Шириншоҳ Шоҳтемур

Шириншоҳ Шоҳтемур соли 1899 дар оилаи деҳқон, дар деҳаи Поршиневи ноҳияи Шуғнони Помири Ғарбӣ таваллуд шудааст. Падару модараш ба ғаллакорӣ машғул буда, зиндагии камбизоатона доштанд. Ӯ тақрибан солҳои 1908–1909 аз падару модар маҳрум гардид.
Дар матни аслӣ омадааст, ки аслу насаби падараш ба аҳли рӯҳоният мепайваст ва ҳиссачаи «шоҳ» дар номи хонаводагии ӯ ба ҳамин пайванд ишора мекард.
Шириншоҳ то дувоздаҳсолагӣ дар назди бародараш зиндагӣ кард. Соли 1911 ба интернати назди омӯзишгоҳи русӣ-маҳаллии Хоруғ, ки аз нахустин чунин муассисаҳои таълимӣ дар Кӯҳистони Бадахшон буд, дохил шуд. Таҳсили ӯ аз ҳисоби давлати Русия таъмин мегардид. Зимистон мехонд ва тобистон дар назди сардори отряди Помир кор карда, ба гулҳо об медод. Аз чордаҳсолагӣ бо меҳнати худ рӯз мегузаронд.
Соли 1914, дар понздаҳсолагӣ, омӯзишгоҳро хатм карда, ҳамроҳи штабс-капитан Дмитрий Сергеевич Топорнин аз Помир ба Тошканд рафт. Дар тӯли роҳ ба ӯ хизмат мекард. Аз 25 августи соли 1914 то моҳи декабри ҳамон сол дар хонаи Топорнин ҳамчун пешхизмат ва дарбон кор кард.
Аз моҳи декабри соли 1914 то моҳи майи соли 1915 дар омӯзишгоҳи ҳаштуми русӣ-маҳаллии шаҳри Тошканд фаррош буд. Ҳамзамон, дар назди мудири омӯзишгоҳ Аполлон Петрович Радугин таълим мегирифт.
Аз 1 майи соли 1915 таҳсилро қатъ карда, то моҳи августи ҳамон сол дар заводи Иванов, воқеъ дар Бешоғоч, мардикорӣ намуд. Дар матни аслӣ давраи кори минбаъдаи ӯ ҳамчун вагонбар ва кондуктори трамвайи Тошканд аз 11 август то 30 сентябри соли 1916 нишон дода шудааст. Аз моҳи октябри соли 1916 то моҳи январи соли 1917 дар артели Матвеев ба ҳайси бағоҷдеҳи қатораи боркаши роҳи оҳан кор кард.
Аз моҳи январи соли 1917 боз дар назди ҳамон муаллим барои дохил шудан ба курсҳои дусолаи омӯзгорӣ омодагӣ дид. Рӯзи 26 август имтиҳони барномаи чорсоларо супурда, дар ҳаждаҳсолагӣ ба соли аввали таҳсил қабул шуд. Аммо ҳамон сол омӯзишгоҳи мазкур баста шуд ва ӯ маҷбур гардид, ки аз моҳи сентябр таҳсилро дар семинарияи муаллимтайёркунии шаҳри Тошканд идома диҳад.
Моҳи октябри соли 1917, ҳангоми таҳсил дар семинария, Инқилоби Октябр ба амал омад. То он вақт ӯ дар бораи сотсиализм ва муборизаи синфӣ тасаввуроти муайян надошт.
Шириншоҳ то соли 1921 дар ин муассиса таҳсил кард. Аз соли 1919 муассиса шуъбаи русии мактаби меҳнатӣ-омӯзгорӣ ном гирифта буд. Моҳи январи соли 1921 ӯ ба узвияти Ҳизби коммунист қабул шуд. Дар матни аслӣ рақами билети ҳизбиаш 539289 ва баъди ивазшавӣ 0830934 зикр шудааст.
Пас аз хатми мактаб, моҳи майи соли 1921, ӯ дар ҳайати панҷсад нафар аз гурӯҳи ба ном «донишҷӯёни пролетарӣ» бо роҳхати Кумитаи иҷроияи марказии Туркистон ба шаҳри Қӯқанди Фарғона фиристода шуд. Аз он ҷо ба кумитаи тақсимоти озуқавории Хуҷанд рафта, дар ҷамъоварии озуқаворӣ тибқи низоми тақсимоти ҳатмӣ дар волости Дилварзин иштирок кард.
Баъдан, рӯзи 10 июл, тавассути барқияи Кумитаи иҷроияи марказии Туркистон ба Тошканд даъват шуд. Рӯзи 18 июл ӯро ҳамчун корманди масъул ва узви сегонаи ҳарбию сиёсӣ ба Помир — Бадахшони Кӯҳистон — фиристоданд. Солҳои 1921–1922 узви ин сегона ва аз моҳи октябри соли 1922 роҳбари он буд.
