Фишинг чист? Чӣ тавр сойтҳои қаллобиро шиносоӣ кунем?

Фишинг яке аз ҷиноятҳои сайберии хеле маъмул аст, ки дар он, ҳакерҳо ба дунболи дуздии иттилооти шахсии қурбониён ё эҷоди зарар ва зиёни молӣ барои онҳо ҳастанд.

Интернет, бахши ҷудонашавандаи дунёи пешрафтаи имрӯзӣ аст; абзоре, ки аз пиру ҷавон ба навъе бо он сарукор доранд ва фоидаҳои қобили таваҷҷӯҳ аст, гоҳе метавонад ба касе барои ҳузури афроди сӯиистифодагар табдил шавад. Афроде монанди қаллобони интернетӣ, ҳакерҳо ва ҷаъалони ҳувият, бо иртикоб ба ҷиноятҳои сайберии мухталиф гоҳе зарар ва зиёнҳои хеле сангине ба қурбониён таҳмил мекунанд; ҷиноятҳое монанди фишинг.

Ба забони сода, фишинг яке аз равишҳои дуздии иттилоот аз афрод ё ширкатҳо аст. Ин иттилоот метавонанд шомили иттилооти ҳувиятии шумо ё касбу коратон, иттилооти ҳисоби бонкиатон ё ҳатто рамзи убур ва номи корбарии ҳисобҳое, ки дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва сойтҳои мухталиф доред ё ҳар навъи иттилооти хос ва ҳаётии дигар бошад.

Ҳакерҳо, маъмулан аз техникаҳои зиракона ва ҳатто хеле сода барои тарроҳии ҳамлаҳои фишинг ба қурбониён истифода мекунанд. Ин мавзӯъ боис мешавад, ки гоҳе, ҳатто бидуни он ки худатон мутаваҷҷеҳ шавед, қурбонии чунин ҳамлаҳо бошед. Аз ин рӯ, беҳтар аст илова бар ошноӣ бо фишинг, равишҳои муқобила бо онро низ ёд бигиред, то аз худатон, иттилоотатон ва сармояҳое, ки доред, дар муқобили ҳакерҳо ҳифз кунед.

Дар идома барои афзоиши огоҳии шуморо шарҳ диҳем, ҳар он чи ниёз доред дар мавриди фишинг ва дар амон мондан аз шеваҳои қаллобӣ бидонед.

Фишинг чист?

Эҳтимолан борҳо паёмҳо дарёфт кардаед, ки ба шумо тазаккур медиҳанд, ки рӯи ҳеҷ пайванди ношинос клик накунед. Ин тазаккур барои ҳифзи шумо дар муқобили яке аз ҷиноятҳои хеле маъмули сайберӣ, яъне фишинг дода мешаванд.

Фишинг (Phishing) ба талоши ҳакерҳо барои фиреб додани афрод ва дуздии иттилооти онҳо гуфта мешавад. Ин вожа, ба навъе ба моҳигирӣ ишора дорад. Дуруст мисли моҳигирон, ки бо насби як тӯъма дар сари қаллоб, ба дунболи шикори моҳӣ ҳастанд, ҳакерҳо низ, бо тарроҳии як имейл, барномаи зараровар ё афрод тавассути пайвандҳои олуда ба мақсади дилхоҳашон, фардро ба дом меандозанд ва иттилооти ӯро ба дуздӣ мебаранд.

Иттилооти мавриди назари ҳакерҳо метавонанд шомили иттилооти шахсии як фард ё иттилооти ҳаҷим ва ҳассоси созмонҳо ва ширкатҳои хурду бузург бошад. Ин иттилоот гоҳе бо ҳадафи эҷоди зарар ва зиёнҳои молӣ дуздида мешаванд ва гоҳе низ, бахше аз як нақша барои осебрасонии васеъ ё изтиробҳои сангин ҳастанд.

Дар ҳамлаи фишинг чӣ иттифоқоте рух медиҳад?

Ҳар ҳамлаи фишинг, хориҷ аз навъи он, се бахши мухталиф дорад; фиристанда, паём ва гиранда. Ҳар яке аз ин бахшҳо, қисмате аз ҳамлаи тарроҳишуда тавассути ҳакерро пеш мебаранд.

