МАЪЛУМОТИ ТАЪРИХӢ ДАР БОРАИ БОБИЛ

Дар таърихи башарият ҳеҷ гоҳ шаҳри аз Бобил машҳуртаре набуд.

Танҳо номи он тасаввуроти сарват ва шукуфоиро ба вуҷуд меорад. Ганҷҳои он беинтиҳо буданд. Одами муосир беихтиёр чунин як шаҳри бошукӯҳро тасаввур мекунад, ки дар боғҳои биҳиштӣ ғарқ шуда, дар гирду атрофаш растаниҳои тропикӣ ва конҳои бой мавҷуданд.

Аммо дар Бобил ҳама чиз дигар хел буд. Он дар водии дарёи Фурот ҷойгир буд — минтақае камбизоат ва беҷон. На ҷангалҳо буданд, на конҳо ва ҳатто санги барои сохтмон мувофиқ вуҷуд надошт. Дар гирду атроф роҳҳо ва хатсайрҳои савдо набуданд. Боронҳои нодир наметавонистанд хокро сероб кунанд ва касе наметавонист ба ҳосили фаровон умед бандад.

Бобил намунаи барҷастаи ирода ва ҷидду ҷаҳди инсон барои расидан ба ҳадафи бузург мебошад.

Тамоми захираҳое, ки Бобил дар ихтиёр дошт, бо дасти инсон офарида шуда буданд. Сарвати он низ офаридаи дасти инсон буд.

Бобил танҳо ду сарвати табиӣ — хоки ҳосилхез ва оби дарёро дошт. Ҳунармандони Бобил яке аз душвортарин вазифаҳои он замонро ба анҷом расониданд: онҳо оби дарёро тавассути каналҳои сершумор, сарбандҳо ва иншооти обёрӣ равона карданд. Каналҳо тамоми водиро бурида гузашта, ба заминҳои ҳосилхез рутубати гаронбаҳо мебурданд. Ин сохтмонҳоро метавон яке аз нахустин пирӯзиҳои муҳандисӣ дар таърих номид. Ҳосили фаровоне, ки бобилиён аз он вақт ба даст меоварданд, мукофоти меҳнати онҳо буд.

Хушбахтона, дар тӯли қисми зиёди мавҷудияти Бобил подшоҳони оқил ҳукмронӣ мекарданд, ки ба ғояҳои ҷанг ва истило ғарқ нашуда буданд. Гарчанде ки Бобил дар бисёр ҷангҳо ширкат варзид, аксарияти онҳо ҷангҳои мудофиавӣ буданд, зеро шаҳрро аз душманоне, ки дар бораи сарвати он орзу мекарданд, муҳофизат кардан лозим меомад.

Ҳокимони барҷастаи Бобил то ҳол дар хотираи инсоният зиндаанд, зеро онҳо оқил, одил ва ташаббускор буданд. Бобил аз ҳокимоне раҳо буд, ки танҳо орзуи ҳукмфармоӣ бар ҷаҳон ва ситонидани хироҷ аз халқҳои ғуломшударо доштанд.

Бобил дигар ҳамчун шаҳр вуҷуд надорад. Вақте ки охирин одамоне, ки онро дар тӯли ҳазорсолаҳо обод ва такмил медоданд, аз он ҷо рафтанд, танҳо харобаҳои партофташуда боқӣ монданд.

Бобил дар Осиё, тақрибан шашсад мил шарқи канали Суэтс, дар шимоли Халиҷи Форс, дар паҳнои тақрибан 30 дараҷа аз экватор ҷойгир буд — тақрибан дар ҳамон арзе, ки шаҳри Юмаи иёлати Аризона ҷойгир аст. Иқлими ҳар ду минтақа амалан яксон — хушк ва гарм аст.

Имрӯз ин водии дарёи Фурот, ки замоне минтақаи ҳосилхези кишоварзӣ буд, боз ба биёбони бодхӯрда табдил ёфтааст. Алафи камқувват ва буттаҳои хордор барои зинда мондан бо тӯфонҳои регӣ мубориза мебаранд. Майдонҳои ҳосилхез, шаҳрҳои бой ва корвонҳои дароз бо молҳои гаронбаҳо ба фаромӯшӣ рафтаанд. Ягона сокинони ин ҷойҳо қабилаҳои бодиянишини араб буданд, ки рамаҳои хурди худро парвариш мекарданд.

