СОҲИБИ ТИЛЛОИ БОБИЛ

Панҷоҳ тангаи тилло!

Дар ҳамёни Родан, найзасози Бобил, ҳеҷ гоҳ ин қадар тилло набуд.

Усто хушҳолона аз кӯчаи марказӣ гузашта, аз қасри подшоҳ дур мешуд. Тилло дар ҳамёнаш бо ҳар қадам ҷарангос мезад ва ин ширинтарин мусиқие буд, ки ӯ дар умраш шунида буд.

Панҷоҳ тангаи тилло! Ва ҳамаи онҳо аз они ӯ буданд!

Ӯ ба бахти худ бовар карда наметавонист.

Ин донаҳои металлӣ чӣ қадар қудрат доштанд! Бо онҳо метавонист хонаи калон, замин, рама, шутурҳо, аспҳо, аробаҳо ва бисёр чизҳои дигар бихарад.

Аммо чунин ганҷро чӣ гуна бояд истифода бурд?

Ҳангоме ки ӯ аз кӯчаҳои канорӣ ба тарафи хонаи хоҳараш мерафт, Родан ба ғайр аз сарвати ногаҳон ба даст овардааш дар бораи чизи дигаре фикр карда наметавонист.

Чанд рӯз пас Родани хушбахт аз остонаи дӯкони Матон — қарздиҳанда ва савдогари ҷавоҳироту матоъҳои нодир — гузашт.

Ӯ ҳатто ба атроф нанигарист ва ба молҳои зебое, ки дар дӯкон ба намоиш гузошта шуда буданд, аҳамият надод. Рост ба қисми истиқоматии хона рафт.

Дар он ҷо Матонро ёфт, ки рӯи қолин нишаста, ғизои овардаи ғуломашро мехӯрд.

— Мехостам бо шумо машварат кунам, зеро намедонам чӣ кор кунам, — гуфт Родан.

Чеҳраи борики Матон бо табассуми дӯстона равшан шуд.

— Чӣ кор кардаӣ, ки маҷбур шудӣ назди қарздиҳанда биёӣ? Дар қиморхона пулатро бохтӣ? Ё зани зебое туро ба мушкил андохтааст? Ман туро солҳои зиёд мешиносам ва ту ҳеҷ гоҳ аз ман ёрӣ напурсидаӣ.

— Не. Гап дар ин нест. Ба ман тилло лозим нест. Баръакс, ба маслиҳати оқилонаи шумо ниёз дорам.

— Ин чӣ гапҳо! — ҳайрон шуд Матон. — Ҳеҷ кас назди қарздиҳанда барои маслиҳат намеояд. Ё шунавоии ман маро фиреб медиҳад?

— Не, ман маҳз барои маслиҳат омадаам.

— Пас Родан аз ҳама донотар будааст, зеро назди Матон на барои тилло, балки барои маслиҳат омадааст! Бисёр одамон назди ман барои тилло меоянд, то барои хатогиҳо ва бадбахтиҳои худ пардохт кунанд. Аммо кам касе барои маслиҳат меояд.

Баъд Матон гуфт:

— Родан, бо ман хӯрок бихӯр. Меҳмони ман бош.

Сипас ба ғуломаш фарёд зад:

— Андо! Барои дӯстам Родан қолин паҳн кун. Ӯ имрӯз меҳмони фахрии ман аст. Ба ӯ ғизо ва ҷоми калонтарини шароб биёр. Танҳо шароби беҳтаринро интихоб кун.

Баъд ба Родан рӯ овард:

— Акнун, дӯстам, бигӯ, мушкили ту чист?

— Ҳамааш аз туҳфаи шоҳона сар шуд.

— Туҳфаи шоҳона? Подшоҳ ба ту туҳфа додааст ва ту онро мушкил меномӣ? Чӣ туҳфа?

