Зеҳн
Т

Технология

Донишнома маълумоти мухтасар ва умумиро дар хусуси нақлиёти қадимӣ, автомобилҳо, роҳи оҳан, самолётҳо, киштиҳо, велосипеду мотосиклҳо, андозагирӣ, ҳисоб, компютерҳо ва навору аккосӣ ва ғайраҳоро дар бар мегирад.

1 аъзоаз 7 ноябри 2026
Мақола

Фоторезистор ва имкониятҳои он

Дар натиҷаи тараққиёти соҳаи робототехника бисёр таҷҳизот ва технологияҳои интеллектуалӣ ба вуҷуд оварда мешаванд. Масалан, чароғҳои кӯча ҳар рӯз бегоҳ худ аз худ фурӯзон ва субҳ хомӯш мешаванд. Ба фикри шумо, чунин ҷараён чӣ гуна ба амал меояд? Инак, биёед бо асбобе, ки асоси ин ҷараён аст – фоторезистор шинос шавем. Фоторезистор асбоби нимноқилест, ки дар зери таъсири рӯшноӣ муқовимати худро тағйир медиҳад. Ин як дастгоҳи оптоэлектронӣ аст. Таҷҳизоти оптоэлектронӣ дастгоҳест, ки сигнали оптикӣ (энергияи рӯшноӣ)-ро ба сигнали барқӣ ё баръакс табдил медиҳад. Қисми асосии фоторезистор аз қабати нимноқилҳои ба рӯшноӣ ҳассос (сулфидҳои сурб ё кадмий, селениди кадмий ва ғайра) ё пластинкаи нимноқилӣ, ки ба асоси диэлектрикӣ гузошта шудааст, иборат аст. Дар қабат (плита) контактҳои ҷараёндор (электродҳо) гузошта мешаванд. Барои муҳофизат аз намӣ ва дигар таъсирот, фоторезистор бо лак пӯшонида ё ба таври герметикӣ маҳкам карда мешавад. Дар баробари зиёд шудани равшанӣ муқовимати фоторезистор кам мешавад ва баръакс, ҳангоми кам шудани рӯшноӣ муқовимат зиёд мешавад. Фоторезисторҳо барои чен кардани шиддатнокии нурҳои инфрасурх, намоён, ултрабунафш, рентгенӣ ва гамма, дар алоқаи фототелеграфӣ, дастгоҳҳои садо, системаҳои назоратӣ, релеҳои рӯшноӣ ва ғайра истифода мешаванд. Ҳассосияти баланд, имкони кор дар қисмати инфрасурхи радиатсия, андозаи хурд, имкони истифода дар занҷирҳои ҷараёни мустақим ва тағйирёбанда афзалияти фоторезистор мебошанд. Фоторезисторҳо аз сабаби ҳассосияти баландашон дар автоматикаи фотоэлектронӣ, фотоконтрол, алоқаи оптикӣ ва радиоастрономия васеъ истифода мешаванд. Камбудиҳои он ҳассосият ба ҳарорат ва инерсия мебошанд. Фоторезистор хеле арзон аст ва ба бисёр маҷмӯаҳо ва тарҳҳои Arduino дохил карда шудааст.

0

Занбӯриасалпарварӣ

Занбӯриасалпарварӣ як соҳаи ҷудонашаванда ва муҳими хоҷагии қишлоқ буда, истеҳсоли асал, мум, гардолуд ва дигар маҳсулоти занбӯри асал, баланд бардоштани ҳосилнокӣ аз ҳисоби гардолудкунии растаниҳои кишоварзӣ, беҳтар намудани сифати зироатҳои меваю буттамева, инчунин тухмипарвариро дар бар мегирад. Дар баланд бардоштани ҳосилнокӣ ва сифати тухмӣ дар хоҷагиҳо занбӯри асал бемислу монанд аст. Занбӯриасалпарварӣ таърихи ҳазорсола дорад ва дар замонҳои қадим занбӯрҳо дар чуқуриҳои дарахтон ва сангҳои кӯҳӣ зиндагӣ мекарданд. Ҳоло занбӯри асал дар қуттиҳои махсус нигоҳ дошта мешавад. Занбӯрҳо танҳо ду намуди ғизоро мехӯранд – асал (шарбати аз гули растанӣ ҷамъшуда) ва гардолуд. Вай шарбати аз гули гиёҳ ҷамъшударо дубора ба асал табдил медиҳад ва гардолудро ба хоначаҳо андохта, ба он асал мерезад ва ба ғизои сафедадоре, ки бо номи «перга» маъруф аст, табдил медиҳад, ки муддати тӯлонӣ нигоҳ дошта мешавад. Имрӯзҳо маҳсулоти занбӯри асал, аз ҷумла мум, дар ҳама соҳаҳо – саноат, қаннодӣ, тиб, тайёрасозӣ, саноати ракетӣ, радиотелевизионӣ ва компютерӣ истифода мешаванд. Аз ин ҷост, ки занбӯриасалпарварӣ яке аз соҳаҳои сердаромад ба шумор меравад. Оилаи занбӯри асал. Оилаи оддии занбӯри асал аз як занбӯри модарӣ, 50–80 ҳазор занбӯри коргар (вобаста ба андозаи оила) ва садҳо занбӯри нарина иборат аст. Дар оила тухм, кирмина ва ғӯлачаҳои занбӯр парвариш карда мешаванд. Модарзанбӯр. Дар қисми марказии лонаи занбӯри асал занбӯре зиндагӣ мекунад, ки ба дигар занбӯрҳо монанд нест ва хеле калон аст. Вай модарзанбӯр буда, шикамаш дароз аст ва болҳояш шиками ӯро пурра намепӯшонанд. Ягона вазифаи он идома додани насли занбӯри асал дар оянда аст. Модарзанбӯр ду намуди тухм мегузорад – бордоршуда ва бордорнашуда. Аз тухми бордоршуда модарзанбӯр ва занбӯри коргар ва аз тухми бордорнашуда танҳо занбӯри нар ба вуҷуд меоянд. Занбӯри коргар. Азбаски узвҳои ҷинсиаш инкишоф наёфтаанд, тухм гузошта наметавонад, аммо ғаризаи модарии худро нигоҳ дошта, насли ҷавонро дар лона мехӯронад ва нигоҳубин мекунад. Занбӯрҳои нарина. Занбӯрҳои нарина модарзанбӯрро бордор мекунанд. Онҳо нисбат ба занбӯри коргар калонтар ва фарбеҳтар буда, неш ва ғадудҳои муми ҷудокунанда надоранд. Болҳояшон нисбат ба шикам дарозтаранд. Имрӯз дар мамлакати мо занбӯрҳои асали «Миёнаи Русия», «Хокистарии кавказӣ», «Карпатӣ», инчунин занбӯрҳои воридотии «Италиявӣ» ва «Карника», ки аз Австрия оварда шудаанд, васеъ паҳн шудаанд.

