Яъне, дар замони кӯтоҳи давлатдории миллӣ, натиҷаи 4 баробар афзудани докторони илм, дастовардҳои илмӣ дар амал камтар дида мешаванд, бахусус, дар замони душвор ва пешгӯинашаванда ва пуррақобати муосир. Яъне, имрӯз фишору ҳамлаҳои зиёди идеологӣ, сиёсӣ, ақидавӣ, ки дар ташкили он ба дасти боқимондаҳои мухолифи давлати расмӣ, кишварҳову манфиатҳои зиёди хориҷӣ ҳавасманд мебошанд, ба кишвари ҷавону ҳанӯз осебпазири мо бештар шуда, то ҳадди эълони ҷиҳод ба давлати соҳибихтиёр расонда шуданд. Аммо дар фазои илмӣ ба он муқовимати сазовор ва илман асоснок камтар дида мешавад, илмҳое ба монанди иҷтимоъшиносӣ (сотсиология), сиёсатшиносӣ, мардумшиносӣ (антропология), равоншиносӣ (психология), диншиносӣ (теология) ва ғайра, ки бо “ҷомеаи зинда”, равандҳои он сару кор доранд, барои аҳли ҷомеа огоҳиҳо ва пешгӯиҳоро ба сатҳи зарурӣ намерасонанд.

Дар марҳилаи навбатии рушди кишвар, ки дар ҷаҳони беш аз ҳар вақт ғайри қобили пешгӯӣ мебошад, фазои илмӣ ҳамчун зарурати воқеӣ ҳанӯз дар сафи аввалу неруи пешбар мавқеъ нагирифтааст.

Бинобар ин, воқеият ва шароити ҷаҳони кунунӣ, мушаххас кардани афзалиятҳо дар илми тоҷик ва баланд кардани сифату амали он, вазифаи дараҷаи аввал боқӣ мемонад. Дар шароити гузариши кишвари ҷавони мо, дар ҷаҳони пурталотуми имрӯза, ки он бо стандартҳои мухталиф ва манфиатҳо ва чандстандартӣ печида аст, афзалиятҳои мамлакати кӯҳсору кӯчаки мо аз низоми иҷтимоии замонҳои дигар ба куллӣ фарқ мекунанд.

Аз ин рӯ, тафаккури илмии ҷомеа ҳам бояд ба самти дигар, яъне, ба самти воқеиятҳои ҷомеаи тоҷикистонии имрӯза раҳнамоӣ шаванд, ки дар илми амалии ватанӣ он ҳанӯз ба таври талаби замон ба роҳ монда нашудааст. Таври мисол 93 % кишвари мо кӯҳсор ва ба қавле “дорои тамоми элементҳои ҷадвали Менделеев аст”, вале мо дар сохтори марказӣ танҳо сохторе бо номи Саридораи геология дорем (ҳатто на Кумитаи давлатӣ ва на Агентӣ), ки чунин сохтор қодир нахоҳад буд, ки дар ин соҳа пояи устувори илмӣ дошта бошад.

Алҳол ба назар мерасад, ки фазои илмии кишвари мо дар банди як муаммои доирашакл, давраӣ қарор дорад, ки аз он бояд тариқи анҷоми як таҳлили амиқи илмӣ воқеӣ берун ояд. Аз тарафе дар ҷомеа нақдҳое шунида мешаванд, ки гӯё олимон “аксаран беҳуда маош мегиранд ва барои давлату ҷомеа манфиате намеоранд” (на ихтироъ мекунанд, на шогирдони беҳтар аз сатҳи худ омода мекунанд, на мавқеи мушаххаси шаҳрвандӣ ва давлатмеҳварӣ нишон медиҳанд ва ғайра) ва бадтараш, дар ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ, фалсафӣ дар ҷомеа фаъолияти назаррас надоранд ва ё иддае мавқеи барои олим носазовор (“иғвогар”) ҳам ишғол мекунанд.

Бояд эътироф шавад, ки монанди чунин иддаоҳои ифротӣ дар мавридҳое ҷой дошта, Пешвои миллат низ дар ин замина нигаронии худро ошкоро иброз доштанд: “ Бахусус, мавқеи шаҳрвандии баъзе олимону донишмандони мо бисёр нигаронкунанда мебошад”. Ва ё: “Бетарафӣ, гоҳо танқиди беасос, норозигии доимӣ, эҷоди иғво дар ҷомеа ва монанди инҳо ба одати баъзеҳо табдил ёфтааст”.