— Подшоҳ аз найзае, ки ман барои посбонони шоҳона сохтам, хеле хушҳол шуд ва ба ман панҷоҳ тангаи тилло дод. Акнун ман намедонам онҳоро чӣ гуна истифода барам. Ҳар соат одамон назди ман меоянд ва мехоҳанд аз ин сарват ба онҳо низ ҳисса диҳам.

— Ин табиист. Одамон ҳамеша мехоҳанд тиллои бештар дошта бошанд. Аммо магар ту наметавонӣ «не» бигӯӣ? Магар наметавонӣ устувор бошӣ?

— Бисёриҳоро рад карда метавонам, вале баъзан ин кори осон нест. Масалан, чӣ гуна хоҳареро, ки дӯсташ медорам, рад кунам?

— Албатта, ин осон нест. Хоҳарат мехоҳад аз сарвати ту баҳра барад.

— Ӯ барои шавҳараш Араман пул мепурсад. Шавҳараш мехоҳад савдогар шавад. Ӯ фикр мекунад, ки то имрӯз бахташ омад накардааст ва аз ман хоҳиш дорад, ки ба ӯ тилло қарз диҳам, то тиҷорат оғоз кунад ва баъд бо фоида қарзамро баргардонад.

— Дӯстам, — сухани ӯро бурид Матон, — ту масъалаи хеле ҷиддиро ба миён гузоштӣ. Тилло ба инсон масъулият медиҳад ва муносибати ӯро бо дӯстону наздикон тағйир медиҳад. Ту метарсӣ, ки онро аз даст медиҳӣ ё қурбонии фиреб мешавӣ. Дар айни замон тилло ба инсон ҳисси қудрат ва имконияти некӣ кардан медиҳад.

Оё ту дар бораи деҳқоне аз Нинева шунидаӣ, ки забони ҳайвонотро мефаҳмид?

Ман қиссаи ӯро ба ту нақл мекунам. Аз он мефаҳмӣ, ки қарз додан танҳо аз як даст ба дасти дигар гузарондани тилло нест.

Ин деҳқон, ки забони ҳайвонотро мефаҳмид, ҳар бегоҳ дар ҳавлии хонааш нишаста, ба суҳбати ҳайвоноти хонагӣ гӯш медод.

Боре ӯ шунид, ки барзагов ба хар аз вазнинии кораш шикоят мекунад:

— Ман аз субҳ то шом шудгор мекашам. Фарқ надорад ҳаво гарм аст ё пойҳоям хаста шудаанд ва гарданам дард мекунад — ман бояд кор кунам. Аммо ту аксар вақт истироҳат мекунӣ. Туро бо кӯрпаи зебо мепӯшонанд ва танҳо вақте хоҷа ба ҷое меравад, ӯро мебарӣ. Вақте хоҷа ба ҷое намеравад, тамоми рӯз истироҳат карда, алафи сабз мехӯрӣ.

Хар, бо вуҷуди содагии худ, дилсӯз буд ва ба барзагов гуфт:

— Дӯстам, ту бисёр меҳнат мекунӣ ва ман мехоҳам ба ту кумак кунам. Ман ба ту мегӯям, ки чӣ гуна як рӯзи истироҳат ба даст оварӣ. Субҳ, вақте ки ғулом барои бурданат меояд, ба замин дароз каш ва нолиш кун, то гумон кунад, ки беморӣ ва кор карда наметавонӣ.

Барзагов ба маслиҳати хар гӯш дод.

Субҳи рӯзи дигар ғулом назди хоҷааш омад ва гуфт, ки барзагов бемор аст ва шудгор кашида наметавонад.

— Хуб, — гуфт деҳқон, — пас харро ба кор баред. Бигзор ӯ шудгор кашад.

Тамоми рӯз хар, ки танҳо мехост ба дӯсташ кумак кунад, маҷбур шуд ба ҷойи ӯ кор кунад.

Вақте шом фаро расид ва харро аз бори вазнин озод карданд, ӯ аз хастагӣ базӯр ба пой меистод.

Деҳқон боз ба ҳавлӣ баромад, то суҳбати ду дӯсташро бишнавад.