0

Паррандапарварӣ

Паррандапарварӣ яке аз соҳаҳои сердаромади чорводорӣ мебошад. Дар бобати бо озуқаҳои серғизо — тухм ва гӯшти парранда таъмин намудани халқи мо аҳамияти калон дорад. Аз мурғ дар муддати кӯтоҳ миқдори зиёди гӯшту тухми болаззат гирифтан мумкин аст. Гӯшти мурғ аз сабаби зуд ҳазм шуданаш аз ҳама навъҳои гӯшти чорво бартарӣ дорад. Дар асоси технологияи пешқадами паррандапарварӣ соле аз ҳар мурғ 240—260 дона тухм гирифта мешавад. Ғайр аз ин, аз онҳо барои саноати сабук пару пат гирифта, поруаш ҳамчун нурӣ истифода мешавад. Аз ҳар мурғ ба ҳисоби миёна 50 грамм пару пат гирифта мешавад. Самтҳои асосии паррандапарварӣ парвариши мурғ, мурғобӣ, ғоз, мурғи марҷон, бедона ва шутурмурғ мебошанд. Мурғ. Мурғ зуд ба воя мерасад, зуд насл медиҳад ва барои фарбеҳкунӣ кам хӯрок сарф мекунад. Мурғҳо дар 5—6 моҳагӣ тухм мегузоранд ва дар соли аввал 150—200 дона тухм медиҳанд. Чӯҷаҳои бройлер дар 55—60 рӯз 1,5—1,8 килограмм вазн мегиранд ва барои 1 кг зиёд кардани вазн ба ҳисоби миёна 2,6—2,8 кг хӯрок сарф мешавад. Мурғобӣ. Мурғобиҳо паррандагони босуръат афзоишёбанда буда, то охири давраи ғизодиҳӣ вазнашон 2 кг ва бештар аз он мешавад. Дар як сол ба ҳисоби миёна аз 100 то 200 дона тухм медиҳанд. Аз насли як мурғобии мода дар як сол ба ҳисоби миёна 75 кг гӯшт гирифта мешавад. Мурғобиҳо хӯрокро интихоб намекунанд. Онҳо ба бемориҳои гуногун хеле тобоваранд. Дар ин бобат ба онҳо мурғҳо, мурғи марҷон ва ҳатто ғозҳо ҳам баробар шуда наметавонанд. Ғоз. Ин паррандаи тобовар ва тез ба воя расанда буда, бо гӯшти аълосифат ва миқдори зиёди пару пати сафед фарқ мекунад. Ғозҳо дар мавсим 25—30 дона тухм мегузоранд. Бордоршавии тухм 80—90 фоиз, вазнаш 170 грамм, рангаш сафед аст. Вазни зиндаи ғозҳо: нарина 7—8 килограмм, модина 6—7 килограмм. Дар давоми сол аз насли ҳар сар ғоз 70—75 килограмм гӯшт гирифта мешавад. Ғозҳо ба паррандаҳои обӣ тааллуқ дошта бошанд ҳам, дар заминҳои хушк низ зиндагӣ карда метавонанд. Мурғи марҷон. Дар байни паррандаҳои хонагӣ мурғҳои марҷон аз ҷиҳати ҳаҷм калонтарин мебошанд. Вазни зиндаи хурӯси мурғи марҷони калонсол 9—16 килограмм (бройлерҳо то 30—35 килограмм), модинаҳо 4,5—11 килограмм мебошад. Дар як давраи тухмгузорӣ аз модинаи мурғи марҷон 50—90 дона тухм ва 35—60 чӯҷа гирифтан мумкин аст. Аз ҳисоби насле, ки ҳар сол истеҳсол карда мешавад, 180—200 килограмм гӯшти парҳезӣ гирифтан мумкин аст. Азбаски мурғҳои марҷон қобилияти парвози худро гум накардаанд, болҳояшонро мебуранд. Бедона. Зотҳои тухмӣ, гӯштию тухмӣ ва гӯштӣ, инчунин зотҳои ҷангӣ ва ороишии бедона маълуманд. Вазни миёнаи тухми зоти маъмултарин – «Японӣ» 9—12 грамм аст. Ин зот нисбат ба дигар зотҳо сермаҳсул буда, ҳар як бедона дар як сол ба ҳисоби миёна 300 дона тухм медиҳад. Тухми бедона доғдор буда, доғҳояш қаҳваранг ё кабудтоб мебошанд. Шутурмурғ. Сифати маҳсулоти шутурмурғ назар ба маҳсулоти дигар паррандаҳои хонагӣ якчанд баробар баландтар аст. Хароҷоти хӯроки онҳо танҳо аз ҳисоби фурӯши пӯст пӯшонда мешавад, боқимондаи маҳсулот фоидаи соф аст. Шутурмурғро бесабаб «camelus» – «шутур» намегӯянд. Ин паррандаҳои парвознакунанда ба шутурҳои гарданашон дароз шабоҳат доранд. Қади паррандаҳои калонсол ба 230—270 сантиметр мерасад. Вазни зиндаи нарина то 150–175 кг, модина каме сабуктар – то 120–130 кг мешавад.

0

Гӯсфандпарварӣ

Гӯсфандпарварӣ соҳаи муҳими чорводорӣ буда, саноатро бо пашм, мӯина ва пӯст, аҳолиро бо гӯшт, равған ва шир таъмин мекунад. Яке аз маҳсулоти асосӣ ва пурқиммати гӯсфандпарварӣ пашм мебошад. Пашм. Пашми аз гӯсфанд гирифташуда ашёи хоми муҳими саноати сабук буда, аз он либосҳои гуногун, гилему қолин, матоъҳои гуногуни пашмин месозанд. Гӯсфандҳоро вобаста ба ғафсии пашм ба навъҳои маҳинпашм, маҳинпашми миёна ва дурушт ҷудо мекунанд. Мӯина. Мӯинаро асосан аз пӯсти барраҳои навзоди гӯсфандҳои зоти қарокӯлӣ, соколӣ ва решетиловӣ мегиранд. Зеро мӯи онҳо гулдор, ҷингила ва ҷилодор аст. Пӯсти барраҳои гӯсфандони маҳинпашм ва ниммаҳинпашмро лямка ва гӯсфандони дуруштпашмро мерлушка меноманд. Қарокӯлчигӣ соҳаи чорводорӣ буда, бо парвариши гӯсфандони қарокӯлӣ ва истеҳсоли пӯсти қарокӯлӣ машғул аст. Вай саноати мӯинаро бо ашёи хом таъмин мекунад. Гӯшт. Сифати гӯшти гӯсфанд ба зот, синну сол, ҷинс, фарбеҳӣ, шароити ғизо ва ҳолати физиологии гӯсфандҳо вобаста аст. Ин сифатро аз рӯйи таркиби кимиёвии гӯшт, маҳсули умумии гӯшт, таносуби равған ва устухони он, арзиши ғизоӣ ва миқдори қисмҳои навъи олӣ муайян мекунанд. Шир. Таркиби кимиёвии шири гӯсфанд аз шири гов ва дигар чорво фарқ мекунад. Дар таркибаш 6,7 фоиз равған, 5,8 фоиз сафеда, 4,6 фоиз шакари шир ва 0,8 фоиз элементҳои минералӣ мавҷуданд. Дар Ӯзбекистон зотҳое, ки бо роҳи дурагакунӣ парвариш карда мешаванд ва аз хориҷи кишвар ворид карда мешаванд, васеъ паҳн шудаанд. Хӯрокдиҳии гӯсфандон. Дар республикаи мо саҳроҳо, кӯҳҳо ва биёбонҳо майдони калонеро ишғол мекунанд, ки дар он гӯсфандон озод мечаранд. Гӯсфандонро дар баҳор, тобистон ва тирамоҳ дар чарогоҳҳо ва зимистон дар оғилхонаҳои махсуси гӯсфандпарварӣ парвариш мекунанд. Ба онҳо асосан хошок, коҳ, силос, зироатҳои бехмева, ба миқдори кам хӯроки ғалладона ва консентратӣ дода мешавад. Ратсиони хӯроки гӯсфандон моҳе 1—2 маротиба аз нав дида баромада мешавад. Гӯсфандҳо дар фасли зимистон ба ғизои бештар ниёз доранд, зеро онҳо барои гарм шудан дар сармо калория сарф мекунанд. Парвариши барраҳо. Барои зимистонгузаронии гӯсфандон оғилхонаҳои махсуси гарм сохтан лозим аст. Ҳарорати оғилхона 6–8 дараҷа бошад ҳам, кифоя аст, аммо ҳаво бояд хушк бошад. Ба фарш ба миқдори кифоя пахол меандозанд ва оғилхонаи хушкро гарм кардан шарт нест. Қисми асосии оғилхона бо девораҳои ҳаракаткунанда ба ҳуҷраҳо тақсим карда мешавад. Пас аз 15—20 дақиқа барраи навзод аз ҷо хеста, модарашро мемакад.