Ин манзара аз оғози давраи нав қариб бетағйир мондааст.

Дашт пур аз теппаҳои хокӣ буд. Асрҳои зиёд сайёҳон нисбат ба онҳо бетафовут буданд. Ниҳоят, онҳо диққати бостоншиносонро ҷалб карданд, вақте ки борон қисмате аз онҳоро шуста, пораҳои зарфҳои қадимӣ ва хиштҳои деворҳоро ошкор намуд.

Экспедитсияҳое, ки аз ҷониби осорхонаҳои Аврупо ва Амрико маблағгузорӣ мешуданд, барои кофтуков фиристода шуданд. Онҳо исбот карданд, ки ин теппаҳои хокӣ ҷуз харобаҳои шаҳрҳои қадимӣ чизи дигаре нестанд. Метавон онҳоро қабристони шаҳрҳо номид.

Бобил яке аз онҳо буд. Дар тӯли бист аср регҳои бодоварда онро боэътимод аз чашмони бегона пинҳон карда буданд. Деворҳои хиштӣ дубора ба хок табдил ёфта буданд. Бобили имрӯза ҳамин аст.

Агар кофтуковҳои бодиққат анҷомдода намешуданд ва ғубори асрҳо аз рӯи маъбадҳо ва қасрҳои замоне ҳайратангез, вале ҳоло харобшуда бардошта намешуд, шояд ҳеҷ кас мавҷудияти онро ба ёд намеовард.

Бисёре аз олимон бовар доранд, ки тамаддуни Бобил ва дигар шаҳрҳои ин водӣ аз қадимтарин тамаддунҳои сабтшудаи ҷаҳон мебошад. Гумон меравад, ки сухан дар бораи давраи тақрибан ҳашт ҳазор сол пеш меравад.

Ҷолиб аст, ки чӣ гуна ин санаҳо муайян карда шуданд.

Дар харобаҳои Бобил тавсифи гирифтани Офтоб пайдо шудааст. Астрономҳои муосир бо ёрии ҳисобҳои илмӣ вақти гирифтани Офтоберо, ки дар Бобил намоён будааст, муайян намуда, ба ин васила байни тақвими қадимӣ ва тақвими муосир робита барқарор кардаанд.

Ҳамин тавр, маълум мегардад, ки ҳазорон сол пеш бобилиён дар шаҳрҳои девордор зиндагӣ мекарданд.

Танҳо тахмин кардан мумкин аст, ки ин шаҳрҳо чанд аср пештар бунёд шуда буданд. Сокинони Бобулистон ваҳшӣ набуданд. Онҳо одамони маърифатнок ва равшанфикр буданд.

Таърих тасдиқ мекунад, ки дар байни онҳо муҳандисон, астрономҳо, математикҳо ва маблағгузорон буданд ва маҳз бобилиён аз аввалин халқҳое буданд, ки навиштанро аз худ карданд.

Тавре зикр гардид, системаҳои обёрӣ водии замоне беҷонро ба биҳишти кишоварзӣ табдил доданд. Нақшаи баъзе каналҳои қадимиро ҳанӯз ҳам барқарор кардан мумкин аст, гарчанде онҳо бо рег пур шудаанд. Баъзе каналҳо ба андозае калон буданд, ки паҳнои онҳо барои ҳаракати даҳҳо аспсавор кофӣ буд. Аз ҷиҳати андоза онҳо бо калонтарин каналҳои Колорадо ва Юта муқоиса карда мешаванд.

Илова бар обёрии замин, муҳандисони Бобил лоиҳаи дигари бузургеро низ амалӣ карданд. Бо сохтани системаи муфассали заҳкашӣ онҳо заминҳои васеи зериобшударо дар лаби дарёҳои Фурот ва Даҷла ба минтақаҳои кишоварзӣ табдил доданд.

Ҳеродот, сайёҳ ва муаррихи юнонӣ, дар давраи шукуфоии Бобил ба он ҷо ташриф овард. Тавсифи ӯ яке аз муҳимтарин шаҳодатҳои шоҳидонест, ки то замони мо расидааст.

