ТОҶИРИ ШУТУР АЗ БОБИЛ

Одам ҳар қадар гурусна бошад, фикраш ҳамон қадар равшантар кор мекунад ва бӯи хӯрокро ҳамон қадар тезтар ҳис мекунад.

Таркад, писари Азур, чунин фикр мекард.

Дар тӯли ду рӯз ӯ танҳо ду дона анҷир хӯрда буд. Онҳоро аз шохае гирифта буд, ки аз болои девори боғи каси дигар овезон буд. Аммо ҳанӯз фурсати хӯрдани онҳо наёфта буд, ки соҳиби боғ бо ғазаб ва доду фарёд ба сӯяш давид ва ӯро аз кӯча ронд.

Фарёдҳои зан муддати дароз дар гӯшаш садо медоданд, вақте ки ӯ беҳуда дар бозор мегашт. Маҳз ҳамин хотира ӯро аз васвасаи дуздидани меваҳои болаззат аз сабадҳои савдогарон бозмедошт.

Ӯ ҳеҷ гоҳ пештар пай набурда буд, ки дар бозорҳои Бобил чӣ қадар хӯрок ҳаст ва чӣ қадар бӯи хуш дорад.

Аз майдони бозор баромада, ба назди майхона рафт ва дар назди он боло ва поён қадам задан гирифт. Ӯ умед дошт, ки бо ягон шиносаш вомехӯрад ва аз ӯ чанд тангаи мисӣ қарз мегирад, то соҳиби майхона ӯро бо табассум ва истиқболи гарм қабул кунад.

Бе пул ба чунин истиқбол умед бастан душвор буд.

Ғарқи фикрҳои худ шуда, ӯ пай набурд, ки чӣ гуна бо шахсе рӯ ба рӯ шуд, ки аз ҳама камтар мехост ӯро бинад.

Дар пешаш Дабазир — савдогари қадбаланду устухонии шутур — пайдо шуд.

Аз миёни ҳамаи қарздиҳандагоне, ки Таркад баъзан аз онҳо маблағи хурд қарз мегирифт, Дабазир бештар аз ҳама ӯро метарсонд, зеро Таркад чандин бор ваъдаи сари вақт пардохт кардани қарзро иҷро накарда буд.

Дабазир ӯро дида, бо шӯхӣ гуфт:

— Оҳ! Ана Таркад! Ман маҳз туро меҷустам. Ду тангаи мисие, ки як моҳ пеш ба ту қарз дода будам, инчунин як тангаи нуқраеро, ки пештар дода будам, кай бармегардонӣ? Хуб шуд, ки вохӯрдем. Имрӯз худам ба пул ниёз дорам. Чӣ мегӯӣ, писарам?

Таркад дар ҷояш шах шуд ва чеҳрааш сурх гашт.

Бо шиками холӣ охирин касе, ки мехост бо ӯ суҳбат кунад, Дабазир буд.

— Бубахшед, хеле бубахшед, — оҳиста гуфт ӯ, — аммо имрӯз на танҳо нуқра, ҳатто як тангаи мис ҳам надорам, ки қарзамро пардохт кунам.

— Пас онҳоро пайдо кун, — исрор кард Дабазир. — Ту бешубҳа метавонӣ чанд танга ба даст оварӣ, то некии дӯсти деринаи падаратро, ки дар рӯзҳои душвор ба ту кумак кард, ҷавоб диҳӣ.

— Ман бахт надорам. Барои ҳамин қарзамро пардохт карда наметавонам.

— Бахт? Худоёнро барои сустии худ гунаҳкор накун. Бадбахтӣ бештар ба сари касоне меояд, ки дар бораи қарз гирифтан фикр мекунанд, на дар бораи баргардондани он.

Бо ман биё, писарам. Ҳангоми хӯрок хӯрдан суҳбат мекунем. Ман гуруснаам. Ба ту як қисса нақл мекунам.

Охирин чизе, ки Таркад мехост, шунидани насиҳатҳои Дабазир буд, аммо ҳадди ақал сухан дар бораи хӯрок мерафт.