0

Говпарварӣ

Говпарварӣ яке аз соҳаҳои пешқадами чорводорӣ буда, аҳолиро бо маҳсулоти ширу гӯшт, саноати сабукро бо пӯст ва дигар ашёи хом таъмин мекунад. Қисми асосии маҳсулоти чорво, ки дар мамлакати мо истеҳсол мешавад, маҳсулоти говпарварӣ аст: говпарварӣ 95 фоизи шир ва 63 фоизи гӯшти истеҳсолшавандаро таъмин мекунад. Маҳсулнокии шир – миқдори шире, ки аз модагов дар як муддати муайян дӯшида мешавад. Давраи ширдӯшии говро давраи ширдиҳӣ меноманд. Давраи ширдиҳӣ тақрибан 10 моҳ давом мекунад. Маҳсулнокии гӯшт – миқдори гӯште, ки аз як сар мол гирифта мешавад. Маҳсулнокии гӯшти гов аз рӯйи вазни лоша ва баромади гӯшт муайян карда мешавад. Масалан, агар вазни зиндаи буқача 450 кг ва вазни лошаи он баъд аз куштан 207 кг бошад, баромади гӯшт ба 207 : 450 × 100% = 46% баробар аст. Дар республикаи мо говҳо барои гӯшт дар хоҷагиҳои шахсии ёрирасон, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва фермерии гӯштпарварӣ ва дар фермаҳо (бо фарбеҳкунӣ) парвариш карда мешаванд. Дар асоси ҷорӣ намудани технологияи фарбеҳкунии чорво дар хоҷагиҳои шахсии ёрирасон ва фермаҳои чорводорӣ захираи калони истеҳсоли гӯшти гов ба вуҷуд оварда мешавад. Чорворо дар биноҳо ва оғилхонаҳо фарбеҳ карда, бо хошок, коҳ, шелухаи пахта, шрот, сабӯс, партовҳои хӯрокворӣ, мева, полиз ва сабзавот парвариш мекунанд. Мақсади асосии фарбеҳ кардани гов ба даст овардани самараи баланд аст. Ба говҳо ҳар рӯз дар як вақт хӯрок додан лозим. Мӯҳлати фарбеҳкунӣ вобаста ба синну сол ва дараҷаи фарбеҳшавии чорво аз 70—80 рӯз то 110—120 рӯзро ташкил медиҳад. Дар ҷадвали зерин таркиби ратсиони хӯроки чорво дар давраи фарбеҳкунӣ (бо ҳисоби %) нишон дода шудааст. | Навъи озуқа | Давраи I | Давраи II | Давраи III | |---|---|---|---| | Озуқаҳои сенаж ва дағал | 30–35 | 30 | 20–25 | | Озуқаҳои ширадор | 50–55 | 45–50 | 35–40 | | Озуқаҳои консентратӣ | 10–15 | 20–25 | 40 | 4 гурӯҳи омилҳои ба ҷараёни фарбеҳкунӣ таъсиррасонанда мавҷуд аст. Дар вақти интихоб, хӯрокдиҳӣ ва нигоҳубини чорво ба ин омилҳо эътибор додан лозим аст. Омилҳои марбут ба чорво Ба ин омилҳо зот, синну сол, ҷинс, насл ва ҳолати умумии говҳо дохил мешаванд. Ин бо хариди бевоситаи говҳо вобаста аст. Дар ин сурат чорвои зоти хубро интихоб кардан самарабахш аст. Зотҳои чорвои ширу гӯшт низ мавҷуданд, ки онҳоро зоти ҷуфтмаҳсул меноманд. Омилҳои марбут ба раванди идоракунӣ Ба ин омилҳо интиқол додани чорво, карантин, рақамгузорӣ, эмкунӣ ва безараргардонӣ, нигоҳубини сумҳо ва омода кардан ба фарбеҳкунӣ дохил мешаванд. Омилҳои марбут ба молхонаҳо Ҷойҳое, ки говҳо парвариш ва фарбеҳ карда мешаванд, молхона, ҷойи кушод ва оғилхона номида мешавад. Омилҳои марбут ба озуқаворӣ Чорво хӯрокиҳои гуногуни растанӣ мехӯрад ва онро ба ширу гӯшт табдил медиҳад. Моддаҳои ғизоии хӯрок бояд дар организм осон ҳазм шаванд. Агар гов барои ширдиҳӣ парвариш карда шавад, дар ратсиони он бояд силос, хошок, алафи кабуд, пичан, лаблабу, хӯроки хушсифати консентратӣ дохил карда шавад. Агар гов барои фарбеҳкунӣ парвариш ёбад, дар ратсиони он бояд бештар консентратҳо (ем, сабӯс, шелуха, шрот) бошанд. Чорво бояд дар ҳолати камҳаракат бошад. Талабот ба об дар чорводорӣ низ муҳим аст ва обе, ки ба ҳайвонот дода мешавад, бояд тоза ва барои нӯшидан мувофиқ бошад. Агар имконпазир бошад, беҳтар аст, ки ҳамеша дар назди чорво оби тоза гузошта шавад.

0

Токпарварӣ

Дар вақти парвариши ниҳоли ток тамоми кори нигоҳубин бояд ба инкишофи узвҳои ҳосилдиҳанда равона карда шавад. Шаклдиҳии қисмҳои бисёрсола ва яксолаи ток, дуруст ҷойгир кардани онҳо дар симбандҳо ё дигар ҷойҳои мувофиқ нигоҳубини растаниро осон мекунад. Ин бошад, барои мунтазам ва хушсифат ҷамъоварӣ намудани ҳосил замина ба вуҷуд меоварад. Буридани токҳо яке аз усулҳои асосии агротехникӣ мебошад. Ҳангоми буридани ток ҳар сол як қисми зангҳо ва шохаҳоро тоза карда, боқимондаашро кӯтоҳ мекунанд. Шохаҳоро кӯтоҳ, миёна ва дароз буридан мумкин аст. Дар буридани кӯтоҳ то 4—5 муғҷа, дар буридани миёна 6—10 ва дар буридани дароз 15—20 муғҷа мемонад. Барои буридани қисмҳои ғафси бисёрсола аз арра истифода мешавад. Техникаи насби симҳо. Сутунҳои асосӣ дар мобайн ва 10—12 сантиметр дуртар аз қаторҳои ток ба масофаи баробар ба нисфи масофаи барои қаторҳои ток қабулшуда гузошта мешаванд. Дар байни онҳо сим кашида, ҳамаи сутунҳои минбаъда дар қад-қади ин сим дар чуқурии 70 сантиметр гузошта мешаванд. Навдаи асосии ток ба симҳои қаторҳои якум ва дуюм дар ҳарду тараф ба таври уфуқӣ, шохаҳои ҳосилдиҳанда ба симҳои қаторҳои дуюм ва баландтар ба таври уфуқӣ пайваст карда мешаванд. Навдаҳоро набояд рост баст. Дар акси ҳол, танҳо муғҷаҳои болоии он инкишоф меёбанд ва қисми поёнӣ луч мемонад. Ҳангоми ба таври уфуқӣ бастан муғҷаҳо баробар инкишоф меёбанд. Занг ва шохаҳо ба шакли рақами 8 бо ёрии тасмаҳои аз матоъ, канаб ё плёнкаи полиэтиленӣ сохташуда баста мешаванд. Барои як гектар токзор то 15 килограмм масолеҳи басташаванда сарф мешавад. Обёрӣ. Ток ба хушксолӣ тобовар аст. Бо вуҷуди ин, ба об талабот дорад ва намӣ ба он таъсири калон мерасонад. Ток дар вақти нашъунамои занг, ҳосил ва пухтани он ҳар рӯз оби зиёдро бухор мекунад. Дар давраи нашъунамо қисми зиёди об ба бухоршавӣ меравад. Дар шароити Ӯзбекистон обёрии токзор асосан бо усули қатрагӣ гузаронда мешавад. Нуридиҳӣ. Ток аз аввали гулкунӣ то аввали пухтани мева қисми зиёди моддаҳои ғизоро талаб мекунад. Меъёрҳои ғизодиҳии токзорҳои серҳосил ба ҳар гектар: 120 килограмм азот, 90 килограмм фосфор ва 30 килограмм калий ё 350 килограмм селитраи аммиакӣ, 600 килограмм сулфати аммоний, 500 килограмм суперфосфат ва 60—90 килограмм намаки калий илова карда мешавад. Бемориҳои ток Бемории руга (оидиум) – дар шоху баргҳо, гулу меваҳо ғубори тез паҳншавандаи хокистарранг пайдо мешавад. Антракноз (бемории доғ) – ба шоху барг, гулу меваи ток мегузарад. Хлороз – барги ток зард шуда, танҳо қисми наздики рагҳои асосии он сабз мемонад. Ҳашароти зараррасони токзорҳо. Яке аз зараррасонҳои ток дар республикаи мо канаи ток мебошад. Дар паси барге, ки аз канаи ток осеб дидааст, мӯйчаҳои зиёд пайдо мешаванд ва баргҳо наматшакл мешаванд. Чунин баргҳо нағз нашъунамо намекунанд, баъзан мерезанд. Чорабиниҳои муборизабарӣ. Барои нест кардани тортанак ва канаи ток дар тирамоҳ ба токҳо маҳлули 5%-а, дар баҳору тобистон маҳлули 0,5%-аи оҳаку сулфур пошида мешавад. Инчунин дар вақти нашъунамо омехтаи хокаи сулфур ва хокаи оҳак мепошанд.

