Моҳият ва принсипҳои менеҷмент

Моҳият ва принсипҳои менеҷмент яке аз мавзӯъҳои калидӣ ва муҳимтарин дар илми иқтисод ва идоракунии муосир ба ҳисоб меравад.

Дар зер моҳият ва принсипҳои асосии он ба таври муфассал шарҳ дода мешаванд:

---

1. МОҲИЯТИ МЕНЕҶМЕНТ

Менеҷмент (аз калимаи англисии «to manage» — идора кардан, сарварӣ намудан) — ин маҷмӯи усулҳо, воситаҳо ва шаклҳои идоракунии истеҳсолот ва захираҳо мебошад, ки бо мақсади баланд бардоштани самаранокии фаъолият ва ба даст овардани фоида равона шудааст.

Моҳияти асосии менеҷмент дар зерин зоҳир мегардад:

• Ҳамчун илм ва санъат: Менеҷмент ҳамчун илм ба донишҳои назариявӣ, қонуниятҳо ва таҳлил такя мекунад. Ҳамчун санъат бошад, ба маҳорати шахсии роҳбар, истеъдод, муошират ва қобилияти қабули қарор дар ҳолатҳои номуайян вобаста аст.
• Истифодаи захираҳо: Раванди ҳамоҳангсозии захираҳои инсонӣ, молиявӣ, моддӣ ва иттилоотӣ барои ноил шудан ба ҳадафҳои муайян.
• Вазифаҳои калидӣ (функсияҳо): Моҳияти раванди менеҷмент тавассути чор вазифаи асосӣ амалӣ мешавад:
  1. Банақшагирӣ (муайян кардани ҳадафҳо ва роҳҳои расидан ба онҳо);
  2. Ташкилдиҳӣ (тақсими вазифаҳо, захираҳо ва сохторбандӣ);
  3. Ҳавасмандкунӣ / Мотиватсия (ҷалб ва дилгарм кардани кормандон ба меҳнат);
  4. Назорат (санҷиши натиҷаҳо ва мутобиқати онҳо ба нақша).

---

2. ПРИНСИПҲОИ АСОСИИ МЕНЕҶМЕНТ

Принсипҳои менеҷмент — ин қоидаҳо, меъёрҳо ва равишҳои асосие мебошанд, ки роҳбарон бояд ҳангоми идоракунӣ ба онҳо такя кунанд.

Асосгузори назарияи классикии принсипҳои менеҷмент олими фаронсавӣ Анри Файол ба шумор меравад. Ӯ 14 принсипи асосиро пешниҳод кардааст, ки имрӯз ҳам аҳамияти худро гум накардаанд:

1. Тақсимоти меҳнат: Ихтисосманд гардонидани кормандон ҳосилнокии меҳнат ва сифати корро баланд мебардорад.
2. Ваколат ва масъулият: Роҳбар бояд ҳаққи фармон доданро дошта бошад, аммо ҳамзамон барои натиҷаи кор масъулияти комил бар дӯш гирад.
3. Интизом: Риояи қоидаҳо, тартибот ва созишномаҳои дохилии корхона барои ҳамаи кормандон ҳатмӣ мебошад.
4. Ягонагии роҳбарӣ (Яксардорӣ): Ҳар як корманд бояд танҳо аз як роҳбари бевоситаи худ супориш гирад ва ба ӯ ҳисобот диҳад.
5. Ягонагии самт (ҳадаф): Тамоми корҳое, ки як мақсадро пайгирӣ мекунанд, бояд тибқи як нақша ва таҳти роҳбарии як шахс амалӣ шаванд.
6. Афзалияти манфиатҳои умумӣ бар манфиатҳои шахсӣ: Манфиати тамоми корхона бояд аз манфиати як корманд ё як гурӯҳи алоҳида болотар бошад.
7. Мукофотпулӣ ва ҳавасмандгардонӣ: Пардохти музди меҳнат бояд одилона бошад ва кормандонро ба кори беҳтар ҳавасманд кунад.
8. Мутамарказонии оқилона: Нигоҳ доштани тавозуни дуруст байни қабули қарорҳо аз ҷониби роҳбарияти олӣ ва додани мустақилият ба сатҳҳои поёнӣ.
9. Силсиламаротиб (Иерархия): Занҷири робита ва итоаткории зина ба зина — аз роҳбари олӣ то корманди қаторӣ.
10. Тартибот: Ҳар як корманд ва ҳар як мавод бояд дар вақти лозима дар ҷои худ бошад («Ҷои муайян барои ҳама чиз ва ҳама чиз дар ҷои худ»).
11. Адолат ва баробарӣ: Муносибати меҳрубонона, беғаразона ва одилонаи роҳбарият ба ҳамаи кормандон.
12. Суботи ҳайати кормандон: Гардиши зиёди кадрҳо (зуд-зуд иваз шудани коргарон) ба самаранокии корхона зарар мерасонад.
13. Ташаббускорӣ: Додани имконият ба кормандон барои нишон додани ғояҳо ва фаъолнокии шахсӣ.
14. Рӯҳияи дастаҷамъӣ: Эҷоди фазои дӯстона, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ миёни аъзои даста.

---

ХУЛОСА

Моҳияти менеҷмент дар он аст, ки бо истифодаи дурусти нерӯи инсонӣ ва дигар захираҳо ба ҳадафи ниҳоӣ бо хароҷоти камтарин расида шавад. Риояи принсипҳои менеҷмент фазои солим ва муттаҳидро дар корхона фароҳам оварда, рақобатпазирии онро дар бозор таъмин мекунад.