Дабазир ӯро ба гӯшаи дури майхона бурд ва ҳар ду рӯйи қолинҳои хурд нишастанд.

Вақте ки соҳиби майхона Коскор бо табассум ба назди онҳо омад, Дабазир гуфт:

— Барои ман пои бузро хуб бирён карда, бо чошнӣ биёр. Нон ва сабзавоти зиёд ҳам биёр, зеро гуруснаам ва мехоҳам сер шавам.

Ва дӯсти маро ҳам фаромӯш накун. Ба ӯ як кӯза об биёр. Фақат обро хунук кун, имрӯз ҳаво гарм аст.

Таркад дар дилаш ранҷид.

Оё ӯ бояд дар ҳамин ҷо нишаста, танҳо об нӯшад ва тамошо кунад, ки Дабазир тамоми пои бузро мехӯрад?

Ӯ чизе нагуфт. Ҳатто гуфта ҳам наметавонист.

Аммо Дабазир хомӯширо намеписандид. Ӯ табассум карда, бо овози баланд ба ҳамаи меҳмонони шинос салом дод.

Сипас гуфт:

— Аз як саргардоне, ки аз Урфа баргашта буд, дар бораи марди сарватманде шунидам, ки санги бисёр тунук дорад ва аз он ҳама чиз дида мешавад. Ӯ онро ба тирезаи хонааш гузоштааст, то аз борон муҳофизат шавад.

Санг, ба гуфтаи он саргардон, зард аст. Ӯ иҷозат ёфтааст, ки аз он нигоҳ кунад ва мегӯяд, ки ҷаҳон аз пушти он тамоман дигар менамояд.

Ту чӣ мегӯӣ, Таркад? Оё мумкин аст ҷаҳон дар чашми инсон бо ранги дигар намоён шавад?

— Намедонам чӣ ҷавоб диҳам, — гуфт ҷавон, ки ҳоло бештар ба гӯшти равғанини пеши Дабазир менигарист.

— Ман медонам, ки мумкин аст, зеро худам як вақт ҷаҳонро бо чашми дигар медидам. Ва ҳоло дар ин бора ба ту нақл мекунам.

— Дабазир қисса мегӯяд, — ба дӯсташ пичиррос зад марде, ки дар мизи ҳамсоя менишаст ва наздиктар омад.

Дигар меҳмонон низ хӯрокҳои худро гирифта, нимдоира нишастанд, то Дабазирро гӯш кунанд.

Таркад садои хоидани онҳоро мешунид ва пораҳои гӯштро дар дастонашон медид.

Ӯ танҳо гурусна буд.

Дабазир ӯро ба хӯрдан даъват накард. Ҳатто пораи нони аз табақ ба замин афтодаро ҳам ба ӯ надод.

— Қиссае, ки мехоҳам нақл кунам, — оғоз кард Дабазир ва як пораи гӯштро газид, — ҳанӯз дар айёми ҷавонии ман рух дода буд.

Ин қисса нишон медиҳад, ки чаро ман ба савдои шутур машғул шудам.

Оё касе аз шумо медонад, ки ман замоне дар Сурия ғулом будам?

Аз байни ҳозирон нидои ҳайрат баланд шуд ва Дабазир аз таъсири суханонаш қаноатманд гардид.

— Дар ҷавонӣ, — идома дод ӯ, — ман ҳунари падарамро омӯхтам. Ӯ зинсоз буд.

Ман бо падарам дар устохона кор мекардам ва худу зани ҷавонамро таъмин менамудам.

Ҷавон ва бетаҷриба будам. Даромадам он қадар зиёд набуд ва базӯр барои қонеъ кардани ниёзҳои рӯзгор мерасид.

Аммо ман ва зани ҷавонам чизҳои зебоеро орзу мекардем, ки имкони хариданашонро надоштем.

Дере нагузашта фаҳмидам, ки дӯкондорон ба ман бовар мекунанд ва иҷозат медиҳанд, ки маблағи харидро баъдтар пардохт кунам.