Аввал барзагов гуфт:

— Ту дӯсти беҳтарини ман ҳастӣ. Ба шарофати маслиҳати оқилонаи ту ман тамоми рӯз истироҳат кардам.

Хар ҷавоб дод:

— Ман ҳам мисли ҳамаи одамони дилсӯз, ки мехоҳанд ба дӯсти худ кумак кунанд, маҷбур шудам бори ӯро ба дӯш гирам. Беҳтараш дигар аз кор саркашӣ накун, зеро шунидам, ки хоҷа ба ғулом гуфт: агар ту боз кор карда натавонӣ, туро барои куштан мебарад.

Баъд аз ин онҳо дигар ба ҳам чизе нагуфтанд. Дӯстии онҳо низ ҳамин ҷо ба поён расид.

— Метавонӣ бигӯӣ, ки маънои ин қисса чист? — пурсид Матон.

— Қиссаи ҷолиб аст, — ҷавоб дод Родан, — аммо маънояшро нафаҳмидам.

— Маънояш бисёр сода аст: агар мехоҳӣ ба дӯстат кумак кунӣ, чунин кумак кун, ки бори ӯро ба дӯши худ нагирӣ.

— Ман дар ин бора чунин фикр накарда будам. Ин маслиҳати оқилона аст. Ман намехоҳам бори шавҳари хоҳарамро ба дӯши худ гирам.

Баъд Родан пурсид:

— Шумо ба одамони зиёд қарз медиҳед. Оё ҳамаи онҳо қарзашонро бармегардонанд?

Матон маънидорона табассум кард.

— Чӣ гуна метавон қарз дод, агар ба баргаштани он бовар надошта бошӣ? Қарздиҳанда бояд муайян кунад, ки тиллояш барои чӣ истифода мешавад ва оё бо фоида ба наздаш бармегардад ё не.

Ҳикмат дар он аст, ки фаҳмӣ қарз ба кори бефоида меравад ё ба кори фоидаовар.

Ман сандуқеро ба ту нишон медиҳам, ки дар он чизҳои ба гарав гузошташударо нигоҳ медорам.

Ӯ сандуқеро овард, ки бо чарми сурх пӯшида ва бо нақшҳои биринҷӣ оро дода шуда буд.

Матон онро ба замин гузошт ва гуфт:

— Аз ҳар шахсе, ки ба ӯ қарз медиҳам, чизеро ба гарав мегирам. То баргардондани қарз ин чизҳо дар сандуқ мемонанд. Агар қарз баргардонда шавад, гаравро ба соҳибаш медиҳам. Агар не, он дар ҳамин ҷо мемонад ва ба ман хотиррасон мекунад, ки соҳиби он боварии маро сафед накард.

Қарзҳои бехавфтарин онҳое мебошанд, ки ба соҳибони молу мулки калон дода мешаванд ва арзиши амволашон аз маблағи қарз бештар аст.

Ман замин, ҷавоҳирот, шутурҳо ва дигар чизҳоеро дар назар дорам, ки ҳангоми зарурат метавон фурӯхт ва қарзро пӯшонд.

Баъзан ҷавоҳироте ба гарав гузошта мешавад, ки арзишаш аз маблағи қарз зиёдтар аст. Ҳуҷҷатҳои қарзӣ низ ҳастанд, ки дар сурати барнагардондани қарз ба ман ҳуқуқ медиҳанд қисми молу мулки қарзгирандаро гирам.

Бо ҳамин роҳ ман худро аз қарзгирандагони бепарво муҳофизат мекунам.

Боз як гурӯҳи қарзгирандагон ҳастанд. Инҳо одамоне мебошанд, ки қобилияти пул кор кардан доранд.

Онҳо даромад доранд ва агар ростқавл бошанду ба бадбахтии сахт гирифтор нашаванд, ман боварӣ дорам, ки қарзро бо фоизаш бармегардонанд.

Ба чунин одамон қарз дода, ман ба онҳо кумак мекунам.