Ҳеродот шаҳрро муфассал тасвир намуда, дар бораи анъанаҳои ғайриоддии он нақл кардааст. Ӯ дар навиштаҳои худ ҳосилхезии аҷиби хок ва ҳосили азими гандуму ҷавро, ки бобилиён ҷамъ меоварданд, қайд мекунад.

Шуҳрати Бобил дар тӯли асрҳо коҳиш ёфт, аммо хиради он барои мо ҳифз гардид. Барои ин мо аз навиштаҷоти бобилиён қарздорем.

Дар он рӯзгор коғаз ҳанӯз ихтироъ нашуда буд. Аз ин рӯ, бобилиён мактуб ва навиштаҳои худро бодиққат рӯи лавҳаҳои гили тар менавиштанд. Вақте ки лавҳа пурра навишта мешуд, онро дар танӯр мепухтанд ва он сахт мегардид. Андозаи чунин лавҳаҳо тақрибан шаш бар ҳашт дюйм ва ғафсиашон тақрибан як дюйм буд.

Лавҳаҳои гилинро метавон яке аз қадимтарин шаклҳои ҳуҷҷатҳои хаттӣ донист. Дар онҳо афсонаҳо, шеърҳо, рӯйдодҳои таърихӣ, фармонҳои шоҳон, қонунҳо, векселҳо ва шаҳодатномаҳои моликият сабт шудаанд.

Ин лавҳаҳои гилин ба мо имкон медиҳанд, ки зиндагии сокинони қадимаи Бобилро тасаввур кунем ва ҳатто ба олами ботинии онҳо назар андозем.

Масалан, яке аз лавҳаҳо ба дафтари баҳисобгирии як савдогар монанд аст. Дар он сабт шудааст, ки харидор дар рӯзи муайян гове оварда, онро ба ҳафт халта гандум иваз кардааст. Се халта фавран ба ӯ дода шуда, чор халтаи боқимонда то фармони навбатии харидор нигоҳ дошта шудаанд.

Бостоншиносон китобхонаҳои пурраи чунин лавҳаҳоро кашф карданд — садҳо ҳазор нусха, ки дар харобаҳо дафн шуда буданд.

Яке аз муъҷизаҳои аҷиби Бобил деворҳои азиме буданд, ки шаҳрро иҳота мекарданд. Қадимиён онҳоро дар баробари аҳромҳои Миср гузошта, ба яке аз «ҳафт муъҷизаи ҷаҳон» баробар мекарданд.

Малика Семирамида бо он машҳур шудааст, ки гӯё деворҳои аввалини шаҳр дар замони ӯ сохта шудаанд. Аммо кофтуковҳои муосир осори деворҳои аслиро пайдо накардаанд.

Баландии дақиқи онҳо низ маълум нест. Аз сарчашмаҳои қадимӣ метавон хулоса кард, ки баландии онҳо аз панҷоҳ то шаст фут будааст. Деворҳои берунӣ бо хишти пухта пӯшонида шуда, илова бар ин, бо хандақи амиқи пуроб муҳофизат мешуданд.

Деворҳои баъдинаи Бобил тақрибан соли 600 пеш аз милод бо фармони шоҳ Набопаласар аз нав сохта шуданд. Ӯ чунин таҷдиди бузурги деворҳоро ба нақша гирифта буд, ки худ то анҷоми кор умр надид. Кори ӯро писараш Навуходоносор, ки номаш дар ривоятҳои Китоби Муқаддас низ омадааст, идома дод.

Баландӣ ва дарозии деворҳои баъдина ҳайратовар буданд.

Сарчашмаҳои қадимӣ иддао мекунанд, ки онҳо то саду шаст фут баландӣ доштанд — тақрибан баробари баландии як бинои муосири понздаҳошёна.

Дарозии умумии деворҳо аз нӯҳ то ёздаҳ милро ташкил медод. Ғафсии онҳо ба андозае буд, ки дар болояшон аробаи ба шаш асп басташуда ҳаракат карда метавонист.