0

Усулҳои тайёр намудани қаламчаҳои сабз ва баргӣ

Қаламчаи сабз аз шохаҳои ҷавони нарми растанӣ тайёр карда мешавад. Азбаски онҳо нисбат ба дигар қаламчаҳо зудтар реша мегиранд, афзоиш додани растанӣ бо онҳо осонтар аст. Қаламчаҳои сабзро одатан аз қисми болоии растанӣ – шохаҳои тез нашъунамоёбанда мебуранд. Онҳоро дар дигар фаслҳои сол, махсусан дар охири тобистон ва аввали тирамоҳ низ тайёр кардан мумкин аст. То баҳор бо роҳи сунъӣ баланд бардоштани ҳарорати ҷойе, ки дар он ниҳол нигоҳ дошта мешавад, имкони нашъунамои босуръати шохаҳои барои буридан мувофиқ фароҳам овардан мумкин аст. Барои он ки қаламча зуд реша гирад ва инкишоф ёбад, қисми поёнии онро аз шохаи ғафс бо усули «пошна» мебуранд. Қаламча пас аз буридан бояд зудтар шинонда шавад. Агар ин имконнопазир бошад, онҳоро дар зарфи пур аз об, ё дар халтаи полиэтиленӣ гузошта дар ҷойи сояафкан ё дар яхдон нигоҳ доштан мумкин аст. Ин имконият медиҳад, ки бухоршавии об аз қаламча кам карда шавад. Бо усули ба даст овардани қаламчаи сабз шумо метавонед ба осонӣ растаниҳои гуногун, аз ҷумла растаниҳои мевагӣ ва ороишӣ, навъҳои ангур, садбарг ва хризантема парвариш кунед. Усулҳои тайёркунии қаламчаи барг Дар амалиёти боғдорӣ ба ибораи «қаламчаи барг» дучор омадан мумкин аст. Саволи «Оё аз барги оддӣ як растании том рӯёнидан мумкин аст?» ба миён меояд. Баъзе растаниҳои хонагӣ (бегония, толстянка, геснерия ва ғайра) чунин хусусияти аҷиб доранд. Муайян карда шудааст, ки ин хусусият ба ҷараёнҳои мураккаби биофизиологӣ ва кимиёвӣ, ки дар баргҳои растанӣ ба амал меоянд, вобаста аст. Дар ҷараёни инкишоф аз ҳисоби дар баъзе ҷойҳои барги растанӣ муттаҳид шудани бофтаҳо барои пайдоиши растании нав шароит ба вуҷуд меояд. Чунин «қаламчаи барг»-и беназирро танҳо аз баргҳои пурра ташаккулёфта гирифтан мумкин аст. Азбаски растаниҳои дорои ин хусусият асосан дар гармхона, ё дар хона парвариш карда мешаванд, аз онҳо дар фасли зимистон ва тобистон «қаламчаи барг» гирифтан мумкин аст. Боғбоне, ки ин усулро истифода мебарад, бояд боварӣ ҳосил кунад, ки таҷҳизот тоза ва баргҳо солиманд (бемор нестанд). Андозаи зарф вобаста ба миқдори қаламчаҳои барг интихоб карда мешавад. Он бо омехтаи баробари торф ва қуми дурушт пур карда мешавад. Сатҳи омехта бояд аз канори зарф 1 см поёнтар бошад. Баргро бо бандаш бо корди тез ё теғи устара бодиққат мебуранд. Агар дарозии банди барг аз 5 см зиёд бошад, зиёдатиаш бурида мешавад. Қаламчаҳои баргро дар сӯрохиҳои дар омехта кофташуда шинонда мешаванд. Баъд аз ин ба онҳо маҳлули фунгитсид пошида, зарфро бо тамғаи мувофиқ қайд мекунанд.

0

Дарахт ва буттаҳои манзаравӣ

Дарахту буттаҳои манзаравӣ на танҳо манбаи ашёи хом ва маҳсулоти гуногун, балки яке аз омилҳои асосии беҳтар намудани муҳити табиӣ ҳам мебошанд. Фаъолияти ҳаётии олами наботот ба иқлим таъсир мерасонад, яъне гази карбонат (CO2), дигар газҳои зарарнок ва дуди ҳаворо безарар мегардонад. Аз ҷумла, он миқдори чангу ғуборро дар ҳавои шаҳр кам мекунад, садоро коҳиш медиҳад, фитонсидҳои аз дарахтҳо ҷудошуда бактерияҳои бемориро дар ҳаво ба таври назаррас коҳиш медиҳанд. Дар кабудизоркунӣ навъҳои зиёди дарахтони сӯзанбарг ва баргдор, буттаҳо ва растаниҳои манзаравӣ истифода мешаванд. Масалан, арча, биотаи шарқӣ, тис, тус, настарин, вейгела, инчунин растаниҳои хонагӣ – калатея, алоэ вера ва орхидея.

0

Усулҳои нигоҳубини дарахтони мевадиҳанда (обдиҳӣ, ғизодиҳӣ, шаклдиҳӣ, буридани навда)

Усулҳои обдиҳии дарахтони мевадиҳанда. Дар ҷаҳон дар мевапарварӣ, аз ҷумла дар Ӯзбекистон 4 усули обёрӣ истифода мешавад: бо ҷӯя об додан; ҳавза карда об додан; обёрии ғарқобӣ; обёрии боронӣ. Дар баробари ин технологияи муосири обёрӣ, ки обро сарфа мекунанд, низ истифода мешаванд. Аз ҷумла, усули обёрии қатрагӣ мавҷуд аст, ки минтақаи решаи растаниро бо оби даркориаш таъмин мекунад. Нуридиҳии дарахтони мевадор. Нуриҳо ба ҷараёнҳои гуногуни ҳаётии дарахтони мевадиҳанда таъсир мерасонанд. Дар сурати моҳирона истифода бурдани онҳо қисми рӯизаминӣ ва системаи решаи растаниҳо хеле мустаҳкам инкишоф меёбад. Дарахтҳо қисми зиёди моддаҳои ғизоии заминро барои ҳосил намудани меваю барг ва нашъунамои шохаҳои имсола сарф мекунанд. Ба замин омехта кардани нуриҳои органикӣ ва минералӣ самарабахш аст. Дар вақти бо пору омехта кардани нуриҳои минералӣ хок на танҳо аз моддаҳои ғизоӣ бой мешавад, инчунин моддаҳои органикӣ ба вуҷуд омада, структураи хокро нигоҳ медоранд. Роҳҳои шакл додан ва буридани дарахтони мевадор. Шаклдиҳӣ ва буриданро дар мевапарварӣ васеъ истифода мебаранд. Дар Ӯзбекистон ба аксари навъҳои дарахтони мевадиҳанда шакли пасттана медиҳанд. Зеро ин усул барвақт ба ҳосил даромадани онҳоро таъмин карда, тобоварии онҳоро ба сӯзиши офтоб, шамол ва хунук зиёд мекунад, инчунин нигоҳубини дарахтонро (буридан, муборизаи зидди ҳашароти зараррасон, ҷамъоварии ҳосил) осон мекунад. Шакли қабатӣ Дар баъзе навъҳои меваҷот (себ, нок, гелос ва ғайра) шохаҳои асосӣ дар тана қабат-қабат ҷойгир шуда, дар ҳар қабат 3–5 шоха мешавад. Шакли беқабат Хусусияти ин шакл дар он аст, ки шохаҳои асосӣ як-як қад-қади тана, дар масофаи муайян аз ҳамдигар ҷойгиранд. Танаи марказӣ ё шохаи дарахт дар тӯли умри худ нигоҳ дошта мешавад ё пас аз пайдо шудани шохаи охирини боло бурида мешавад. Шакли косашакл Одатан 3—5 шохаи асосиро дар як қабат гузошта, шохаи марказиро бурида мегиранд. Дар ин ҳолат, дарахт косашакл мегардад. Шакли хобида Шохаҳо дар баландии 30—60 сантиметр аз сатҳи замин, дар наздикии хок ҷойгир карда мешаванд. Шакли бутташакл Дарахтони бутташакл танаи марказӣ надоранд, онҳо аз якчанд танаи мустақил иборатанд, ки аз назди замин мерӯянд.