Аммо гурӯҳи дигаре низ ҳастанд, ки на молу мулк доранд ва на даромад. Зиндагӣ сахт аст ва на ҳар кас метавонад ҷойи худро дар он пайдо кунад.

Агар ман ба чунин одамон беандеша қарз диҳам, худам зуд муфлис мешавам. Бо вуҷуди ин, ман онҳоро тамоман бе кумак намегузорам. Агар дӯстони боэътимодашон кафолат диҳанд, ки онҳо одамони дурустанд, метавонам ба онҳо қарз диҳам.

Матон сарпӯши сандуқро кушод.

Родан бо шавқ ба пеш хам шуд.

Дар дохили он гарданбанди биринҷие буд, ки рӯйи матои сурх хобида буд.

Матон онро бардошт ва бо меҳр сила кард.

— Ин то абад дар сандуқи ман мемонад, зеро соҳиби он аз дунё гузаштааст. Ман ин гарданбандро қадр мекунам, зеро соҳиби он дӯсти хуби ман буд.

Мо солҳои зиёд якҷо тиҷорат мекардем, то он даме ки ӯ аз Шарқ зани бисёр зебоеро овард.

Ӯ тамоми тиллои худро барои қонеъ кардани хоҳишҳои он зан сарф кард.

Вақте ки тиллояш тамом шуд, бо ғаму андӯҳи зиёд назди ман омад. Ман бо ӯ суҳбат карда, ваъда додам, ки кумак мекунам, то зиндагии худро аз нав ба роҳ монад.

Аммо умедҳои ӯ амалӣ нашуданд.

Дар яке аз муноқишаҳо он занро бо корд захмӣ кард.

— Ва худи ӯ чӣ шуд? — пурсид Родан.

Матон матои сурхро оҳиста бардошт.

— Ин ягона чизест, ки аз ӯ боқӣ мондааст. Аз кори худ сахт тарсида, худро ба Фурот андохт. Ин қарз дигар ҳеҷ гоҳ баргардонда намешавад.

Чунон ки мебинӣ, Родан, одамоне, ки зери таъсири эҳсосоти шадид қарор доранд, барои қарздиҳандагон хавфноканд.

Баъд Матон аз сандуқ ҳалқаи аз устухон кандакоришударо гирифт.

— Ин ба як деҳқон тааллуқ дорад. Ман қолинҳои бофтаи ҳамсарашро мехарам.

Боре хушксолӣ омад ва оилаи онҳо чизе барои хӯрдан надошт. Ман ба ӯ кумак кардам ва баъди ҷамъоварии ҳосили нав қарзашро баргардонд.

Баъд боз назди ман омад ва дар бораи бузҳои аҷибе нақл кард, ки ба гуфтаи мусофирон, дар кишварҳои дур зиндагӣ мекунанд.

Ин бузҳо пашми дарозу мулоим доранд, ки аз он қолинҳои бисёр зебо бофтан мумкин аст.

Деҳқон мехост як галаи чунин бузҳоро бихарад, аммо пул надошт.

Ман ба ӯ тилло қарз додам, то ба он кишвар рафта, бузҳоро ба Бобил биёрад.

Ҳоло ӯ баргаштааст. Соли оянда ман сарватмандони Бобилро бо чунин қолинҳое ба ҳайрат меорам, ки барои харидани онҳо нархи баланд хоҳанд дод.

Ба қарибӣ бояд ҳалқаашро ба ӯ баргардонам. Ӯ мехоҳад қарзашро зудтар пардохт кунад.

— Магар қарзгирандагон худашон барои пардохти қарз шитоб мекунанд? — бо ҳайрат пурсид Родан.

— Агар онҳо қарз гирифта, онро барои кори фоидаовар истифода бурда бошанд, чаро не? Аммо агар касе танҳо барои пӯшондани камбудиҳои зиндагии ҳаррӯзааш қарз гирад, ман бояд пеш аз додани қарзи нав хуб андеша кунам.

Родан аз сандуқ дастбанди вазнини тиллоиро, ки бо сангҳои қиматбаҳо оро дода шуда буд, гирифт.