Фиристанда ё ҳамон ҳакер, аз шахс, сойт ё ширкате тақлид мекунад, ки барои гиранда ё қурбонӣ, қобили эътимод аст. Ин техника боис мешавад, ки қурбонӣ ба моҳияти осебрасонандаи паём ё ҳамон бахши миёнаи ҳамла, шак накунад ва ҳакер битавонад нақшаи худро пеш барад.

Дар ҳамлаи фишинг, ҳакер дар пӯшиши шахси мавриди эътимод, аз гиранда мехоҳад, ки рӯи як пайванд клик кунад ё як файлро боргирӣ ва рӯи дастгоҳаш насб кунад ё ин ки пулеро тавассути як даргоҳ, пардохт кунад; аммо шояд бипурсед, ки чӣ тавр қурбонӣ ба ин роҳатӣ хостаҳои ҳакерро анҷом медиҳад?

Огоҳиҳое, ки борҳо аз сӯи антивирус ва фаъолони ҳавзаи амният ва интернет ба мардум дода мешаванд, ҳамаги ҳовии як паём ҳастанд: ба афрод, пайвандҳо, барномаҳо ё ҳар чизе, ки бо шумо ва иттилоотатон дар фазои маҷозӣ сарукор дорад, эътимод накунед. Вале ин ҳушдорҳои мукаррар, боз ҳам рӯзона афроди зиёде дар домми ҳамлаҳои фишинг гирифтор мешаванд.

Иллати ин мавзӯъ ин аст, ки ҳакерҳо на фақат аз эътимоди шумо ба як шахс, созмон ё ҳар чизи дигаре, ки мешиносед, сӯиистифода мекунанд, балки бо тарсондани шумо (монанди ирсоли паёмак эъломномаи қазоӣ), таҳрики ҳисси кунҷковӣ ва ҳаяҷони шумо (монанди эъломи хабари бурдбории як ҷоизаи бузург ё боргирии ройгони як барнома ё бозии пулӣ) ва такя бар шароити нобасомони молии шумо (монанди тарғиби шумо барои дарёфти бони коло, ёрии молии бештар ва мавориди монанд), шуморо ба мақсади дилхоҳашон ҳидоят мекунанд.

Бар асоси навъи ҳамлаи фишинг, ин мақсад метавонад як сойти комилан монанд бо як сойти қонунӣ бошад (мисли даргоҳҳои пардохти бонкӣ) ё як аппликейшен, ки паёмҳои шуморо барои дастрасӣ ба ҳисоби бонкиатон ё ҳисобҳои корбарии шумо дар шабакаҳои иҷтимоӣ мехонад ё ин ки сойте бошад, ки фаъолиятҳои ғайриқонунӣ дар он анҷом мешавад ва вуруди шумо ба он сайт, боис мешавад, ки IP-и шумо ба дасти ҳакерҳо биафтад ва дарду сарҳои мухталиф дар интизоратон бошад.

Фарқи байни ҳамлаҳои фишинг ва фарминг

Монандии зоҳирӣ байни амалиёти ҳакерҳо дар ҳамлаҳои фишинг ва фарминг (poisoning) гоҳе боис мешавад, ки баъзе аз афрод, ин ду ҳамларо бо якдигар иштибоҳ бигиранд ва роҳкори дифоъи муносиб ва корсамадро интихоб накунанд.

Ҳамон тавре ки дар бахши қабл гуфтем, дар ҳамлаи фишинг, ҳакер бо ҷалби як сайт ё имейл ё SMS ё ҳувияти шахси дигар, саъй дар фиреби қурбонӣ дорад; ин стратегия боис мешавад, ки фоизи муваффақияти ин навъи ҳамла ба вижа дар баробари афроди нисбатан огоҳ, чандон боло ва ҳатмӣ набошад.

Дар муқобил, дар ҳамлаи фарминг, ҳакер ба сервери DNS (системаи номи домен)-и як созмон ҳамла мекунад ва бо олуда кардани он ба баднармафзор, афродро ба сайти дилхоҳи худ ҳидоят мекунад. Ин навъи ҳамла, бештар дар ҷалби URL-и сайтҳои даргоҳи пардохт рух медиҳад ва рӯзона, қурбониёни зиёдеро роҳии роҳравҳои додгоҳҳо барои эъломи дуздӣ аз ҳисоби бонкиашон мекунад.