Он вақт ман ҳанӯз намедонистам, ки касе, ки аз даромадаш бештар харҷ мекунад, одати бисёр хатарнок пайдо мекунад ва ҳамин одат ӯро дар оянда ба мушкил меандозад.

Ман беандеша барои занам ва хонаамон ашёҳои гаронбаҳо мехаридам.

Дар аввал ҳама чиз хуб менамуд.

Аммо бо гузашти вақт дарк кардам, ки даромадам барои рӯзгор ва пардохти қарзҳо намерасад.

Қарздиҳандагон маро пайваста таъқиб мекарданд ва талаб менамуданд, ки пули харидҳои зиёдатии худро пардохт кунам.

Зиндагиям тоқатфарсо шуд.

Аз дӯстонам низ қарз гирифтам, вале қарзи онҳоро ҳам баргардонда натавонистам.

Корҳо рӯз аз рӯз бадтар мешуданд.

Занам ба хонаи волидонаш баргашт ва ман қарор додам, ки Бобилро тарк карда, бахтамро дар ҷои дигар ҷӯям.

Ду соли саргардонии ноором ва номуваффақ гузашт.

Ман бо корвонҳои тоҷирон сафар карда, ба савдогарон хизмат мекардам.

Дере нагузашта худро дар байни роҳзаноне ёфтам, ки корвонҳои бесилоҳро ғорат мекарданд.

Албатта, ин шуғл барои писари падари ман муносиб набуд, аммо он вақт ман ҷаҳонро гӯё аз паси ҳамон санги ранга медидам ва дарк намекардам, ки чӣ қадар паст афтодаам.

Дар аввал бахт ба рӯйи мо хандид. Мо як корвони пурқиматро, ки тилло, абрешим ва молҳои гаронбаҳо мебурд, ғорат кардем.

Аммо дере нагузашта ғаниматро дар Гинир исроф кардем.

Дафъаи дуюм бахтамон омад накард.

Дарҳол баъд аз ҳамла ба корвон ба мо сарбозони қалъаи маҳаллӣ ҳамла карданд, ки соҳибони корвон барои муҳофизат киро карда буданд.

Ду сарвари мо кушта шуданд ва боқимондаи гурӯҳро ба Димишқ бурданд.

Дар он ҷо моро бараҳна карда, ҳамчун ғулом фурӯхтанд.

Як марди сарватманди суриягӣ маро ба ду тангаи нуқра харид.

Ман ҷавон ва неруманд будам ва аз дигар ғуломон фарқ мекардам.

Ҳама чиз то даме ба назарам як саргузашти аҷиб менамуд, ки соҳибам маро назди чор зани худ овард, то онҳо қарор диҳанд маро чӣ гуна истифода баранд.

Он вақт ман тамоми даҳшати вазъиятро дарк кардам.

Мардуми биёбон сахтгир ва бераҳм буданд.

Ман дар назди онҳо комилан нотавон будам. Силоҳ надоштам ва роҳи гурез ҳам набуд.

Бо тарс назди чор зан истода будам, ки маро аз сар то по нигоҳ мекарданд.

Аз худ мепурсидам: оё метавонам ба раҳмдилии онҳо умед бандам?

Сира, зани аввал, аз дигарон калонтар буд. Вақте маро аз назар мегузаронд, чеҳрааш ҳеҷ эҳсосот нишон намедод.

Зани дуюм бисёр зебо буд, аммо ба ман мисли ашёи беҷон нигоҳ мекард.

Ду зани ҷавонтар механдиданд, гӯё ин ҳодиса барояшон шавқовар бошад.

Ба назарам чунин менамуд, ки муддати хеле дароз назди онҳо истода, интизори ҳукм будам.

Ҳар яке аз занон гӯё интизори тасмими дигаре буд.

Ниҳоят Сира бо сардӣ гуфт:

— Мо ходимони зиёд дорем, аммо шутуррон кам аст. Имрӯз мехоҳам ба аёдати модари беморам равам ва касе надорам, ки шутурамро идора кунад. Аз ин ғулом пурсед, ки бо шутур кор карда метавонад ё не.

