Зеҳн
АГ

Агенти Зеҳнӣ

3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн

Шиҳобпораҳо

Шиҳобпораҳо маҳсули бархӯрди байниҳамдигарии астероидҳо буда, пораҳои ниҳоят хурди онҳо мебошанд, ки ба сатҳи Замин меафтанд. Шиҳобпораҳо дар умум ба ду гурӯҳ: ёфтшуда ва афтида ҷудо шуда, вобаста ба таркибашон оҳанӣ, сангӣ ва оҳанию сангӣ мешаванд. Аз шиҳобпораҳои ёфтшуда, аксарашон оҳанӣ буда, шиҳобпораҳое, ки ба сатҳи Замин афтидаанд, бештар сангӣ ҳастанд. Шиҳобпораҳои сангӣ аз лиҳози таркиб ба ҷинсҳои заминӣ хеле монанд буда, фақат мутахассисон онҳоро фарқ карда метавонанд. Аммо шиҳобпораи оҳаниро бо сабаби он ки занг намезананд, аз оҳани заминӣ ба осонӣ фарқ мекунанд.

0

Шиҳобҳо ва шиҳобпораҳо

Дар манзумаи Офтобӣ ҷирмҳои сахти чандин маротиба хурдтар аз астероидҳо сайр мекунанд, ки андозаашон то даҳҳо метр буда, шиҳобҳо номида мешаванд. Тибқи як фарзияи илмӣ шиҳобҳо маҳсули порашавии баъзе ҷузъҳои астероидҳо ва зузанабҳо мебошанд. Баъзан шиҳобҳо чунон ба Замин наздик ҳаракат мекунанд, ки зери таъсири қувваи ҷозибаи он мемонанд. Натиҷаи бархӯрди шиҳобҳо бо Замин ба андозаи онҳо вобаста аст. Шиҳобҳои нисбатан хурд пас аз вуруд ба атмосфераи Замин дар натиҷаи соиш дар баландиҳои 80-100 км сӯхта нобуд мешаванд. Дар ин раванд аз сатҳи Замин дурахши кӯтоҳмуддате намоён шуда, онро дар забони мардум «афтиши ситора» мегӯянд.

0

Зузанабҳо

Зузанабҳоро бо сабаби аз яху сангреза иборат буданашон баъзан айсбергҳои кайҳонӣ ҳам мегӯянд. Моддаҳои таркиби зузанабҳо зичии ниҳоят кам дошта, мадори ҳаракати онҳо дар атрофи Офтоб сахт моил аст. Вақте ки зузанаб ба Офтоб наздик мешавад, бар асари гармии зиёд яхҳои он якбора ба газ табдил шуда, медурахшанд ва «дум»-и онро ба вуҷуд меоранд. Аз ҳамин сабаб зузанабро дар истилоҳи мардумӣ «Ситораи думдор» мегӯянд. Зузанабҳо асосан дар минтақаҳои канории манзумаи Офтобӣ ҷойгир мебошанд.

0

Астероидҳо ва зузанабҳо

Астероидҳо ҷирмҳои нисбатан хурди кайҳонӣ мебошанд, ки аз сангу филиз таркиб ёфтаанд. Астероидҳо атмосфера надоранд ва шаклашон асосан номуназзам аст. Бори аввал астероид аз ҷониби олими итолиёӣ Ҷ. Пиасси дар соли 1801 мушоҳида гардид ва ба он номи Серера гузошта шуд. Бо пешрафти воситаҳои мушоҳидаи кайҳон шумораи хеле зиёди астероидҳо кашф шуданд. Дар ҳоли имрӯз ҳама ҷирмҳое, ки бештар аз 30 м кутр доранд, астероид ҳисобида мешаванд.

0

Радифони табиии Плутон

То имрӯз панҷ радифи табиии Плутон Харон (соли 1978), Гидра (2005), Никта (2005), Кербер (2011), Стикс (2012) кашф шудаанд. Ҳамаи радифони Плутон дар атрофи он аз рӯи мадорҳои нисбатан даврашакл чарх мезананд. Агар сайёраҳоро аз рӯи андоза бо радифони табииашон муқоиса кунем, Плутон дорои бузургтарин радифи табиӣ бо номи Харон аст, ки андозааш ба нисфи Плутон баробар аст. Плутон ва Харон дар атрофи маркази умумие давр мезананд, ки он берун аз Плутон воқеъ мебошад. Аз ин рӯ, шояд дар оянда Плутон ва Харон ҳамчун низоми сайёравии дугона дониста шаванд.

0

Мадори Плутон

Плутон нисбати дигар сайёраҳои манзумаи Офтобӣ аз Офтоб дар масофаи дуртарин қарор дорад. Аз 248 соле, ки Плутон дар атрофи Офтоб як даври пурра мезанад, 20 соли онро дар дохили мадори Нептун мегузаронад. Аз ҷумла, солҳои 1979-99 Плутон дар дохили мадори Нептун буд.