0

Дарахтони мевадор (меваҳои тухмдор, мағздор, донадор, буттамеваҳо ва меваҳои субтропикӣ)

Дар республикаи мо мевапарварӣ яке аз соҳаҳои асосии хоҷагии қишлоқ ба ҳисоб рафта, барои пешрафти он эътибори калон дода мешавад. Дар ин бобат боғҳое, ки бо технологияи ҳозиразамон ташкил карда шудаанд, аҳамияти калон доранд. Ҳамаи навъҳои мева, ки ба гурӯҳи дарахтони мева дохил мешаванд, дар боғҳои мевадиҳанда парвариш карда мешаванд. Ҳаёти дарахтони мевадиҳанда бештар аз шароити муҳити беруна вобаста аст. Омилҳои асосие, ки ба нашъунамо, рушд, ҳосилнокӣ ва ҳосили фаровон, мутассил ва хушсифат таъсир мерасонанд, равшанӣ, гармӣ, намӣ, шамол, жола, шароити замин ва нигоҳубин мебошанд. Меваҳое, ки ба гурӯҳи дарахтони мевагӣ дохил мешаванд, бо хусусиятҳо ва навъҳои худ фарқ мекунанд. Дар зер маълумот дар бораи баъзеи онҳо оварда шудааст. меваҳои тухмдор: себ, нок, беҳӣ, дӯлона ва ғайра; меваҳои донакдор: шафтолу, бодом, олуча, гелос, санҷид ва ғайра; меваҳои субтропикӣ: апелсин, лимон, мандарин, анор, хурмо ва ғайра; резамеваҳо: қулупной, малина, қоқат (смородина) ва ғайра. Беҳӣ Меваи беҳӣ ба гурӯҳи меваҳои тухмдор мансуб аст. Беҳӣ яке аз қадимтарин растаниҳо мебошад. Мевааш барои консерва мувофиқ аст, онро ҳамчун десерт низ истеъмол мекунанд. Навъҳои «Ароматная», «Самаркандская», «Изобильная» ва ғайраи он мавҷуданд. Бодом Бодом ба гурӯҳи зироатҳои донакдор мансуб аст. Меваи бодом хеле қиммат аст. 50 намуди бодом вуҷуд дорад, ки яке аз онҳо бодоми ширин аст ва муҳимтаринаш ҳам ҳамин мебошад. Навъҳои «Бӯстонлиқ», «Консой», «Қиличнусха», «Ғалвираги ӯзбекӣ», «Тян-Шан» ва ғайраи он мавҷуданд. Чормағз Чормағз ба гурӯҳи меваҳои мағздор мансуб аст. Вай яке аз зироатҳои муҳимтарини мевагӣ буда, мевааш ва чӯбаш қиммат, хосияти шифобахш дошта, дар беҳтар намудани ҳолати мелиоративии замин аҳамияти калон дорад. Мағзаш хеле болаззат ва серғизо аст. Он навъҳои «Бӯстонлиқ», «Идеал», «Фернор», «Лара» ва ғайра дорад. Мандарин Мандарин ба гурӯҳи меваҳои субтропикӣ мансуб аст. Ҳамчун десерти мевагӣ маъмул аст ва асосан тару тоза истеъмол карда мешавад. Андоза, шакл, ранг ва таъми онҳо гуногун аст. Он навъҳои «Клементин», «Химера», «Абхазӣ», «Миагава», «Васе» ва ғайра дорад. Қулупной Қулупной ба гурӯҳи резамеваҳо мансуб аст. Навъҳои қулупной аз ҳамдигар бо таъм, ранг, мева ва маҳсулнокӣ фарқ мекунад. Қулупнойи оддӣ бо он фарқ мекунад, ки вай танҳо дар тобистон мешукуфад ва як маротиба ҳосил медиҳад. Қулупнойро ба ҳар шароити хок мутобиқ кардан мумкин аст. Навъҳои «Ӯзбекистон», «Дилбар», «Майская», «Ташкентская», ремонтантӣ ва ғайраи он мавҷуданд.

0

Намудҳои мошинҳое, ки дар ҷамъоварии ҳосил истифода мешаванд

Барои ба вуҷуд овардани базаи хушсифату ба қадри кифоя хӯроки чорво, яъне бештар коштани зироатҳои серҳосил ва серғизо, инчунин беталаф ҷамъоварӣ намудани ҳосил аз мошинаҳои гуногуни хоҷагии қишлоқ истифода бурда мешавад. Мошини пахтачинии МХ-1,8 бо шпиндели амудӣ. Шпиндели амудӣ танҳо пахтаи пухтарасидаро кашида мегирад, аммо пахтаи пухтанашударо гирифта наметавонад. Мошини пахтачинӣ бо шпиндели горизонталӣ. Дар пахтазоре, ки ҳосил пурра кушода шудааст, истифода бурдани мошинаи дорои шпиндели горизонталӣ ба мақсад мувофиқ аст. Дар акси ҳол шпиндел бо нӯги худ ба кӯракҳои кабуд зада, нахи хоми даруни онҳоро мекашад ва дар натиҷа сифати пахтаи чидашуда паст шуданаш мумкин. Мошини ғалладаравӣ Ҳар як комбайни ғалладаравӣ аз қисмҳои дарав, аппарати кӯфтан, коҳтозакунӣ, донтозакунӣ, бункери дон ва ҷамъкунандаи коҳ иборат аст. Аппарати кӯфтани аксиал-роторӣ аз ротори (барабани) хеле дароз (қариб 3,0 м) ва ҷилди мустаҳками ба он насбшуда иборат аст. Мошинҳои картошкаҷамъкунӣ Ҷамъоварии картошка меҳнатталаб буда, 45—60 фоизи хароҷоти парвариши картошкаро ташкил медиҳад. Картошкаро бо фосилаи байни қаторҳо 70 сантиметр ва байни лонаҳо 30 сантиметр мекоранд. Бо мошина ҷамъоварӣ намудани картошка самаранок буда, ҳосилнокии меҳнатро баланд мебардорад. Мошинаҳои донҷамъкунӣ Мошинҳои дондаравӣ мошинҳое мебошанд, ки гандум, ҷав, шолӣ, овёс барин зироатҳоро даравида, ба қатор ҷамъ (ғун) мекунанд. Одатан, барои ҳар як зироати ғалладона комбайнҳои хоси дондаравӣ ва боркунакҳои дон мавҷуданд. Мошинҳои ҷамъкунандаи хӯроки чорво Мошинҳои алафдарав аз рӯйи пайвастшавӣ ба трактор ядакӣ, овезон ва нимядакӣ мешаванд; вобаста ба навъи дастгоҳи дарав – сегментию ангуштдор ё ротордор; вобаста ба шумораи аппарати дарав – як, ду ё се теғдор; аз рӯйи таъсир ба пояҳои буридашуда ба навъҳои пахшкунанда ва майдакунанда тақсим мешаванд. Мошинҳои пресскунии алаф. Технологияи дар саҳро то 25—26 фоиз намӣ хушк кардани хошоки даравида, дар як қатор ҷамъ кардан ва пресс кардани он маъмул аст. Комбайнҳои силосдаравӣ. Технологияи дар вақти алафдаравӣ майда кардани хошок ва аз онҳо гирифтани хӯроки сенаж, силос ва орди алаф васеъ паҳн гаштааст. Ин комбайнҳо зироатҳои силосбоб, монанди алаф ва ҷуворимаккаро дар як вақт даравида, ба нақлиёт бор мекунанд.

0

Дастгоҳҳо ва мошинҳои обёрикунандаи зироатҳо

Дар хоҷагии қишлоқ самаранок ва сарфакорона истифода бурдани ресурсҳои об, хусусан дар обёрии зироатҳо ҷорӣ намудани технологияи сарфаи об муҳим аст. Усули обёрӣ маҷмӯи усулҳо ва тадбирҳоест, ки барои ба минтақаҳои обёришаванда тақсим кардани оби обёрӣ ва интиқол додани об ба хок ва ҳавои атрофи растанӣ истифода мешаванд. Технологияи обёрӣ – технология ва воситаҳои техникии интиқоли об ба хок ва ҳавои атрофи растанӣ. Ҳоло дар республикаи мо дар парвариши зироатҳои хоҷагии қишлоқ навъҳои анъанавии обёрии рӯйизаминӣ ва технологияи муосири сарфаи об истифода мешаванд. Обёрии ҷӯякӣ дар болои замин. Дар усули обёрии рӯйизаминӣ об аз болои хок ба киштзор тақсим карда мешавад. Дар ин ҳолат об дар ҷараёни ҳаракати уфуқӣ ба тарафҳои амудӣ ва паҳлӯӣ ба хок ҷаббида мешавад. Технологияи обёрии каммасраф. Дар байни технологияҳои сарфаи об обёрии қатрагӣ, боронӣ, дискретӣ ва аэрозолӣ аҳамияти калон доранд. Обёрии қатрагӣ усули обёрӣ мебошад, ки обро ба минтақаи решаи растанӣ мувофиқи талаботи он мерасонад. Обёрии боронӣ як усули обёрӣ мебошад, ки барои обёрии зироатҳо дар асоси ҳосил кардани борони сунъӣ пешбинӣ шудааст. Обёрии боронӣ бо ёрии асбобҳои махсуси обпошӣ ва боронкунӣ гузаронда мешавад. Обёрии дискретӣ усули обёрии зироатҳои кишоварзӣ мебошад, ки дар он об аз қубурҳои чандир бо силсилаи импулсҳо ва бо таваққуф дода мешавад. Дар ин сурат замин бо ёрии агрегатҳои автоматии ҳамворкунии замин бо идоракунии лазерӣ пешакӣ ҳамвор карда мешавад. Дар рафти обёрии аэрозолӣ барои зироатҳои хоҷагии қишлоқ шароити мусоиди микроиқлим фароҳам оварда мешавад. Намии нисбии қабати сатҳи ҳаво зиёд шуда, ҳарорати узвҳои рӯизаминии растаниҳо 6—12°С паст мешавад. Дар ин усул нормаи обёрӣ 0,8—1,0 м3/га буда, обёриро дар гармии рӯз ҳар ду соат гузаронда, обро бо асбобҳои махсус ба қатрачаҳои хурди диаметрашон 400—600 мкм (микрометр) тақсим мекунанд. Афзалиятҳои усули обёрии аэрозолӣ ҷараёни фотосинтез дар растаниҳо беҳтар мешавад; ҳосилнокии зироат меафзояд; сифати маҳсулоти истеҳсолшаванда беҳтар мегардад; сарфи об 40–50 % кам мешавад.

