние, ки хусусияти эҳсосӣ (эмотсионалӣ) ва муассирӣ (экспрессивӣ) доранд.
Омилҳои ғайрилингвистӣ
Услубҳои нутқ одатан дар заминаи таъсири омилҳои ғайрилингвистӣ (иҷтимоӣ) ташаккул меёбанд. Муҳимтарини онҳо инҳоянд:

1. Муҳити муошират
   Ҳар як соҳаи фаъолияти ҷамъиятии одамон бо шакли муайяни шуури ҷамъиятӣ алоқаманд аст. Одамон ҳангоми муошират ва мубодилаи афкор дар ҳар яке аз ин соҳаҳо аз услуби мувофиқи нутқ истифода мебаранд.
   Масалан, дар рӯзгор ва ҳаёти маишӣ одатан услуби гуфтугӯӣ истифода мешавад. Агар мубодилаи афкор дар соҳаи идоравӣ сурат гирад, аз услуби расмии коргузорӣ истифода мекунанд.
   Ҳамин тавр, муҳит ва доираи муошират омили асосиест, ки гӯянда мувофиқи тақозои он ба яке аз шохаҳои забони адабӣ ё услубҳои функсионалӣ муроҷиат мекунад.
2. Мақсади муошират
   Одамон дар фаъолияти ҷамъиятӣ ҳамеша бо мақсади муайян сухан мегӯянд. Ин ҳолат онҳоро водор мекунад, ки аз сарвати забони модарӣ маҳз он тарзи ифода ва воситаҳои забониеро интихоб намоянд, ки барои баёни мақсадашон мувофиқанд.
   Масалан, офарандаи асари бадеӣ аз воситаҳои ифоданоку тасвирии сухан бештар истифода мебарад. Мақсади нутқи илмӣ бошад, баёни маълумоти илмӣ дар асоси далелу рақам ва натиҷаҳои таҳқиқот аст. Чунин баён истифодаи истилоҳҳои зарурӣ ва воситаҳои ифодаи мантиқиро тақозо мекунад.
3. Мухотаби нутқ
   Касе, ки чизе менависад ё мегӯяд, пеш аз ҳама, ба назар мегирад, ки мухотаб — шунаванда ё хонандаи нутқи ӯ — кист.
   Масалан, нутқи сирф илмӣ ба шахсоне нигаронида мешавад, ки дар соҳаи муайяни илм дониш ва малакаи зарурӣ доранд. Ҳангоми баёни илмии оммавӣ бошад, сатҳи донишу фаҳмиши хонандагони ғайримутахассис ба назар гирифта мешавад. Ин хонандагон барои дарки тамоми ҷузъиёти соҳаи муайяни илм омодагии махсус надоранд.
   Омилҳои лингвистӣ
   Дар доираи услубшиносии лингвистӣ услуб дар асоси воситаҳои забоние ташаккул меёбад, ки се ҷиҳати асосӣ доранд:
   а) обуранги услубӣ;
   б) фарқи маъноӣ;
   в) хусусияти муассирӣ.
   А) Обуранги услубӣ
   Ин мафҳум ба хос будани воситаҳои забонӣ ба услуб ё муҳити муайяни муошират ишора мекунад. Масалан, ҷудо кардани воҳидҳои луғавӣ ба калимаҳои адабии китобӣ, гуфтугӯӣ, дурушт ва шоирона дар ҳамин асос сурат мегирад.
   Б) Фарқи маъноӣ
   Дар ин замина тобишҳои маъноии муродифҳо ва муодилҳои забонӣ ба ҷойи аввал мебароянд. Ҳар як гӯянда бояд вобаста ба шароити муошират, мақсади баён ва доираи фаҳмиши шунаванда аз истилоҳ ё муодили шарҳдиҳандаи мувофиқ истифода барад.
   Дар матни сирф илмӣ истилоҳи махсус истифода мешавад, вале дар матни илмии оммавӣ ҳамон мафҳум метавонад бо калимаҳои маъмул ва шарҳи фаҳмо баён гардад. Дар ҳар ду ҳолат нигоҳ доштани дақиқии маъно зарур аст.
   В) Хусусияти муассирӣ
   Хусусияти муассирӣ ҷиҳатҳои таъсирбахш, эҳсосӣ ва баҳодиҳии воситаҳои забониро дар бар мегирад. Муаллиф метавонад унсурҳоеро истифода кунад, ки дар баробари маънои мантиқӣ тобиши эҳсосӣ низ доранд. Чунин воситаҳо ба ақлу ҳиссиёти шунаванда ё хонанда таъсир расонда, ба равшантар баён шудани мақсади муаллиф мусоидат мекунанд.
   Дар матни пешниҳодшуда ду роҳи таъсиррасонӣ зикр мешавад:
4. Истифодаи муқоисаҳои эҳсосӣ ва мисолҳои пуробуранг.
5. Истифодаи тарзу усулҳои баёне, ки ба ҳиссиёт, хоҳиш, майл ва иродаи шунаванда таъсир мерасонанд.
   Аммо ин воситаҳо бештар ба баёни илмии оммавӣ ва илмии публитсистӣ мувофиқанд. Дар баёни сирф илмӣ далелнокӣ, дақиқӣ ва пайдарҳамии мантиқӣ мавқеи асосӣ доранд.
   Таснифи услуби илмӣ
   Бо дарназардошти омилҳои зикршуда, дар таснифи пешниҳодшуда навъҳои зерини услуби илмӣ ҷудо карда мешаванд:
6. Сирф илмӣ — рисола, мақолаи илмӣ, маърузаи илмӣ ва ғайра.
7. Илмию техникӣ — аз ҷумла матнҳои истеҳсолию техникӣ.
8. Илмию иттилоотӣ.
9. Илмию маълумотномавӣ.
10. Таълимию илмӣ.
11. Илмию корӣ.
12. Илмию публитсистӣ.
13. Таълимию методӣ.
    Тавсифи матнҳои жанрҳои гуногун дар асоси хусусиятҳои навъҳои мазкур пешниҳод мешавад. Зеруслуб ва жанр мафҳумҳои яксон нестанд: зеруслуб навъи услуб аст, жанр бошад, шакли муайяни матн, аз қабили мақола, рисола ё маъруза мебошад.