Моҳи августи соли 1923, пас аз бозгашт ба Тошканд, маълум шуд, ки бинобар солҳои 1921–1923 дар Помир қарор доштан ва қатъ гардидани робитааш бо ташкилоти ҳизбии Туркистон, ӯ аз санҷиши комиссияи тозакунии сафҳои ҳизб нагузаштааст. Дар натиҷа, узвияти ҳизбиаш қатъ гардида буд.
Ӯ бо дархостнома ва ҳуҷҷатҳои зарурӣ ба комиссияи ҳизбии фронти Туркистон муроҷиат кард. Моҳи декабри соли 1923 тавассути Комиссияи назоратии Туркистон нусхаи қарори Комиссияи назоратии Москваро дар бораи барқарор кардани узвияти ҳизбиаш бо собиқа аз соли 1921 гирифт.
Аз моҳи октябри соли 1923 то 5 августи соли 1924 дар бойгонии назди котиботи Шӯрои комиссарони халқии Ҷумҳурии Туркистон кор кард. Дар матни аслӣ ҳамчунин зикр шудааст, ки ӯ аз 5 август то моҳи ноябр инструктори кишоварзии зербахши ақаллиятҳои миллии шуъбаи ташвиқу тарғиби Кумитаи марказии Ҳизби коммунистии Туркистон буд, аммо соли ин таъйинот ба дақиқсозӣ ниёз дорад.
То тақсимоти миллию ҳудудӣ ӯ дар таъсиси бозрасии маорифи тоҷик дар шаҳри Тошканд саҳм гузошт. Баъди тақсимот узви бюрои ҳизбии Тоҷикистон таъйин гардида, барои кор ба Душанбе фиристода шуд.
Шириншоҳ бори аввал дар зодгоҳаш бо яке аз хешовандони дури худ издивоҷ кард. Дар ривояти овардашуда миёни ӯ ва намояндаи ГПУ Островский пас аз ин издивоҷ ихтилоф ба вуҷуд омадааст. Муаллифи матн ин ихтилофро ба хориҷ шудани ӯ аз ҳизб низ алоқаманд медонад, аммо ин иддао ба тасдиқи ҳуҷҷатӣ ниёз дорад.
Зиндагии муштараки Шириншоҳ бо ҳамсари аввалаш дер давом накард. Сабаби ҷудоии онҳо дар матн мушаххас нашудааст. Андешаҳо дар бораи мувофиқ наомадани хислатҳо ё нахостани ҳамсар барои рафтан ба Тошканд ҳамчун эҳтимол баён шудаанд.
Издивоҷи дуюми ӯ, тибқи ҳамин нақл, пас аз ҳашт сол сурат гирифт. Ин дафъа ӯ бо Александра Михайловна Киселова оила барпо кард.
Дар бораи зиндагии оилавии Шириншоҳ ва Александра бародари Александра — Прохор Михайлович — ба мо маълумоти муфассал дод. Бо маслиҳати Давлат Худоназаров ба хонаи ӯ рафтем. Пешакӣ занг зада, аз омаданамон хабар додем. Роҳбалади мо Рустам, писари Шириншоҳ, буд.
Прохор Михайлович ва Анна Ивановна моро интизор буданд. Анна-хола дастархонро бо таомҳои болаззати русӣ ороста буд. Хонаи онҳо ороиши оддӣ дошт. Он чизе, ки бештар ба чашм мерасид, китоб буд. Китобҳое, ки дар ҷевон ҷой намегирифтанд, дар рафҳо ва рӯйи миз низ ғарам шуда буданд.
Рустам моро муаррифӣ кард. Ҳамроҳам, собиқ мудири бойгонии ҳизбии кумитаи вилоятии ҳизб Қамчибек Насиллобеков, мақсади омаданамонро фаҳмонд. Суҳбат сари дастархон оғоз ёфт.
Прохор Михайлович, бо вуҷуди он ки ба синни ҳаштодуҳаштсолагӣ қадам гузошта буд, бардаму боқувват менамуд. Хотираи равшане дошт: санаҳо, воқеаҳо ва одамонро бо ҷузъиёташон ба ёд меовард. Шояд боз ҳам нерӯмандтар мебуд, агар даҳ соли умрашро дар маҳбасҳои давраи сталинӣ нагузаронда бошад.
Ба нақли ӯ, ҳам худаш ва ҳам хоҳараш Александра Михайловна Киселова, ҳамсари Шириншоҳ, бо иттиҳоми робита ва наздикӣ бо «душмани халқ» ва дигар амалҳои ба ном «зиддидавлатӣ» ба ҳабс гирифта шуда буданд.