0

Мошинҳои нуридиҳӣ

Нуриҳои барои растанӣ зарурӣ ба воситаи мошинаҳо ба замин андохта мешаванд. Нуриро асосан дар тирамоҳ — пеш аз шудгор кардани замин ва дар вақти нашъунамои растаниҳо меандозанд. Вобаста ба навъи нуриҳо барои пошидани онҳо мошинаҳои гуногун истифода мешаванд. Мошинҳои пошидани нуриҳои органикӣ. Яке аз роҳҳои асосии баланд бардоштани ҳосилхезии замин дар хоҷагии қишлоқ бо нуриҳои органикӣ (маҳаллӣ) серҳосил гардондани замин мебошад. Нуриҳои органикӣ асосан аз поруи дар давоми сол дар фермаҳои чорводорӣ ҷамъшуда иборатанд. Мошинае, ки нуриҳои органикӣ мепошад, ба трактор пайваст карда мешавад. Вай сохти оддӣ дошта, аз кузов, рама, нурипошак, транспортёри нурикашонанда ва ду чарх иборат аст. Вақте ки мошина ба пеш ҳаракат мекунад, тасмаи болоии транспортёр ҳаракат карда, поруро ба механизми паҳнкунанда медиҳад ва қисман майда карда, ба майдон мепошад. Таснифи мошинаҳои нурипошӣ аз рӯйи агрегатшавӣ: овезон, нимядакӣ ва насбшуда; аз рӯйи ҳолати нурӣ: барои нуриҳои сахт, моеъ ва хока; аз рӯйи давраи пошидан: пеш аз шудгор ва ҳангоми тухмикорӣ. Мошинҳои пошидани нуриҳои минералӣ. Мошинаҳо, аппаратҳои нурипошии сеялкаҳо ва култиваторҳо бояд нуриҳои сахт, моеъ, хока, донадор ва дигар омехтаҳои минералиро аз рӯйи меъёрҳои муқарраршуда ва дар намии нишондодашуда пошанд. Мошинҳои нуриҳои моеъпош. Ин мошинҳо барои худбор кардан, кашондан, омехта кардан ва ба рӯйи замин пошидани нуриҳои органикии моеъ пешбинӣ шудаанд. Нуриҳои моеъ бо насоси марказгурез ба рӯйи замин пошида мешаванд. Меъёри пошидани нуриҳо бо роҳи иваз кардани соплоҳои диаметри сӯрохиашон гуногун ва тағйир додани суръати ҳаракати мошина танзим карда мешавад.

0

Мошинҳои кишткунӣ ва ниҳолшинонӣ

Барои ба даст овардани ҳосили баланд заминро тайёр кардан кифоя нест. Барои ин инчунин тухмии навъҳои хушсифат ё ниҳоли зироатҳои ба шароити хоку иқлими маҳал мувофиқ шинондан лозим аст. Усулҳои зиёди коштани тухмӣ, аз он ҷумла қаторӣ, қатории танг, қатории васеъ, тасмашакл, лонагӣ, квадратӣ, донагӣ ва ғайра мавҷуданд. Усули кишти тухмӣ ва навъи тухмипошак мувофиқи хусусиятҳои тухмӣ, ҳолати замин ва технологияи нигоҳубини зироат интихоб карда мешавад. Тухмипошак (сеялка) мошинест, ки барои ба замин баробар коштани тухмӣ ва дар як вақт андохтани нуриҳо пешбинӣ шудааст. Тухмпошакҳои (сеялкаҳои) ғалладона асосан ядакӣ (присеп) буда, бо ёрии аппарати махсус якчанд тухмипошакро ба тракторҳои пуриқтидор пайваст карда, агрегатҳои паҳноиаш калонро ташкил медиҳанд. Ин навъи тухмипошакро барои кишти тухмӣ дар майдонҳои калон истифода бурдан мумкин аст. Барои зироатҳои дар майдонҳои маҳдуд (пахта, лаблабу, сабзавот) кошташуда тухмипошакҳои овезон (осма)-ро истифода бурдан беҳтар аст. Мошинаҳои ниҳолшинонӣ барои шинондани ниҳолҳои сабзавот, дарахт ва ток пешбинӣ шудаанд. Дар сабзавоткорӣ мошинаҳои гуногуни ниҳолшинонӣ истифода мешаванд. Қисмҳои асосии онҳо чаҳорчӯба (рама), зарфи об, ки дар болои он гузошта шудааст, курсича ва рафҳое, ки дар онҳо қуттиҳои ниҳол гузошта мешаванд, ҷӯйкашак, дастгоҳҳои шинондани ниҳолҳо, асбобҳои обдиҳии ниҳолҳо ва чархҳо мебошанд.

0

Намудҳои техникаи шудгоркунанда. Қоидаҳои техникаи бехатарӣ

Плуг барои шудгори асосии замин пешбинӣ шудааст, вазифаи он шудгор кардани замин ва ҳангоми чаппагардонӣ нарм кардани қабати хок мебошад. Замин бо плуг ҳар қадар нағз шудгор карда шавад, бо дигар техника ҳамон қадар кам кор кардан лозим меояд. Ин барои нашъунамои ниҳолҳо шароити хуб фароҳам меоварад. Плугро аз рӯйи вазифа, усули ба трактор пайваст кардан, конструксия, миқдори корпусҳо ва суръати кори пешбинишуда ба навъҳо ҷудо мекунанд. Аз ҷумла, аз рӯйи сохти корпус плугҳои лемехдор, дискӣ, чизелшакл, гардишгар (ротатсия) ва комбинатсияшуда ҷудо карда мешаванд. Намудҳои плуг: овезон (лемехдор), ядакӣ (лемехдор), дискдор, таркибӣ, гардишгар ва чизелшакл. Борона як техникаи кишоварзист, ки корҳоеро ба мисли нарм ва қисман ҳамвор кардани қабати болоии замин, пешгирӣ аз бухор шудани намии он, нест кардани алафҳои бегонаи навсабзида ва омехта кардани пасмондаҳои растаниро иҷро мекунад. Борона вобаста ба сохт навъҳои дандонадор, пружинагӣ ва дискӣ дорад. Қоидаҳои техникаи бехатарӣ Бо дастурҳои оид ба қоидаҳои техникаи бехатарӣ пурра шинос нашуда, ба кор шурӯъ накунед. Бе иҷозати муаллим ба техника ва мошинаҳои хоҷагии қишлоқ наздик нашавед. Тафтиш кунед, ки мошинаҳо ба кор омодаанд ва қисмҳои ядак (присеп) нағз васл карда шудаанд. Ҳангоми кор доимо назорат кунед, ки болт ва гайкаҳои ҳар як дастгоҳу механизм суст нашаванд. Ба дуруст кор кардани тормозҳои мошинаҳо диққат диҳед. Мустаҳкамии қуттии интиқоли мошин ва осон пайваст ва ҷудо шудани интиқолҳоро назорат кунед. Дар сурати вайрон кардани қоидаҳои техникаи бехатарӣ ҳангоми машғулот, ҷароҳат гирифтан, ё худро бад ҳис кардан фавран ба муаллим хабар диҳед.