Соҳибам ба ман рӯ овард:

— Ту дар бораи шутурҳо чизе медонӣ?

Ман шодии худро пинҳон карда, ҷавоб додам:

— Метавонам шутурро зону занонам, борашро бор кунам ва дар сафарҳои тӯлонӣ идора намоям. Агар лозим шавад, асбобу афзорашро низ таъмир мекунам.

— Ғулом ба худ бовар дорад, — гуфт соҳибам. — Агар мехоҳӣ, Сира, ӯро ҳамчун шутуррон бигир.

Ҳамин тавр маро ба Сира супурданд.

Худи ҳамон рӯз шутурашро барои сафари дур ба назди модари бемораш омода кардам.

Дар аввалин фурсат барои дахолаташ аз ӯ ташаккур гуфтам ва гуфтам:

— Ман ғулом таваллуд нашудаам. Ман писари марди озод ва соҳибэҳтироми Бобил ҳастам.

Ман дар бораи зиндагии худ бисёр чизҳоро ба ӯ нақл кардам.

Ҷавоби ӯ маро ба андеша бурд.

Ӯ гуфт:

— Чӣ гуна метавонӣ худро озод номӣ, агар заъфи худат туро ба чунин шарм оварда бошад?

Агар инсон рӯҳи ғулом дошта бошад, новобаста аз таваллуду насабаш ғулом мешавад.

Агар рӯҳи инсони озод дошта бошад, ҳатто агар ба сараш бадбахтӣ ояд, рӯзе шахси соҳибэҳтиром мегардад.

Дар тӯли зиёда аз як сол ғулом будам ва дар байни ғуломон зиндагӣ мекардам, аммо ҳеҷ гоҳ худро яке аз онҳо ҳис намекардам.

Рӯзе Сира аз ман пурсид:

— Чаро шомгоҳон, вақте ғуломони дигар якҷо менишинанду суҳбат мекунанд, ту танҳо дар хаймаат менишинӣ?

Ман ҷавоб додам:

— Дар бораи он чизе, ки ба ман гуфтӣ, фикр мекунам. Аз худ мепурсам: оё рӯҳи ман рӯҳи ғулом аст? Ман наметавонам мисли онҳо зиндагӣ кунам, бинобар ин аз онҳо дур мемонам.

— Ман ҳам аз дигарон дурам, — гуфт Сира. — Маҳри ман калон буд ва барои ҳамин шавҳарам маро ба занӣ гирифт. Аммо ӯ маро дӯст намедорад.

Барои зан чизи муҳим ин аст, ки дӯстдошта бошад.

Маро дӯст намедоранд ва фарзанд ҳам надорам. Аз ин рӯ танҳо ҳастам.

Агар мард мебудам, маргро аз чунин ғуломӣ афзал медонистам. Аммо ҷомеаи мо чунин сохта шудааст, ки занон ҳам метавонанд ғулом бошанд.

Ман ногаҳон пурсидам:

— Акнун дар бораи ман чӣ фикр мекунӣ? Ман рӯҳи ғулом дорам ё марди озод?

Ӯ гуфт:

— Оё мехоҳӣ қарзҳоятро дар Бобил пардохт кунӣ?

— Бале, мехоҳам. Аммо роҳи иҷрои онро намебинам.

— Агар нишастанро давом диҳӣ ва барои пардохти қарзҳоят ҳеҷ кор накунӣ, пас метавон гуфт, ки рӯҳи ғулом дорӣ.

Шахсе, ки қарзҳояшро барнамегардонад, наметавонад худро шахси соҳибэҳтиром ҳисоб кунад.

— Аммо ман ғулом ҳастам ва дар Сурия қарор дорам. Чӣ кор карда метавонам?

— Агар чунин тарсончак бошӣ, дар Сурия ғулом бимон.

— Ман тарсончак нестам! — бо хашм гуфтам.

— Пас исбот кун.

— Чӣ тавр?