Навъҳои фишинг

Ҳоло, ки медонем фишинг чист, беҳтар аст бо навъҳои он ошно шавем, то битавонем роҳкорҳои беҳтар ва муассиртарро барои муқобила бо навъҳои фишинг ба кор барем.

Фишинги найзаӣ ё Spear phishing

Ҳадафи ҳакерҳо аз иҷрои ин навъи ҳамлаи фишинг, афрод ё созмонҳои хос ҳастанд. Дар ин ҳамла, ҳакерҳо бо ҷустуҷӯ дар интернет ё манбаъҳои дигар, иттилоотеро барои фиреб додани қурбонӣ ба даст меоранд. Ин иттилоот метавонад шомили ном ё равобити касбии кормандони калидӣ дар як созмон бошад, то фишер (ҳакер) ба кумаки онҳо битавонад қурбониро қонеъ кунад, ки имейл ё паёми ҳовии пайванд ё иттилооти олудашуда тавассути ҳакерро аз фарди ошно дарёфт мекунад.

Ба таври мисол, ҳакер метавонад аз тарафи мудири як созмон, ба кормандони бахши молӣ имейле ирсол кунад, ки ҳовии дархосте барои пардохти як маблағи қобили таваҷҷӯҳ аз ҳисоби расмии ширкат бошад ва ин кормандон, ба эътимоди шинохти имейли созмонӣ ё шахсии мудир, ин дархостро анҷом диҳанд.

Фишинги наҳанг ё Whale Phishing

Қурбонии ин навъи ҳамлаҳо, афроде бо ҷойгоҳи созмонӣ ё иҷтимоӣ-иқтисодии боло монанди мудирони аршади созмонҳо, афроди машҳур, тоҷирон ва ашхоси монанд ҳастанд; қурбониёне, ки ҳакерҳо ба дунболи дуздии иттилооти шахсӣ ва ҷузъиёти корӣ ва муровидоти молии онҳо ҳастанд.

Имейл фишинг ё Email Phishing

Ин навъ аз ҳамлаҳои фишинг, тайфи васеъе аз қурбониёни мухталифро шомил мешавад. Гоҳе қурбониёни фишинги имейл, афроди муқаррарӣ ҳастанд, ки имейли ҳовии пайванд ё замимаи олударо аз манбаъҳои мӯътабар монанди бонк ё фурӯшгоҳҳои интернетӣ дарёфт мекунанд ва гоҳе низ, гирандаи имейл, узви як созмон аст, ки дастрасии хоссе рӯи иттилооти созмонӣ ё манбаъҳои молӣ дорад. Дар ин ҳолат, ҳакер бо истифода аз техникаҳои муҳандисии иҷтимоӣ (Social engineering) ва монанд ба фишинги найзаӣ, гирандаро мутмаин мекунанд, ки ирсоли пул ё анҷоми кори мавриди назари ӯ зарурӣ аст.

Клон фишинг ё Clone phishing

Яке аз зермаҷмӯъаҳои имейл фишинг аст, ки дар он, ҳакер як имейли воқеиро ҷаъл мекунад ва ба ҷои файлҳои дохили имейл, замимаҳои мухарриби мавриди назари худро дар он қарор медиҳад. Замимаҳои мухарриб метавонад шомили файлҳои матнии PDF, пайвандҳои хос, нусхаи насби барномаҳое бо моҳияти боҷафзор ё баднармафзор барои олуда кардани руткитҳо (бо ҳадафи эҷоди дастрасӣ аз роҳи дур рӯи серверҳои созмонӣ барои ҳакерҳо) ё иҷрои килогерҳои сода (бо ҳадафи дуздии рамзҳои убур) бошад.

Фишинги овозӣ (савтӣ) ё Voice Phishing

Дар ин навъи фишинг, ки бо номи Vishing (ихтисори Voice Phishing) шинохта мешавад, муҳоҷимон бо ҷаъли ҳувияти афроди мӯътамади қурбониён (ба таври мисол, корманди бонк, маъмури полис, раиси як созмони хос ва мавориди монанд) дар тӯли тамос телефони, иттилооти ҳассоси қурбониро дарёфт карда ё бо таҳрик ё тарсондан ӯ, фардро муҷоб мекунанд, ки маблағҳои мухталифро ба ҳисоби мавриди назари онҳо ворез кунад.