Аз ин деворҳои бузург, ба ҷуз қисмҳои таҳкурсӣ ва хандақҳо, кам чиз боқӣ мондааст. Сокинони баъдинаи минтақа боқимондаи деворҳоро хишт ба хишт канда, барои сохтмон истифода бурданд.

Деворҳои Бобил борҳо мавриди ҳамлаи лашкарҳои душман қарор гирифтанд. Сарвати Бобил бисёр ғолибонро ба худ ҷалб мекард, аммо кӯшишҳои зиёде барои забти он бенатиҷа анҷом меёфтанд.

Артишҳои он давраро ҳам хурд номидан мумкин набуд. Таърихнигорон аз чунин рақамҳо ёд мекунанд:

10 000 савора, 25 000 ароба ва 1 200 дастаи пиёда, ки ҳар кадом ҳазор сарбоз доштанд.

Барои омодагӣ ба ҷанг одатан ду ё се сол лозим мешуд.

Ташкили идоракунии шаҳр дар Бобил ба сохтори шаҳрҳои муосир хеле монанд буд. Дар шаҳр кӯчаҳо ва дӯконҳо вуҷуд доштанд. Тоҷирон молҳои худро ба маҳаллаҳои истиқоматӣ мерасониданд. Рӯҳониён дар маъбадҳои бошукӯҳ хизмат мекарданд.

Дар дохили шаҳр минтақаи махсусе барои қасрҳои подшоҳӣ ҷудо шуда буд. Деворҳое, ки ин минтақаро иҳота мекарданд, аз деворҳои худи шаҳр ҳам баландтар буданд.

Санъат дар Бобил ривоҷ ёфта буд. Сокинони он ба ҳайкалтарошӣ, наққошӣ, заргарӣ, истеҳсоли силоҳ ва асбобҳои кишоварзӣ машғул буданд.

Маҳсулоти заргарони маҳаллӣ дар саросари ҷаҳони қадим машҳур буд. Ҳангоми кофтукови қабрҳои шаҳрвандони сарватманд намунаҳои зиёди ҷавоҳирот пайдо шуданд, ки имрӯз дар осорхонаҳои машҳури ҷаҳон ба намоиш гузошта шудаанд.

Дар оғози тамаддун, вақте ки қисми зиёди инсоният ҳанӯз бо табарҳои сангӣ чӯб мебурид ва бо найзаю тирҳои нӯгсангӣ шикор ва ҷанг мекард, бобилиён аллакай аз асбобу силоҳҳои металлӣ истифода мебурданд.

Бобилиён маблағгузорон ва савдогарони моҳир буданд. То ҷое ки мо медонем, онҳо аз пешравони истифодаи пул ҳамчун воситаи мубодила ва сабтҳои хаттии моликият буданд.

Қӯшунҳои душман бори аввал дар асри VI пеш аз милод ба Бобил ворид шуданд. Аммо ҳатто дар он вақт ҳам деворҳои Бобил бо ҳамлаи мустақим таслим карда нашуданд.

Достони суқути Бобил хеле ғайриодӣ аст.

Куруш, ки яке аз фотеҳони бузурги замони худ буд, қасди забти шаҳрро дошт. Мушовирони Набонидус, подшоҳи Бобил, ӯро водор карданд, ки бо лашкар аз шаҳр берун баромада, бо Куруш рӯ ба рӯ шавад ва пеш аз муҳосираи шаҳр бо ӯ биҷангад.

Лашкари Бобил шикаст хӯрд ва аз шаҳр дур карда шуд. Сипас Куруш вориди шаҳр шуда, онро бидуни ҳамлаи харобиовар ишғол кард.

Аз он вақт қудрат ва эътибори шаҳри бузург тадриҷан коҳиш ёфт. Пас аз чанд аср сокинон онро тарк карданд ва шаҳр ба ихтиёри бодҳову тӯфонҳо гузошта шуд. Он дубора ба биёбони партофташуда табдил ёфт.

Бобил суқут кард ва дигар ҳеҷ гоҳ ба шукуфоии пешинааш барнагашт, аммо инсоният аз он мероси бузурге гирифтааст.

Ғубори асрҳо деворҳои мағрур ва маъбадҳои онро фаро гирифтааст, аммо хиради Бобил ҳанӯз зинда аст.