Таснифи функсионалию услубӣ ва дастабандии жанрҳо
Чунонки аз гуфтаҳои боло маълум гардид, услуби илмӣ, дар навбати худ, ба зеруслубҳои хос ҷудо мешавад. Ҳар зеруслуб жанрҳои ба худ мувофиқ дорад. Дар зер баъзе аз ин зеруслубҳоро ба таври мухтасар шарҳ медиҳем.

1. Зеруслуби сирф илмӣ
   Зеруслуби сирф илмӣ асосан барои мутахассисони соҳаи дахлдор пешбинӣ шуда, жанрҳои зеринро дар бар мегирад: монография, мақолаи илмӣ, маърузаи илмӣ ва рисолаи илмӣ. Корҳои курсӣ ва дипломӣ низ аз бисёр хусусиятҳои ин зеруслуб бархӯрдоранд, ҳарчанд ба фаъолияти таълимию илмӣ тааллуқ доранд.
2. Зеруслуби илмию иттилоотӣ
   Вазифаи асосии ин зеруслуб ба таври мухтасар расондани муҳтавои корҳои илмӣ ва маълумот дар бораи натиҷаҳои таҳқиқот мебошад. Ба он жанрҳое чун реферат, аннотатсия ва конспект дохил мешаванд.
   Тезис ва тавсифи патентӣ низ метавонанд вазифаи иттилоотӣ дошта бошанд, аммо онҳоро танҳо ба бозгӯйии маълумоти қаблан маълум маҳдуд кардан дуруст нест: онҳо метавонанд натиҷаҳои нави таҳқиқот ё моҳияти ихтироъро муаррифӣ кунанд.
3. Зеруслуби илмию маълумотномавӣ
   Зеруслуби илмию маълумотномавӣ барои пешниҳоди маълумоти мураттаб ва осон кардани ҷустуҷӯйи он хизмат мекунад. Жанрҳои асосии он луғат, маълумотнома ва феҳрист (каталог) мебошанд.
4. Зеруслуби илмии оммавӣ
   Зеруслуби илмии оммавӣ ба доираи васеи хонандагон нигаронида шудааст. Хусусияти асосии он ба забони нисбатан содаю фаҳмо баён кардани масъалаҳои илмӣ мебошад. Очерк, китоби илмии оммавӣ, лексия ва мақолаи илмии оммавӣ аз жанрҳои он ба шумор мераванд.
   Жанрҳои услуби илмӣ, бо вуҷуди тафовутҳои худ, як қатор хусусиятҳои умумӣ доранд. Яке аз онҳо тартиби мантиқии баён аст. Дар матнҳои илмии далелнок ин тартиб метавонад чунин бошад:
   Тезиси асосӣ → далелҳо → мисолу шарҳ → хулоса.
   Дар ин тартиб аввал андешаи асосӣ пешниҳод мешавад, сипас барои асоснок кардани он далелҳо оварда мешаванд. Мисолҳо ва шарҳҳо ба равшан шудани андеша мусоидат мекунанд ва хулоса натиҷаи муҳокимаро ҷамъбаст менамояд. Бо вуҷуди ин, чунин сохтор барои ҳамаи жанрҳо ҳатмӣ нест: масалан, луғат, феҳрист ва аннотатсия тартиби хоси худро доранд.