Матон табассум кард:

— Дӯсти ман занҳоро дӯст медорад?

— Ман ҳанӯз он қадар пир нашудаам, — хандид Родан.

— Ба ин шубҳа надорам. Аммо ин дафъа ту беҳуда қиссаи ошиқона интизорӣ. Соҳиби ин дастбанд пиразане аст. Замоне ӯ пули зиёд дошт ва муштарии хуби ман буд. Аммо баъд дар оилааш рӯзҳои сахт фаро расиданд.

Ӯ писаре дошт ва мехост писараш савдогар шавад. Рӯзе назди ман омад ва хоҳиш кард, ки ба ӯ тилло қарз диҳам, то писараш шарики соҳиби як корвони тиҷоратӣ шавад.

Он савдогар қаллоб баромад. Ӯ ҷавонро дар шаҳри дурдасте бе пул ва бе дӯст гузошта, ҳамаи молу дороии ӯро гирифта гурехт.

Шояд вақте ҷавон таҷриба пайдо мекунад, қарзашро баргардонад. Аммо то имрӯз ман танҳо ваъда шунидаам.

Бо вуҷуди ин, арзиши дастбанд аз маблағе, ки ба модараш қарз дода будам, чанд баробар зиёдтар аст.

— Оё он зан аз шумо маслиҳат напурсид? Шояд маслиҳат аз қарз муфидтар мебуд? — гуфт Родан.

— Мутаассифона, не. Ӯ танҳо писарашро ҳамчун марди сарватманд ва тавоно тасаввур мекард ва намехост сухани дигареро шунавад.

Ман медонистам, ки сармоягузорӣ ба ҷавони бетаҷриба хавф дорад, аммо модараш чунин гарави боэътимод пешниҳод кард, ки ман ӯро рад накардaм.

Баъд Матон ресмони сиёҳи гиреҳдореро гирифт.

— Ин ба Небатур, савдогари шутур, тааллуқ дорад. Вақте мехоҳад галаи калоне бихарад ва маблағи кофӣ надорад, назди ман меояд. Ӯ савдогари доност.

Ман ба ӯ бовар дорам ва аз ин рӯ бе тардид ба ӯ тилло қарз медиҳам.

Дар Бобил тоҷирони зиёде ҳастанд, ки ман ба онҳо эътимод дорам, зеро онҳо аллакай ростқавлӣ ва маҳорати худро исбот кардаанд.

Гаравҳои онҳо муддати зиёд дар сандуқи ман намемонанд.

Тоҷирони хуб барои шаҳри мо сарвати арзишманданд ва ба ман низ фоида дорад, ки ба онҳо кумак кунам, то тиҷорат дар Бобил рушд ёбад.

Матон як ашёи аз фирӯза кандакоришударо аз сандуқ гирифт ва бо норозигӣ ба замин партофт.

— Ин моли як аблаҳ аз Миср аст. Ба ӯ фарқ надорад, ки тиллои маро бармегардонад ё не.

Вақте қарзашро талаб мекунам, мегӯяд:

«Чӣ гуна пардохт кунам, вақте тақдири бад маро таъқиб мекунад? Шумо худатон пули зиёд доред».

Ин чиз ба падари ӯ тааллуқ дорад — марди муҳтараме, ки маҷбур шуд замин ва рамаашро ба хатар гузорад, то ба писараш кумак кунад.

Дар аввал ҷавон муваффақ буд. Аммо баъд худро тоҷири бузург тасаввур кард, дар ҳоле ки дониш ва таҷрибаи кофӣ надошт. Корхонаи ӯ фурӯ рехт.

Ҷавонон шӯҳратпарастанд. Онҳо аксар вақт роҳи осону зуд ба сарватро интихоб мекунанд.

Бо умеди фоидаи зуд онҳо баъзан корҳои беандеша мекунанд ва қарздор мешаванд.