Прохор фарзанди панҷуми оила буд. Фарзандонро асосан модарашон Евдокия ба воя расонд. Падарашон Михаил Киселев оҳангар буда, дар яке аз заводҳои Москва кор мекард. Ӯ ҳанӯз пеш аз инқилоб бо сабабе оилаашро тарк карда, ба Қафқоз рафтааст ва дар он ҷо оилаи дигар барпо намудааст. Пас аз ин робитааш бо фарзандон канда шудааст.
Евдокия фарзандонашро тарбия карда, ба воя расонд. Ҳамаи онҳо таҳсил карда, соҳиби касбу ихтисос шуданд. Ба гуфтаи Прохор, фарзандони ин оила Инқилоби Октябрро хуш пазируфта, дар бунёди зиндагии нав фаъолона иштирок мекарданд.
Александра, духтари калонии оила, аз хурдӣ ба зиндагии мардуми Машриқзамин шавқ дошт. Дар ин бора китобҳои зиёд мехонд ва бо ҳавас дар бораи Шарқ мавод ҷамъ меовард.
Дар ривояти шиносоии онҳо омадааст, ки Шириншоҳ он замон дар Душанбе ба ҳайси котиби дуюми Кумитаи марказии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон кор мекард. Ӯ ҳамеша серкор буд, аммо барои мулоқот бо мардум вақт меёфт. Дар саҳроҳои колхозӣ, кӯчаву растаҳо ва ҳар ҷое, ки мардум ҷамъ меомаданд, бо онҳо суҳбат мекард.
Ин тарзи кори Шоҳтемур буд. Ӯ, ки аз оилаи одӣ ва камбизоати кӯҳистонӣ баромада буд, хоксор, зиндадил ва хушмуомила буд. Бо ҳамин хислатҳо аз дарди дили мардум огоҳ мешуд ва барои фаъолияти минбаъдаи худ нақшаҳои мушаххас тартиб медод.
Рӯзе ҷавонзани аврупоие диққати ӯро ҷалб кард. Зан либоси одӣ ба бар дошт ва дар назди идораи ӯ бо марди деҳқоннамое суҳбат мекард. Ӯ бо забони тоҷикӣ ширину равон сухан мегуфт.
Шириншоҳ истода, ба суханонаш бодиққат гӯш дод. Дар гуфтори ҷавонзан, ба ҷуз талаффузи русии баъзе овозҳо, хатои дигаре эҳсос намешуд. Ӯ ноаён ба чеҳра ва ҳаракатҳои ҷавонзан назар андохта, аз дил гузаронд: «Аҷиб, маълум аст, ки тоҷик нест, вале забони тоҷикиро дар куҷо ин қадар хуб омӯхта бошад?»
Дар дили Шириншоҳ хоҳиши шиносоӣ ва ҳамсуҳбат шудан бо ӯ пайдо шуд. Ин саҳна дар матни аслӣ ҳамчун ривояти бадеӣ дар бораи шиносоии онҳо нақл шудааст.
Дар қатори ҳамзамонон ва ҳамкорони Шириншоҳ Шоҳтемур номи Абдуқодир Муҳиддинов, Алексей Дяков, Нусратулло Махсум, Юлдош Охунбобоев, Файзулло Хоҷаев, Абдулло Раҳимбоев, Акмал Икромов, Сайфулло Абдуллоев, Иброҳим Исмоилов, Саидаҳмад Анваров, Аҳмадбек Мавлонбеков ва Абдураҳим Ҳоҷибоев зикр шудааст.
Нуктаҳое, ки пеш аз истифодаи илмӣ ё нашр бояд дақиқ карда шаванд:
– Дар матни аслӣ таҳсил аз соли 1911 то соли 1914 «чор сол» гуфта шудааст; давомнокӣ ва санаҳо бояд муқоиса шаванд.
– Ибораи «баъди дуним сол» дар нақли воқеаҳои соли 1921 бо пайдарпайии санаҳо мувофиқат намекунад; аз ин рӯ, дар таҳрир «баъдан» истифода шуд.
– Соли оғози вазифаи инструкторӣ дар матни аслӣ 1923 омадааст, дар ҳоле ки кори бойгонӣ то августи соли 1924 нишон дода шудааст.
– Сабабҳои қатъ шудани узвияти ҳизбӣ дар ду ҷой гуногун шарҳ дода шудаанд.
– Шарҳи насаб, ҷузъиёти издивоҷҳо ва вазифаи Шоҳтемур ҳангоми шиносоӣ бо Александра бояд бо манбаъҳои таърихӣ санҷида шаванд. Андешаҳои умумӣ дар бораи ангезаҳои издивоҷи ходимони давлатӣ бо занони рус, ки далели мушаххас надоштанд, аз таҳрир хориҷ гардиданд.