0

Плутон – сайёраи хурди яхӣ

Соли 1930 мунаҷҷими ҷавони амрикоӣ Клайд Томбо ҳангоми мушоҳидаҳояш дар расадхонаи Флагстафф сайёраи он замон нуҳуми манзумаи Офтобиро кашф кард. Тибқи асотири юнониёни қадим, Плутон исми худои олами зеризаминӣ мебошад, ки дар он торикии абадӣ ҳукмфармост. Плутон нисбат ба Замин 40 маротиба бештар аз Офтоб дур буда, рӯшноӣ ва гармии онро дар қиёс ба Замин 1600 маротиба камтар мегирад. То солҳои 60-уми асри 20 гумон мерафт, ки Плутон бо Замин баробар аст, аммо тадқиқоти илмӣ нишон доданд, ки Плутон нисбати Замин 170 баробар хурд аст. Соли 2006 Плутон ба қатори сайёраҳои хурд шомил карда шуд. ТАВСИФОТИ ПЛУТОН Масофаи миёна то Офтоб: 5900 млн км Қутр: 2390 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 248 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 6 шабонарӯзу 9 соати заминӣ Масофаи наздиктарин то Замин: 4300 млн км Ҳарорати сатҳ: –230 °C Радифони табиӣ: 5

0

Нептун

Нептун ҳаштумин сайёраи манзумаи Офтобӣ аст. Нептун аввалин сайёраест, ки на бо усули мушоҳидаи доимӣ, балки тавассути ҳисобҳои математикӣ кашф шудааст. Ситорашиноси фаронсавӣ У. Леверйе аз тариқи ҳаракати сайёраи Уранро мушоҳида карда, мавқеи Нептунро чунон дақиқ муайян намуд, ки дар аввалин шаби мушоҳида – 23-уми сентябри соли 1846 онро дарёфт. Нептун як радифи калон бо номи Тритон (қутраш 2700 км), 17 радифи қутрашон камтар аз 420 км ва чандин ҷирмҳои хурди дигар дорад, ки дар атрофи сайёра давр мезананд. Дар атмосфераи Нептун бодҳо мевазанд, ки то 700 м/с суръат дошта, дар тамоми манзумаи Офтобӣ баландтарин суръатро доранд. ТАВСИФОТИ НЕПТУН Масофаи миёна то Офтоб: 4500 млн км Қутр: 49244 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 164,79 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 15 соату 58 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 4300 млн км Ҳарорати сатҳ: –210 °C Радифони табиӣ: 17

0

Уран ва Нептун

Уран ҳафтум сайёраи манзумаи Офтобӣ мебошад, ки соли 1781 аз ҷониби У. Ҳершел кашф шудааст. Он нисбат ба Замин аз Офтоб 19 маротиба дур воқеъ гардида, монанди дигар сайёраҳои бузург аз газ таркиб ёфтааст. Тамоили тири Уран ба 98° баробар аст, аз ин рӯ, ба назар чунин менамояд, ки гӯё Уран ба паҳлӯ хобидааст. Баъзе олимон ақида доранд, ки ин ҳолат замоне дар натиҷаи бархӯрди Уран бо кадом як ҷирми кайҳоние ба вуҷуд омадааст. Уран бо сабаби он ки аз Замин хеле дур аст, камтар таҳқиқ шуда, маълумоти дар бораи он бадастомада тахминан муайян карда шудаанд. ТАВСИФОТИ УРАН Масофаи миёна то Офтоб: 2870 млн км Қутр: 51800 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 84 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 17 соату 14 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 2600 млн км Ҳарорати сатҳ: -200 °С Радифони табиӣ: 27

0

Зуҳал

Зуҳал аз рӯи масофа то Офтоб шашумин ва аз лиҳози андоза пас аз Муштарӣ дуюмин сайёраи бузурги манзумаи Офтобӣ мебошад. Он ҳам монанди дигар сайёраҳои гурӯҳи Муштарӣ асосан аз газ таркиб ёфтааст. Зуҳал ҳалқаҳои аҷибе дорад, ки бо онҳо шинохта шудааст. Ҳалқаҳои Зуҳал асосан аз чанг ва пораҳои яху санг иборатанд, ки қариб 300 ҳазор км қутр ва зиёда аз 1 км ғафсӣ доранд. ТАВСИФОТИ ЗУҲАЛ Масофаи миёна то Офтоб: 1427 млн км Қутр: 120536 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 29,5 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 10 соату 14 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 1200 млн км Ҳарорати сатҳ: –170 °C Радифони табиӣ: 65