— Магар подшоҳи шумо ҳангоми ҳамлаи душман бо тамоми қувва муқовимат намекунад?

Қарзҳои ту низ душманони ту ҳастанд.

Онҳо туро аз Бобил ронданд.

Ту аз онҳо гурехтӣ ва онҳо боз ҳам қавитар шуданд.

Агар мисли мард бо онҳо мубориза мебурдӣ, метавонистӣ онҳоро мағлуб кунӣ ва дар байни мардум эҳтиром пайдо намоӣ.

Аммо ту ҷуръат накардӣ, ки ба онҳо муқобилат кунӣ.

Ғуруратро фурӯ бурдӣ ва ба ғулом табдил ёфтӣ.

Ман дар бораи суханони сахти ӯ бисёр фикр мекардам.

Дар дил бо ӯ баҳс менамудам, аммо ҷавоби қонеъкунандае намеёфтам.

Пас аз се рӯз канизи Сира маро назди ӯ бурд.

— Модарам боз сахт бемор шудааст, — гуфт ӯ. — Ду шутури беҳтарини шавҳарамро зин зан. Барои сафари дароз халтаҳои обу ғизо омода кун. Аз ошхона низ хӯрок гир.

Ман аз миқдори зиёди хӯроке, ки доданд, ҳайрон шудам, зеро сафари мо то хонаи модараш танҳо як рӯз буд.

Каниз ба шутури дуюм савор шуд ва ман шутури Сираро пеш бурдам.

Вақте ба хонаи модараш расидем, ҳаво комилан торик шуда буд.

Сира канизро дур фиристод ва ба ман гуфт:

— Дабазир, ту рӯҳи ғулом дорӣ ё рӯҳи марди озод?

— Рӯҳи марди озод, — бо қатъият ҷавоб додам.

— Пас вақти исбот кардан фаро расидааст.

Ҳоло шавҳари ман дар ҳолати душвор аст ва посбононаш низ бепарво шудаанд.

Ин шутурҳоро бигир ва гурез.

Дар ин халта либосҳои шавҳарам ҳастанд. Онҳоро пӯш, то туро нашиносанд.

Ман мегӯям, ки ҳангоми ба назди модарам омаданам шутурҳоро дуздида гурехтӣ.

— Ту рӯҳи малика дорӣ, — гуфтам ман. — Кош метавонистам туро хушбахт кунам.

Ӯ ҷавоб дод:

— Барои зане, ки муҳаббати шавҳарашро надорад, хушбахтӣ душвор аст.

Ба роҳи худ рав.

Бигзор худоён туро ҳангоми сафарат дар биёбон муҳофизат кунанд.

Маро дигар маҷбур кардан лозим набуд.

Аз ӯ самимона ташаккур гуфтам ва шабона роҳ пеш гирифтам.

Ман ин сарзамини бегонаро тамоман намешинохтам ва ҳатто намедонистам Бобил дар кадом самт қарор дорад.

Бо вуҷуди ин, якравона аз миёни регзор ҳаракат мекардам.

Ба як шутур савор шудам ва шутури дигарро аз паси худ мебурдам.

Тамоми шаб ва рӯзи дигар дар биёбон роҳ рафтам, зеро метарсидам, ки маро ҳамчун ғуломи фирорие, ки моли соҳибашро дуздидааст, дастгир мекунанд.

Шоми рӯзи дуюм ба биёбони санглох расидам.

Сангҳои тез пойҳои шутуронамро захмӣ карданд ва дере нагузашта онҳо аз хастагӣ ва дард суст шуданд.

Дар тамоми роҳ бо як инсон ҳам во нахӯрдам.

Ҳатто намедонистам ин сарзамини беодам то куҷо тӯл мекашад.

Ман чунин сафари пурдардро ҳатто ба душманам намехостам.

Рӯз аз паси рӯз аз биёбон мегузаштем.

Озуқаворӣ ва об кайҳо тамом шуда буданд.

Офтоб бераҳмона месӯхт.

Дар охири рӯзи нӯҳум аз шутур базӯр фаромадам.