0

Усулҳои мубориза бар зидди касалиҳо ва ҳашароти зараррасон

Бемориҳои растанӣ бо сабабҳои гуногун тавассути микроорганизмҳо ва дар натиҷаи ҷараёнҳои дар зери таъсири шароити номусоиди беруна рухдиҳанда ба вуҷуд меоянд. Онҳо боиси вайрон шудани фаъолияти организми растанӣ (фотосинтез, нафаскашӣ, синтези моддаҳои афзоиш, ҳаракати об, моддаҳои ғизоӣ), пурра нобуд гаштани растанӣ ё осеб дидани баъзе узвҳои он мешаванд. Касалии растаниҳо ҳосилро паст карда, сифати онро вайрон мекунад. Зиёда аз 30 ҳазор навъи онҳо маълум аст. Аломатҳо ё таснифоти беморӣ вобаста ба растании зарардида ва сабабҳои барангезанда гурӯҳбандӣ карда мешаванд. Зараркунандаҳо ҳайвоноти хурд ва ҳашаротҳое мебошанд, ки ба растаниҳо зарари калон мерасонанд. Онҳо рушди растаниро ба таври назаррас суст ва ҳосилро кам карда, ба меваҳо зарари ҷиддӣ мерасонанд. Ба зараррасонҳо шира, шабушк, гамбӯсакҳо, личинка, кирм, лойкирм, муш, каламуш, паррандаҳо ва ғайра дохил мешаванд. Усулҳои мубориза бар зидди бемориҳои растанӣ ва зараркунандаҳо Агротехникӣ – шудгори хушсифат, кишт, обёрӣ, хишова, нурӣ андохтан, сари вақт ҷамъоварӣ намудани ҳосил. Биологӣ – мубориза ба муқобили касалиҳо ва ҳашароти зараррасон бо ёрии организмҳои зинда. Кимиёвӣ – ба муқобили касалиҳо ва ҳашароти зараррасон истифода бурдани доруҳои гуногуни заҳрнок. Физикӣ – усулҳои гармкунӣ ва сӯзонидан. Механикӣ – чидани дастии ҳашарот (гамбӯсаки колорадо, шабпараки сафеди карам ва ғайра).

0

Таснифи растаниҳои сабз

Растаниҳои ҳамешасабз – растаниҳое, ки баргҳои худро гум намекунанд ва тамоми сол сабз мемонанд. Баргҳои кӯҳнаи онҳо оҳиста-оҳиста муддати дароз мерезанд ва дар ҷойи онҳо баргҳои ҷавони нав месабзанд. Растаниҳои ҳамешасабз дар кишварҳои тропикӣ маъмуланд. Ба растаниҳои ин намуд дарахтони паҳнбарг, монанди дафна, самбитгул, зайтун, магнолия ва дарахтони сӯзанбарг, аз қабили арча ва санавбар дохил мешаванд. Растаниҳои сабз ҷузъи зарурӣ ва муҳими биосфера мебошанд, онҳо 99% массаи тамоми мавҷудоти зинда дар сайёраи моро ташкил медиҳанд. Растаниҳои сабз дар хушкии рӯйи замин ва обҳои уқёнус васеъ паҳн шуда, ба ҷуз яхбандии абадии Антарктида ва Гренландия ҳама ҷойҳоро ишғол мекунанд. Растаниҳои сабз ба шароити гуногуни сатҳи замин ва қисми зиёди уқёнуси ҷаҳон мутобиқ шудаанд. Ин ба туфайли шумораи зиёди навъҳои растанӣ ва қобилияти мутобиқ шудан ба шароитҳои гуногун дар ҷараёни инкишофи эволютсионӣ имконпазир мегардад. Растаниҳои сабз дар табиат ва ҳаёти инсон аҳамияти беқиёс доранд. Онҳо омили асосии гардиши моддаҳо дар биосфера мебошанд. Дар растаниҳои сабз ҷараёни фотосинтез, ки асоси ҳаёт мебошад, сурат мегирад. Дар ин ҷараён гази карбонат аз атмосфера аз ҷониби растаниҳо ҷаббида мешавад, моддаҳои органикӣ ба вуҷуд меоянд ва оксигени озод ҷудо мешавад. Дар ҳақиқат, одаме, ки дар хиёбони шаҳр сайру гашт мекунад, дар ҳавои дарахтзор фаровон будани оксигенро баръало ҳис мекунад. Аҳамияти растаниҳо дар табиат серқирра буда, онҳо ҳаворо аз чангу ғубор, моддаҳои заҳрнок ва микроорганизмҳои зарарнок тоза мекунанд. Ғайр аз ин дар фаъолияти онҳо нигоҳ доштани об ва нуриҳои минералӣ, аз эрозия муҳофизат намудани хок, фурӯ бурдани овозҳои муҳити атроф ва ба вуҷуд овардани микроиқлим роли калон мебозанд. Растаниҳо дар хоҷагии халқ ҳамчун ашёи хоми саноат, масолеҳи бинокорӣ ва захираҳои сӯзишворӣ васеъ истифода мешаванд. Растаниҳои хонагӣ дар гулпарварӣ ва боғдорӣ аҳамияти калон доранд. Онҳо хонаҳоро оро дода, ба ин васила барои офаридани интерйери замонавӣ кӯмак мекунанд ва ба беҳтар шудани микроиқлими хонаҳо таъсир мерасонанд. Растаниҳои хонагӣ хушкии ҳаворо кам карда, чангро ҷамъ мекунанд ва нигоҳ медоранд (бинобар ин онҳоро ҳар замон шустан лозим аст), фитонсидҳо хориҷ мекунанд, ки микробҳои беморикунандаро мекушанд ва ҳаворо аз оксиген сер мекунанд. Масалан, аукуба, буксус, камелия, лавр, агава, алоэ, кактус, суккулент ба ин растаниҳо дохил мешаванд.

0

Усулҳои парвариши тухмӣ ва ниҳолҳо

Тухмпарварӣ як соҳаи растанипарварӣ мебошад. Вай бо иваз ва нав кардани навъҳо, нигоҳ доштани сифатҳои навъии тухмиҳо машғул мешавад. Тухм узви растаниҳои тухмист. Он вазифаҳои афзоиш, паҳншавӣ ва аз сар гузаронидани шароити номусоиди берунаро иҷро мекунад. Одатан, пас аз бордоршавӣ, тухм аз муғҷаи тухмӣ инкишоф меёбад, баъзан он метавонад бе бордоршавӣ инкишоф ёбад. Тухм аз ҷанин (эмбрион), пӯст (ғилоф) ва моддаҳои ғизоии захиравӣ иборат аст. Ғилофи тухмӣ аз рӯйпӯши муғҷаи тухмӣ ба вуҷуд меояд. Ғилофи тухмии баъзе растаниҳо ба қисмҳои беруна (гӯштдор, обдор) ва дарунӣ (сахт, хушк) тақсим карда мешавад, баъзеи дигар пӯсти тухмии сахт, ғафс, ё нафис доранд. Як мева метавонад аз як то якчанд ҳазор ё миллионҳо дона тухм дошта бошад. Як растанӣ аксар вақт метавонад то якчанд ҳазор тухмӣ (хусусан алафҳои бегона) диҳад. Кӯчат ниҳолест, ки дар кӯчатзор, гармхона ва яшикҳо ва парникҳои махсус парвариш карда шуда, ба майдони асосӣ кӯчонида шинонда мешавад. Тухмниҳолҳо растаниҳои яксола ва дусола мебошанд, ки аз тухмҳо дар ниҳолхона парвариш карда мешаванд. Тухмниҳолҳои растаниҳои мевадиҳанда ҳамчун пайвандтаг, тухмниҳолҳои растаниҳои ороишӣ барои бунёди ҷангал истифода мешаванд. Ниҳолпарварӣ (кӯчатпарварӣ) яке аз соҳаҳои муҳими сабзавоткорӣ буда, он аз тухмиҳо омода кардани ниҳолҳо барои кишт дар майдони кушод мебошад. Масалан, ниҳолҳои карам, қаламфур, бодинҷон, помидор, себ, зардолу, ток парвариш карда мешаванд. Ниҳолҳо асосан дар гармхонаҳо парвариш карда мешаванд. Дар гармхона тухмиро дар хок ба чуқурии 3—4 сантиметр мегузоранд. Ҳарорати ҳаво дар гармхона бояд 15–20 °C бошад. Барои ин ромҳои гармхонаҳоро баста, ба ҳамин миқдор ҳарорат муқаррар карда мешавад. Дар сурати ба қадри кифоя будани намӣ ва ҳарорат тухмӣ зуд месабзад. Пас аз сабзидани тухмӣ, ҳарорат ва намӣ каме паст карда мешаванд. Ниҳолҳоро пас аз барг баровардан ба ҷойи дигар мекӯчонанд ё беҳтаринашро монда, тунук мекунанд. Ҳангоми кӯчонидан тиррешаи ниҳолҳо бурида мешавад. Дар натиҷа нашъунамои қади растанӣ суст шуда, поя ва баргҳо ғафс мешаванд. Барои обёрии ниҳолҳо ба 1 литр об 4—5 грамм нурии азотӣ ва 3–4 грамм нурии фосфориро омехта кардан лозим аст. Агар ба замин нурӣ андохта шавад, нашъунамои ниҳолҳо тез мешавад. Ниҳолҳо аз алафҳои бегона тоза карда мешаванд. Пеш аз кишт дар майдони кушод барои мутобиқшавӣ дару тирезаҳои гармхона шабона ва рӯзона кушода мешаванд, камтар об медиҳанд. Дар ин вақт помидор бояд 6—7-то, карам, бодинҷон ва қаламфур 4—8-то барг дошта бошанд.