Фишинги паёмакӣ ё SMS Phishing

Ин навъи фишинг дар муқоиса бо навъҳои дигар, барои бисёре аз мо эрониён, яке аз ошнотарин қаллобиҳо ва ҷиноятҳои сайберӣ маҳсуб мешавад; ҷирме, ки сохтор ва механизми монанд ба фишинги савтӣ дорад ва бо ирсоли паёмаки мавриди назари ҳакер ба қурбонӣ анҷом мешавад. Ин паёмак, одатан ҳовии пайванде аст, ки ё қурбониро ба сойти дилхоҳи ҳакер ҳидоят мекунад ё мунҷар ба зеркашии як баднармафзор рӯи телефони шахс хоҳад шуд.

Одатан дар аксар маворид, ҳадафи аслии иҷрои ҳамлаҳои фишинги паёмакӣ, дуздии иттилооти ҳисоби бонкии корбар тавассути шабеҳсозии саҳифаҳои монанд ба даргоҳҳои пардохти бонкҳо ё дастрасӣ ба барномаи паёмаки телефон барои хондани рамзҳои бардошт аз ҳисоб аст.

Дар мавориде, фишинги паёмакӣ метавонад заминаи гирифтани дастрасиҳои бештар аз телефони қурбонӣ монанди дастрасӣ ба галерея, барномаи ёддоштҳо, локасияи феълии корбар, мухотибон ва..., заминаи иҷрои нақшаҳои шумеро аз сӯи ҳакерҳо фароҳам кунад.

Роҳкорҳое барои ҳифз дар баробари ҳамлаҳои фишинг

Ҳамеша пешгирӣ беҳтар аз табобат аст, бахусус дар ҳавзаи амнияти сайберӣ. Аҳамияти ин мавзӯъ, замоне равшан мешавад, ки бидонед, дар аксар маворид, дастгир шудани ҳакерҳое, ки иттилооти ҳувиятӣ, шахсӣ ва молии шуморо ба дуздӣ мебаранд, раванди бисёр тӯлониро тай мекунад; он ҳам агар хушшанс бошед ва ҳакерҳо аз иттилооти шумо барои иртикоби ҷиноят истифода накарда бошанд.

Зарур аст, ки ба ҷои фикр кардан ба ин ки баъд аз ҳамлаи фишинг чӣ кор кунем; бо риояи мавориде, ки дар ин бахш муаррифӣ мекунем, то ҳадди имкон худро аз ба дом афтодан дар ҳамлаҳои фишинг дур нигоҳ дорем.

Рӯи пайвандҳои ношинос клик накунед

Ин маврид, аввалин ва муҳимтарин тавсияи мо ва бисёре аз мутахассисони амнияти сайберӣ аст. Тафовуте намекунад, ки ин пайванди ношинос тавассути як имейл ба шумо ирсол шудааст ё дар як паёмак аз сӯи афроде, ки мешиносед; дар ҳар ҳолат, то замоне, ки дақиқан мутмаин нестед пайванде шуморо ба куҷо ҳидоят мекунад, ҳаргиз рӯи он клик накунед.

Имейлҳои ношиносро боз накунед

Агар аз як имейл барои ҳузур дар сайтҳо ё шабакаҳои иҷтимоии мухталиф истифода мекунед, эҳтимоли ин ки имейли шумо ба дасти ҳакерҳо ва афроди судҷӯ биафтад, нисбатан боло аст. Аз ин рӯ, зарур аст, ки имейлҳои фиристандагонеро, ки бо онҳо ошноӣ надоред, боз накунед; албатта ин маврид шомили ошноёни шумо низ мешавад, чунки гоҳе, ҳакер аз қабл иттилооти вуруд ба имейли фарди мӯътамади шуморо ба дуздӣ бурда ва бо ҷаъли ҳувияти ӯ, ба дунболи дуздии иттилооти шумо ё олуда кардани дастгоҳатон аст.