Онҳо ҳанӯз таҷрибаи кофӣ надоранд, то дарк кунанд, ки қарзи беасос чоҳест, ки ба он афтидан осон, вале баромадан бисёр душвор аст.

Аммо ман зидди он нестам, ки ҷавонон қарз гиранд. Баръакс, агар мақсад оқилона ва асоснок бошад, ин метавонад муфид бошад.

Ман худам аввалин фоидаи худро аз пули қарзӣ ба даст овардаам.

Аммо ин ҷавон ҳоло дар ҳолати ноумедӣ қарор дорад ва ҳатто кӯшиш намекунад қарзашро пардохт кунад. Аз падари ӯ гирифтани замину рамааш низ ба дилам намефорад.

— Шумо ба ман бисёр чизҳои ҷолиб гуфтед, — сухани ӯро бурид Родан, — аммо ман ҳанӯз ҷавоби саволи худро нагирифтаам. Оё ба шавҳари хоҳарам панҷоҳ тангаи тилло қарз диҳам? Ин маблағ барои ман бисёр арзишманд аст.

Матон гуфт:

— Хоҳари ту зани хуб аст ва ман ӯро эҳтиром мекунам. Агар шавҳараш назди ман омада, панҷоҳ танга тилло қарз пурсад, аввал мепурсам: «Ин пулро барои чӣ истифода мекунӣ?»

Агар гӯяд, ки мехоҳад савдогар шавад ва мисли ман ҷавоҳирот ё молҳои гаронбаҳо фурӯшад, ман аз ӯ мепурсам:

«Оё ту тиҷоратро медонӣ? Медонӣ молро аз куҷо бо нархи арзон бихарӣ ва дар куҷо бо фоида фурӯшӣ?»

Оё ӯ метавонад ба ин саволҳо «ҳа» ҷавоб диҳад?

— Не, — иқрор шуд Родан. — Ӯ бештар ба ман дар устохона кумак мекард ва каме ҳам дар дӯконҳо кор кардааст.

— Пас ман ба ӯ мегуфтам, ки нақшааш оқилона нест. Тоҷир бояд кори худро хуб донад. Танҳо хоҳиши сарватманд шудан кофӣ нест. Аз ин рӯ ба ӯ тилло намедодам.

Аммо агар ӯ мегуфт:

«Бале, ман солҳои зиёд ба савдогарон кумак кардаам. Медонам чӣ гуна ба Смирна равам ва қолинҳоро бо нархи арзон бихарам. Ман инчунин сарватмандони зиёди Бобилро мешиносам, ки метавонам ин қолинҳоро ба онҳо бо нархи баландтар фурӯшам»,

он гоҳ ман мегуфтам:

«Мақсад ва нақшаи ту сазовор аст. Ман бо хурсандӣ ба ту панҷоҳ танга тилло қарз медиҳам, агар кафолат дода тавонӣ, ки онҳоро бармегардонӣ».

Аммо агар ӯ гӯяд:

«Кафолати дигаре надорам, ғайр аз он ки шахси обрӯманд ҳастам»,

ман ҷавоб медиҳам:

«Ман ҳар тангаи тиллоямро қадр мекунам. Агар дар роҳ ба Смирна роҳзанон ба ту ҳамла кунанд ва пулу молатро бигиранд, ту дигар чӣ гуна қарзи маро бармегардонӣ?»

Бубин, Родан, тилло моли қарздиҳанда аст.

Қарз додан осон аст, аммо агар онро бепарвоёна анҷом диҳӣ, бозпас гирифтанаш душвор мешавад.

Ҳикмати қарздиҳанда дар он аст, ки пеш аз додани тилло ба баргаштани он боварӣ ҳосил кунад.

Албатта, кумак кардан ба касоне, ки ба мушкил дучор шудаанд ё тақдир бо онҳо бераҳмона рафтор кардааст, кори нек аст.

Ба ҷавононе, ки фаъолияти худро оғоз мекунанд, кумак кардан низ хуб аст.

Аммо кумак бояд оқилона бошад, то худи ту бори каси дигарро бар дӯши худ нагирӣ, мисли ҳамон хар дар қисса.