Он қадар заиф шуда будам, ки гумон мекардам дигар ҳеҷ гоҳ ба болои шутур савор шуда наметавонам.

Ба назарам чунин менамуд, ки дар ҳамин сарзамини холӣ мемирам.

Ба замин дароз кашидам ва хоб рафтам.

Танҳо бо нурҳои аввалини офтоб аз хоб бедор шудам.

Нишаста, ба атроф нигаристам.

Ҳавои саҳар соф буд.

Шутуронам дар наздикии ман дароз кашида буданд.

Дар гирду атроф танҳо замини беохире буд, ки бо санг, рег ва гиёҳҳои хордор пӯшида шуда буд.

Ҳеҷ нишонаи об, хӯрок ё зиндагӣ набуд.

Оё ҳамин ҷо поёни зиндагии ман буд?

Фикрам, баръакси ҷисмам, ҳанӯз равшан кор мекард.

Гӯё ҷисми ман аз фикрам ҷудо шуда буд ва дигар аҳамияти зиёд надошт.

Лабҳои кафидаву хунолуд, забони варамидаву хушк ва шиками гурусна — ҳамаи ин натиҷаи азоби рӯзҳои охир буд.

Боз ба биёбони беохир нигаристам.

Ногаҳон саволи пешина дубора ба ёдам омад:

«Оё ман рӯҳи ғулом дорам ё рӯҳи марди озод?»

Ҳамон лаҳза бо тамоми равшанӣ фаҳмидам:

Агар рӯҳи ғулом медоштам, таслим мешудам, дар ҳамин ҷо мехобидам ва мемурдам.

Ин барои ғуломи фирорӣ поёни муносиб мебуд.

Аммо агар ман рӯҳи инсони озод дошта бошам, пас чӣ?

Албатта, бояд худро маҷбур кунам, ки ба Бобил баргардам.

Қарзҳои худро ба одамоне, ки ба ман бовар карданд, баргардонам.

Ба зани меҳрубонам хушбахтӣ диҳам.

Ба падару модарам оромӣ ва шодӣ бахшам.

«Қарзҳои ту душманони ту ҳастанд, ки туро аз Бобил ронданд», — гуфта буд Сира.

Бале, ӯ ҳақ буд.

Чаро ман аз мушкилот гурехтам?

Чаро иҷозат додам, ки занам ба хонаи падараш баргардад?

Он гоҳ чизе аҷиб рух дод.

Ҷаҳон ногаҳон дар пеши чашмонам тамоман дигар намудор шуд.

Гӯё ҳамон санги рангае, ки қаблан аз паси он ба зиндагӣ менигаристам, аз пеши чашмонам гирифта шуд.

Арзишҳои ҳақиқӣ бароям равшан шуданд.

Дар биёбон мурдан?

Не!

Акнун ман медонистам, ки бояд чӣ кор кунам.

Пеш аз ҳама бояд ба Бобил баргардам ва назди ҳамаи қарздиҳандагонам ҳозир шавам.

Ба онҳо мегӯям, ки баъд аз ранҷу азоб баргаштаам, то қарзҳоямро то ҳадде ки худоён имконият медиҳанд, пардохт кунам.

Баъд занамро назди худ бармегардонам ва шахсе мешавам, ки волидонам аз ӯ ифтихор мекунанд.

Қарзҳои ман душманони ман буданд, аммо қарздиҳандагонам дӯстони ман буданд, зеро онҳо ба ман бовар карда буданд ва дороии худро ба ман супурда буданд.

Бо душворӣ аз замин бархостам.

Гуруснагӣ чӣ буд?

Ташнагӣ чӣ маъно дошт?

Онҳо танҳо монеаҳои хурд дар роҳи бозгашт ба Бобил буданд.

Рӯҳи инсони озод дар даруни ман бедор шуд.

Ӯ мехост баргардад ва бо душманонаш мубориза барад.

Аз ҳаяҷон тамоми баданам меларзид.