0

Кишти бе хок (гидропоника)

Баланд бардоштани самаранокии истифодаи гармхонаҳо ва коркарди технологияи муосири парвариши маҳсулот масъалаи муҳим гардидааст. Дар байни технологияҳои таҳияшуда системаи бе хок парвариш кардани зироатҳо (гидропоника) аҳамияти махсус пайдо мекунад. Калимаи гидропоника (юн. hydor — об, нам ва ponos — меҳнат, кор) усули дар муҳити сунъии бе хок парвариш намудани растаниҳоро ифода мекунад. Дар вақти парвариши зироатҳои бе хок материалҳои гуногуне, ки ба ҷойи хок истифода мешаванд, ҳамчун муҳити реша хизмат мекунанд ва ғизодиҳии растаниҳо бо ёрии маҳлули намакҳои минералӣ дар об сурат мегирад. Афзалиятҳои гидропоника нисбат ба кишоварзии хокӣ имконияти дар давоми сол рӯёндани ҳосил; сифати баланди ҳосил; ба даст овардани маҳсулоти хушсифату болаззат; бар зидди ҳашарот моддаҳои кимиёвӣ истифода бурда намешаванд; идоракунии автоматӣ; имконияти дар ҳама ҷо рӯёндани ҳосил; сарфаи об то 50%; назорати осони ғизо ва такрористеҳсоли растаниҳо. Камбудиҳои гидропоника парвариши зироат осон нест; сохтани гармхона маблағи зиёдеро талаб мекунад; зарурати доимӣ ба об ва барқ; зарурати пешгирии хатогиҳои техникӣ; зарурати назорати доимии идоракунии автоматӣ; хавфи ифлосшавии муҳити зист. Азбаски афзоиши босуръати аҳолии кураи замин, кам шудани майдонҳои обёришаванда, паст шудани ҳосилхезии замин дар натиҷаи шӯршавӣ, эрозия ва хушксолӣ ба ҳосилнокии зироатҳои хоҷагии қишлоқ таъсири манфӣ мерасонад, парвариши зироатҳои бехок (гидропоника) дар ёфтани роҳҳои ҳалли ин масъала аҳамияти калон дорад. Системаи гидропоника бояд асосан дар ҳудудҳои дорои захираҳои геотермалӣ барпо карда шавад. Зеро 30—40 фоизи хароҷоти дар ҷараёни истеҳсоли маҳсулот сарфшуда барои гармкунӣ сарф мешавад. Усули гидропоника ба 5 намуди асосӣ тақсим мешавад: гидропоникаи обӣ – муҳите, ки дар он реша ғизо дода мешавад, маҳлули намакҳои ғизоӣ дар об мебошад; агрегатопоника – муҳити решаро маводи сахти бетаъсир (рег, шағал ва ғайра) ташкил медиҳад, ки ба он маҳлули ғизоҳои минералӣ дода мешавад; химокултура (химокишт) (лат. chemia — кимиё, cultura — парвариш, коркард) – маводи органикии ковок, ки бо маҳлули ғизоӣ нам карда шудааст; ионитопоника – муҳити ғизои реша аз донаҳои ионитҳо – омехтаи катионитҳо ва анионитҳо иборат аст (ионҳои онҳо қисман бо ионҳои намакҳои минералӣ иваз карда мешаванд); аэропоника (юн. aer — ҳаво) — ҳаво муҳити ғизодиҳии реша аст. Дар ин сурат системаи решаи растаниҳоро дар ҷойи торики махсус дар ҳаво ҷой дода, ба воситаи форсункаҳо ҳар вақт ба решаи он маҳлули ғизо пошида мешавад, ё решаро дар найча меандозанд ва маҳлули ғизо ҳар замон ба воситаи ин найча рехта мешавад.

0

Зироатҳои хӯшадор ва равғандор

Зироатҳои ғалладона ба гурӯҳи муҳимтарини зироатҳои хӯшадор дохил мешаванд, ки аз онҳо маҳсулоти хӯрокворӣ, хӯроки чорво, инчунин ашёи хом барои саноат гирифта мешавад. Онҳо аз ҷиҳати масоҳати майдон ва маҳсулоти умумӣ дар байни зироатҳо ҷойи якумро ишғол мекунанд. Зироатҳои ғалладона ба ҳамдигар хеле монанд буда, растаниҳои алафии яксола мебошанд. Системаи реша. Системаи решаи онҳо попукреша аст. Қисми асосии решаҳо дар қабати шудгори замин ҷойгир буда, ба замин 100—120 сантиметр ва аз ин ҳам чуқуртар медарояд. Системаи реша аз решаҳои ҷанинӣ (ибтидоӣ) ва решаҳои асосӣ иборат аст. Решаҳои ҷанинӣ дар давраи сабзидани тухмӣ пайдо шуда, дар гурӯҳи 1-уми растаниҳои дондор аз 3 то 8-то ва дар гурӯҳи 2-юми растаниҳои дондор танҳо якто мешавад. Баъдтар, решаҳои асосӣ аз буғумҳои зеризаминии поя пайдо мешаванд. Ғайр аз ин, дар растаниҳои ғалладона (ҷуворимакка, ҷуворӣ) дар буғумҳои болоии поя реша пайдо мешавад. Онҳоро решаҳои такягоҳ ё ҳавоӣ меноманд. Поя. Пас аз пайдо шудани решаҳо поя ба нашъунамо оғоз мекунад. Вай пӯсти донаро мекафонад ва ба рӯйи хок – ба рӯшноӣ мебарояд. Дар донаҳои пӯстдор (ҷав, овёс) поя аввал аз зери пӯсти гирду атрофи дона гузашта, аз нӯги дона ба рӯйи замин мебарояд ва дар донаҳои бепӯст поя дар қисми поёнии дона – дар ҷое, ки неш ҷойгир аст, ташаккул меёбад. Барг. Барги оддӣ тасмашакл буда, аз пахнаи барг ва ғилофи барг иборат аст. Дар он ҷо пардаи тунуки беранг пайдо мешавад ва онро забонак меноманд. Дар асоси пахнаи барг, дар ду тарафи он бурунҳои хурд — гӯшчаҳо мавҷуданд. Онҳо пояро иҳота карда, ғилофи баргро нигоҳ медоранд. Маҷмӯаи гул. Гулбандии растаниҳои ғалладона – хӯшамонанд дар гандум, ҷав, ҷавдор, ҷорӯбмонанд дар овёс, ҷуворӣ, арзан, шолӣ; дар ҷуворимакка бошад, ду намуд вуҷуд дорад: ҷорӯбшакл ва тӯғшакл. Зироатҳои ғалладона ба зироатҳои ғалладонаи тирамоҳӣ ва баҳорӣ (тезпаз ва дерпаз) тақсим мешаванд. Гурӯҳҳои зироатҳои донагӣ аз рӯйи истеъмол зироатҳои ғалладона (гандум, ҷавдор, ҷав, ҷуворимакка); лӯбиёгиҳо (лӯбиё, нахӯд, соя); зироатҳои ярмагӣ (арзан, ҷуворӣ, марҷумак). Зироатҳои равғандор Зироатҳои равғандор гурӯҳи зироатҳое мебошанд, ки барои аз тухм ва меваҳояшон равған гирифтан парвариш карда мешаванд. Ба ин гурӯҳ растаниҳои яксола ва бисёрсолаи мансуб ба оилаҳои гулхайрӣ (ғӯза), мураккабгулҳо (офтобпараст, маҳсар), лабгулҳо (перилла, лаллеманция), карамгулҳо (рапс, хардал), лӯбиёгиҳо (соя, чормағзи заминӣ) ва дигар гурӯҳҳо дохил мешаванд. Аз кунҷораи зироатҳои равғандор ҳамчун хӯроки пурқиммати ҳайвонот ва нурӣ истифода мебаранд.

0