Сайтҳои бонкӣ бисёр муҳим ҳастанд

Тамоми даргоҳҳои пардохт, ба ҷои протоколи HTTP аз протоколи HTTPS дар ибтидои суроғаи сайти худ истифода мекунанд. Ин маврид, агарчи ба таври қатъӣ, баёнгари амн будани даргоҳи пардохт нест ва бояд дар канори он, ба соири бахшҳои суроғаи сайт ва мутобиқати он бо суроғаи саҳеҳи даргоҳ диққат кунед; аммо нақши бисёр муҳим дар ҷилавгирӣ аз фишинг ва гирифтор шудани шумо дорад.

Тасдиқи чандмарҳиларо фаъол кунед

Аксари шабакаҳои иҷтимоӣ дорои имконияти тасдиқи чандомилӣ (MFA ё Multi-Factor Authentication) мебошанд. Фаъол кардани ин имконият, як қабати иловагии амниятиро дар ҳисоби шумо фароҳам меорад ва ҳатто агар номи корбарӣ ва рамзи гузарвожаи шумо ба дасти ҳакер афтад, то вақте ки ҳакер ба коди тасдиқи чандмарҳила дастрасӣ надошта бошад, наметавонад ба ҳисоби шумо ворид шавад.

Ба суроғаи сайтҳо диққат диҳед

Ҳакерҳо барои фиреби одамон дар ҳамлаҳои фишинг, ба ҷои истифода аз суроғаҳои шубҳанок, як суроға бо шабоҳати зиёд ба суроғаи воқеии сайтро эҷод мекунанд, ки гоҳе танҳо як ҳарф бо суроғаи аслӣ фарқ мекунад. Мавзӯи шабоҳати зиёд дар суроға, ки дар назари зуд аз чашм пинҳон мемонад, боис мешавад, ки шахс бо боварӣ ба суроғае, ки қаблан медонад ва бо гумони ин ки ин суроға ҳамонест, ки дар ёд дорад, қурбонии ҳамлаи фишинг гардад.

Аз антивируси қавӣ истифода баред

Шиносоии теъдоди зиёди барномаҳои зараровар ва кодҳои хатарнок барои бисёриҳо имконнопазир аст ва эҳтимоли он вуҷуд дорад, ки ҳар лаҳза, ҳатто бо риояи қоидаҳои амниятӣ, дар хатар мондани маълумотҳои шахсӣ бошем. Истифодаи беҳтарин антивирусҳои ройгон барои компютер метавонад боварии шуморо аз муҳофизат дар баробари фишерҳо осон гардонад.

Муҳимияти ин мавзӯъ барои телефонҳои мобилӣ низ ҳамон андоза бо компютер ва ҳатто бештар аз он аст; зеро дар ин дастгоҳҳо, илова бар хатари ҳамлаҳои фишингӣ барои компютер, эҳтимоли пайдоиши фишинги паёмакӣ низ вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, беҳтар аст бо насби беҳтарин антивирус барои телефони Android, ҳарчи бештар аз пайдо шудани мушкилоти минбаъда дар натиҷаи ҳамлаҳои фишинг пешгирӣ намоед.

Шиносоӣ бо фишинг ва фаҳмидани он ки чӣ гуна ҳакер дар ҳамлаҳои фишинг ба қурбониён зарар мерасонад ва донистани роҳҳои муқобила бо ин ҳамлаҳо, дониши бисёр муфид дар дунёи интернет мебошад. Аммо дар ниҳоят, ҳама чиз ба худи шумо вобаста аст. Ҳамроҳ бо риояи нуктаҳое, ки дар ин мақола қайд кардем, дар назар гирифтани ин, ки ҳар пайванд, нармафзор ва барнома метавонад як хатари эҳтимолӣ дошта бошад, шуморо на танҳо аз хатари ҳамлаҳои фишинг, балки аз қурбонӣ шудан дар дигар ҷиноятҳои киберӣ, ки гоҳҳо арзиши хеле гарон доранд, дур нигоҳ медорад.

Умедворем, ки бо ин мақола тавониста бошем ба шумо кӯмак кунем, то эҳтиёткортар бошед ва худ, оила ва дороиҳоятонро аз дастраси афроди манфиатҷӯ дур нигоҳ доред.