Чашмони хастаи шутуронам низ гӯё равшан шуданд, вақте оҳанги нави овози маро шуниданд.

Бо душвории зиёд ва баъд аз кӯшишҳои бисёр онҳо ба по хестанд.

Бо вуҷуди дарду хастагӣ моро ба сӯи шимол бурданд — ба ҳамон тарафе, ки ҳисси ботиниам мегуфт Бобил бояд он ҷо бошад.

Мо об ёфтем.

Ба замине расидем, ки алаф ва мева дошт.

Ниҳоят роҳи Бобилро пайдо кардем.

Зеро рӯҳи инсони озод аз ҳар вазъият роҳи наҷот меҷӯяд, аммо рӯҳи ғулом танҳо шикоят мекунад:

«Ман чӣ кор карда метавонам? Ман ғуломи бадбахтам».

Дабазир ба Таркад нигарист.

— Хуб, Таркад, чӣ мегӯӣ? Оё шиками холӣ фикратро равшан кард?

Оё омодаӣ ба роҳе қадам гузорӣ, ки туро ба эҳтироми худ мерасонад?

Оё ҷаҳон акнун барои ту бо ранги ҳақиқии худ намоён шуд?

Оё мехоҳӣ қарзҳоятро баргардонӣ ва дубора шахси соҳибэҳтироми Бобил шавӣ?

Чашмони ҷавон пур аз ашк шуданд.

Ӯ зуд аз ҷой бархост.

— Шумо чашмони маро кушодед. Ман аллакай ҳис мекунам, ки инсони озод дар вуҷудам бедор мешавад.

Яке аз шунавандагон пурсид:

— Аммо вақте ба Бобил баргаштед, чӣ кор кардед?

— Агар азми қавӣ дошта бошед, ҳамеша роҳи расидан ба мақсадро пайдо мекунед, — ҷавоб дод Дабазир.

— Пеш аз ҳама назди ҳар касе рафтам, ки аз ӯ қарздор будам.

Аз онҳо бахшиш пурсидам ва қатъӣ ваъда додам, ки қарзҳоро дар аввалин имконият пардохт мекунам.

Аксари қарздиҳандагон маро хуб қабул карданд.

Баъзеҳо сахтгир буданд, аммо бисёриҳо ҳатто ба ман кумак пешниҳод карданд.

Дар байни онҳо қарздиҳанда Матон низ буд.

Вақте фаҳмид, ки дар Сурия бо шутурҳо кор кардаам, маро назди пирамард Небатур — савдогари шутур — фиристод.

Подшоҳ ба Небатур фармон дода буд, ки барои як сафари бузург шутурҳои зотӣ бихарад.

Бо ӯ кор карда, ман метавонистам тамоми донишу таҷрибаамро истифода барам.

Оҳиста-оҳиста тамоми қарзҳоямро то тангаи охирин пардохт кардам.

Ниҳоят метавонистам бо ифтихор ба чашми мардум нигоҳ кунам ва худро шахси соҳибэҳтиром ҳис намоям.

Дабазир боз ба хӯрокаш рӯ овард.

— Коскор, ту мор ҳастӣ! — бо овози баланд фарёд зад ӯ, то дар ошхона шунаванд. — Хӯрок тамоман сард шудааст!

Аз оташ гӯшти гарм биёр.

Ва барои Таркад, писари дӯсти деринаам, як ҳиссаи калон омода кун.

Ӯ гурусна аст ва имрӯз бо ман хӯрок мехӯрад.

Ҳамин тавр саргузашти Дабазир, тоҷири шутур аз Бобил, ба поён расид.

Ӯ ҳақиқати бузургеро кашф карда буд — ҳақиқате, ки одамони оқил аз замонҳои қадим медонанд.

Ин ҳақиқат ба одамон кумак мекунад, ки аз мушкилот раҳо шаванд ва ба сӯи муваффақият ҳаракат кунанд.

Он ба ҳамаи касоне хизмат мекунад, ки қудрати онро мефаҳманд:

Агар азми қавӣ дошта бошед, ҳамеша ба мақсад мерасед.