Матон гуфт:

— Боз аз саволи ту дур рафтам. Акнун ба маслиҳатам гӯш кун.

Панҷоҳ тангаи тиллоятро барои худ нигоҳ дор.

Он чизе, ки бо меҳнати худ ба даст овардаӣ ва ҳамчун подош гирифтаӣ, аз они худи туст. Ҳеҷ кас ҳақ надорад туро маҷбур кунад, ки онро бо ӯ тақсим кунӣ, агар худат нахоҳӣ.

Агар мутмаин бошӣ, ки бо қарз додани тилло метавонӣ онро бо фоида бозпас гирӣ, пас амал кун.

Ман тарафдори он нестам, ки тилло бекор хобад, аммо тарафдори хавфи нолозим ҳам нестам.

— Чанд сол мешавад, ки найзасоз ҳастӣ? — пурсид ӯ.

— Се сол.

— Ба ғайр аз туҳфаи подшоҳ, чӣ қадар тилло сарфа кардаӣ?

— Се танга.

— Пас ҳар сол барои ҷамъ кардани як тангаи тилло аз бисёр хоҳишҳои худ даст кашидаӣ?

— Бале.

— Пас барои ҷамъ кардани панҷоҳ танга бо ҳамин суръат ба ту панҷоҳ сол лозим мешавад?

— Чунин менамояд.

— Ба фикри ту, хоҳарат омода аст чунин қурбонии бузурги туро — панҷоҳ тангаи бо арақи ҷабин ҷамъкардаатро — бигирад ва ба шавҳараш диҳад, ки худро савдогари бузург тасаввур мекунад?

— Агар аз рӯйи суханони шумо фикр кунам, не.

— Пас назди хоҳарат рав ва бигӯ:

«Дар тӯли се сол ман ҳар рӯз аз субҳ то шом меҳнат кардам ва аз хоҳишҳои зиёди худ даст кашидам. Аз ҳар соли ин меҳнат танҳо як тангаи тилло пасандоз карда тавонистам.

Ту хоҳари дӯстдоштаи ман ҳастӣ ва ман мехоҳам шавҳарат дар тиҷорат муваффақ шавад.

Агар ӯ ба ман нақшае пешниҳод кунад, ки дӯсти ман Матон онро оқилона ва иҷрошаванда ҳисобад, ман бо хурсандӣ пасандозамро ба ӯ қарз медиҳам, то имкони муваффақ шуданашро исбот кунад».

Ҳамин тавр бигӯ.

Агар шавҳараш воқеан марди ростқавл ва дорои иродаи қавӣ бошад, бигзор инро исбот кунад.

Агар натавонад, ҳамаи ваъдаҳояш дар бораи баргардондани қарз арзиши кам доранд.

Ман қарздиҳанда шудаам, зеро тиллои бештаре дорам, ки барои тиҷорати худ лозим аст.

Мехоҳам тиллои зиёдатии ман ба дигарон кумак кунад, ки кор кунанд ва боз тиллои бештар ба даст оранд.

Аммо ин маънои онро надорад, ки ман омодаам аз сарвати худ беандеша ҷудо шавам.

Ман онро бо меҳнати зиёд ба даст овардаам ва аз бисёр лаззатҳо даст кашидаам.

Аз ин рӯ, ҳеҷ гоҳ пул қарз намедиҳам, агар ба баргаштани он боварӣ надошта бошам.

Ман ба ту, Родан, баъзе сирру асрори сандуқи азизамро нишон додам.

Аз ин ашёҳо метавонӣ дар бораи заъфҳои инсонӣ ва васвасаи қарз гирифтан бидуни кафолати баргардондан бисёр чизҳоро бифаҳмӣ.

Бисёр вақт умедҳои калон бардурӯғ мебароянд, зеро онҳо бо малакаи воқеӣ ва қобилияти кор кардан дастгирӣ намешаванд.

Акнун ту, Родан, тиллое дорӣ, ки метавонад барои ту тиллои бештар ба даст орад.

