Дониш андар дил чароғи равшан аст…

Дониш андар дил чароғи равшан аст,
В-аз ҳама бад бар тани ту ҷавшан аст.

Дониш чароғи ақл, қуввати дил ва сарвати гаронбаҳоест, ки ба инсон дар паси сар кардани мушкилоту душвориҳои зиндагӣ ёрӣ мерасонад. Он сарчашмаи фазлу камол буда, ҷаҳонбинии инсонро васеъ ва ӯро бузургдил мегардонад. Шахси донишманд бо такя ба ақлу заковат метавонад барои ҳалли масъалаҳо роҳи дурусту самарабахш пайдо кунад. Донишу хирад инсонро кордону соҳибмаърифат ва сазовори иззату эҳтиром месозанд.

Донишмандон дар ҷомеа азизу гиромӣ ҳастанд. Андешаҳои судманд ва корҳои неки онҳо дар хотири мардум боқӣ мемонанд. Аммо ба даст овардани донишу маҳорат осон нест. Донишомӯз бояд бо сабру таҳаммул душвориҳоро паси сар кунад ва барои омӯхтани ҳар нуктаи нав заҳмат кашад. Дониш ганҷи бузургест, ки арзиши онро бо молу сарват наметавон баробар кард:

Беҳ аз ганҷи дониш ба гетӣ куҷост?
Киро ганҷи дониш бувад, подшост!

Ҳеҷ ганҷе аз дониш арзишмандтар нест, зеро он ба инсон неру мебахшад ва дар рӯ ба рӯи мушкилоти зиндагӣ такягоҳ мешавад. Аз ин рӯ, бояд пайваста барои омӯхтан кӯшиш кард. Инсон на танҳо аз китобу устод, балки аз таҷрибаи зиндагӣ ва рафтори дигарон низ сабақ мегирад. Ҳатто аз иштибоҳи шахси нодон метавон ибрат омӯхт, то худ ба чунин хато роҳ надод.

Бо омӯхтани ҳар калимаи нав ва дарки ҳар маънии тоза дар пеши инсон ҷаҳони дигаре кушода мешавад. Гоҳе як андешаи арзишманд метавонад назари касро ба зиндагӣ тағйир диҳад ва ӯро ба роҳи дуруст ҳидоят кунад. Инсони маърифатҷӯ пайваста барои омӯхтани илм ва андӯхтани дониш мекӯшад. Ӯ фурсатро ғанимат шумурда, донишу маҳорати худро такмил медиҳад.

Дар зиндагӣ набояд танҳо ба ҷамъ кардани молу мулк ва сарват машғул шуд. Илму дониш ва хирад бояд ҷойгоҳи баланд дошта бошанд. Ҳар рӯзи умрро метавон барои омӯхтани чизе, такмили маҳорат ва густариши ҷаҳонбинӣ истифода бурд. Афзудани дониш инсонро пурмаърифат, кордон ва нуктафаҳм мегардонад.

Хираду дониш барои зеҳни инсон чун ғизо нерубахшанд. Ҳар қадар кас бештар омӯзад ва андеша кунад, ҳамон қадар қобилияти дарку таҳлили ӯ беҳтар мешавад. Аммо танҳо хондан кофӣ нест: дониши андӯхтаро бояд дар амал истифода бурд. Чунонки гуфтаанд:

Илм чандон ки бештар хонӣ,
Чун амал дар ту нест, нодонӣ.

Донишомӯзӣ яке аз вазифаҳои муҳими инсон аст. Он ба рушди шахсият ва пешрафти ҷомеа мусоидат мекунад. Шахси донишманд, ки илми худро барои манфиати мардум ба кор мебарад, сазовори эҳтиром мегардад. Аз ҳамин ҷост, ки номи олимону мутафаккирони бузург баъди даргузашташон низ зинда мемонад. Онҳо бо донишу заковат ва хизматҳои арзандаи худ дар дили мардум ҷой мегиранд.

Барои афзудани донишу маърифат бояд бештар китоб хонд, аз устодон омӯхт, мушоҳида кард ва таҷриба андӯхт. Китоб яке аз сарчашмаҳои асосии дониш аст, ки моро бо андешаҳо ва дастовардҳои наслҳои гуногун шинос мекунад:

Рӯй овар бар китобу дониш аз он саҳл гир,
То ба дониш гардӣ машҳури ҷаҳону дилпазир.

Бале, дониш чароғи ақл аст, ки зеҳнро равшан ва дилро умедвор месозад. Шахси донишманд бо сухани пурмаънӣ ва андешаи созандааш зебандаи ҳар анҷуман аст. Агар аз хурдӣ то поёни умр ба омӯхтани илму андӯхтани дониш машғул бошем, зиндагии худро пурмазмунтар мегардонем. Донише, ки бо амали нек ҳамроҳ аст, ҳам ба худи инсон ва ҳам ба ҷомеа суд мерасонад:

Зи дониш зинда монӣ ҷовидонӣ,
Зи нодонӣ наёбӣ зиндагонӣ.