Шояд рӯзе худат ҳам қарздиҳанда шавӣ.

Агар сарвати худро қадр кунӣ, он ба ту даромади хуб меорад ва манбаи шодиву қаноатмандӣ мешавад.

Аммо агар заифӣ нишон диҳӣ ва пулатро беҳуда сарф кунӣ, рӯзҳои боқимондаи худро бо андӯҳ ва пушаймонӣ сипарӣ хоҳӣ кард.

— Акнун бигӯ, бузургтарин хоҳиши ту нисбат ба тиллоят чист?

— Онро нигоҳ доштан.

— Ҷавоби оқилона, — гуфт Матон. — Пас хоҳиши аввалини ту ҳифзи сарват аст.

Оё фикр мекунӣ, ки агар тиллоятро ба шавҳари хоҳарат диҳӣ, онро аз зиён муҳофизат карда метавонӣ?

— Метарсам, ки не. Ӯ дар истифодаи оқилонаи тилло таҷриба надорад.

— Пас худро бо эҳсосоти зиёдатӣ дар бораи вазифа ва масъулият нисбат ба дигарон фиреб надеҳ.

Агар мехоҳӣ ба оила ё дӯстат кумак кунӣ, роҳеро интихоб кун, ки ба аз даст рафтани сарвати худат наорад.

Фаромӯш накун: тилло аз касоне мегурезад, ки бо он беэҳтиётона рафтор мекунанд.

— Хоҳиши дигарат нисбат ба тилло чист?

— Мехоҳам он барои ман боз тиллои бештар ба даст орад.

— Боз ҳам оқилона гуфтӣ.

Тилло барои кор кардан ва даромад овардан офарида шудааст.

Тиллое, ки оқилона ба тиҷорат сармоягузорӣ мешавад, метавонад бо гузашти солҳо сарвати инсонро чандин баробар зиёд кунад.

Аммо агар онро ба кори хавфнок гузорӣ, даромади ояндаатро низ ба хатар мегузорӣ.

Аз ин рӯ, ба нақшаҳои афсонавии одамони бекоре, ки фоидаи калон ва фаврӣ ваъда медиҳанд, фирефта нашав.

Чунин одамон одатан қонунҳои бозорро хуб намедонанд.

Эҳтиёткор бош. Бигзор даромадат оқилона бошад, вале устувор.

Кӯшиш кун бо одамони ботаҷрибае ҳамкорӣ кунӣ, ки муваффақияти устувор ба даст овардаанд.

Тиллои ту зери роҳбарии онҳо метавонад оромона ва фоидаовар кор кунад.

Он гоҳ шояд аз сарнавишти писарони падарони сарватманд, ки натавонистанд аз ҳикмати падаронашон истифода баранд ва сарвати ба онҳо расидаро дуруст идора кунанд, эмин бимонӣ.

Вақте ки Родан барои маслиҳати оқилонааш ташаккур гуфт, Матон илова кард:

— Туҳфаи подшоҳ барои ту ба сарчашмаи ҳикмати бузург табдил ёфт.

Агар воқеан мехоҳӣ панҷоҳ тангаи тиллоятро нигоҳ дорӣ, бояд эҳтиёткор бошӣ.

Васвасаҳои зиёд пеш меоянд.

Одамон ба ту маслиҳатҳои гуногун медиҳанд.

Лоиҳаҳои ҷолибе пешниҳод мешаванд, ки фоидаи калон ваъда мекунанд.

Аммо қиссаҳое, ки сандуқи ман дар худ нигоҳ медорад, барои ту ҳушдор бошанд:

Ҳеҷ тангаеро ба касе надеҳ, агар мутмаин набошӣ, ки он ба назди ту бармегардад.

Агар боз ба маслиҳати ман ниёз дошта бошӣ, биё. Ман бо хурсандӣ ба ту кумак мекунам.

Дар хотир нигоҳ дор:

Эҳтиёти хурд аз пушаймонии калон беҳтар аст.