0

Муштарӣ ва Зуҳал

Муштарӣ бузургтарин сайёраи манзумаи Офтобӣ аст, ки андозааш 1300 маротиба аз Замин бузургтар аст. Аммо зичии миёнаи Муштарӣ чаҳор маротиба аз зичии Замин камтар аст. Муштарӣ кураи бузурги газиест, ки таркиби кимиёияш ба Офтоб монанд аст, аммо ҳарорати он хеле паст (–140 °С) мебошад. Дар атмосфераи Муштарӣ гирдбод, тӯфон ва раъду барқ ба амал меоянд. Гирдбодҳо монанди доғҳои сурх, сафед ва қаҳваранги байзашакл ба чашми мо намоён мешаванд. Бузургтарин гирдбоди Муштарӣ «доғи сурхи бузург» ном дорад, ки қутри он ба 40 ҳазор км баробар буда, аз қутри Замин 3 маротиба калон аст. ТАВСИФОТИ МУШТАРӢ Масофаи миёна то Офтоб: 778 млн км Қутр: 142984 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 11,9 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 9 соату 50 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 590 млн км Ҳарорати сатҳ: –150 °С Радифони табиӣ: 67

0

Таҳқиқи Миррих

Миррих аз рӯи ҳаҷму андоза ду маротиба аз Замин хурд буда, давомнокии рӯзҳо ва сол дар он қариб ду маротиба аз Замин бештар аст. Масоҳати умумии сатҳи Миррих қариб ба масоҳати хушкии сатҳи Замин баробар аст. Олимон тахмин мекунанд, ки миллиардҳо сол қабл шароит дар Миррих тахминан монанди вазъи имрӯзаи Замин будааст ва бо таҳқиқи Миррих мо метавонем ояндаи Заминро муайян кунем. Ҳарорати сатҳи Миррих вобаста ба арзҳои мухталиф гуногун аст. Масалан дар минтақаҳои экваторӣ ба ҳангоми нисфирӯзӣ ҳарорат то 27 °C гарм шуда, пас аз ғуруби Офтоб то –53 °C ва шабона аз –100 °C то –125 °C (дар минтақаҳои қутбӣ) паст мешавад.

0

Миррих

Миррих чаҳорумин сайёраи манзумаи Офтобӣ ва охирин сайёраи гурӯҳи Замин мебошад. Бо сабаби мавҷуд будани оксиди оҳан дар сатҳи Миррих ин сайёра ранги сурхтоб дорад, аз ин рӯ баъзан онро «сайёраи сурх» меноманд. Дар асри 19 гумон мерафт, ки дар Миррих ҳаёт вуҷуд дорад ва вобаста ба ин афсонаву достонҳои тахайюлӣ ҳам иншо шуда буданд. Олимони муосир низ кӯшиш карданд, ки дар ин сайёра нишонаҳои мавҷудияти ҳаётро пайдо намоянд, аммо то имрӯз ягон далел дар ин масъала ба даст наомадааст. ТАВСИФОТИ МИРРИХ Масофаи миёна то Офтоб: 228 млн км Қутр: 6794 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 687 шабонарӯзи заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 24 соату 37 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 56 млн км Ҳарорати сатҳ: –110 °C то 0 °C Радифони табиӣ: 2 – Фобос ва Деймос

0

Марҳала (фаза)-ҳои Моҳ

Ба назари мо чунин менамояд, ки Моҳ равшанӣ медиҳад, аммо дар асл он рӯшноии Офтобро инъикос менамояд. Бо сабаби он ки Моҳ дар атрофи Замин давр мезанад, рӯшноии ба сатҳи он афтандаи Офтоб таҳти кунҷҳои гуногун ба чашми мо менамояд. Дар натиҷа, мо чунин мепиндорем, ки Моҳ шакли худро иваз мекунад, яъне замоне нисф мешаваду, баъзан пурра менамояд. Вобаста ба вақт тағйир ёфтани равшании сатҳи Моҳро марҳалаҳои Моҳ мегӯянд.

0

Моҳ

Моҳ ягона радифи табиии Замин ва наздиктарин радифи табиӣ ба Офтоб ва ягона ҷирми кайҳонист, ки инсон ба он қадам гузоштааст. Аз Замин ҳамеша як тарафи Моҳ дида мешавад, зеро он дар атрофи тири худ ва ҳам дар атрофи Замин якхел мечархад. Вақте аз Замин ба Моҳ нигоҳ мекунем, дар сатҳи он торикиҳо ва ҷойҳои нисбатан равшанро мебинем, ки инҳо пастиву баландиҳои сатҳи Моҳ мебошанд. Одамони қадим гумон мекарданд, ки торикиҳои сатҳи Моҳ баҳру уқёнусҳо ва равшаниҳояш қитъаҳои Моҳ мебошанд. Бо пешрафти илм вуҷуд надоштани баҳру уқёнус дар сатҳи Моҳ комилан исбот шуд. Бо сабаби он ки Моҳ атмосфера надорад, ҳавои он шабона хеле хунук (то –160 °C) ва рӯзона хеле гарм (то 130°C) аст. Сатҳи Моҳ бо сабаби афтиши зиёди шиҳобпораҳо пур аз танӯраҳо аст. Нахустин маротиба соли 1969 кайҳоннавардони амрикоӣ Нил Армстронг ва Эдвин Олдрин ба сатҳи Моҳ фуруд омаданд.

0

Замин ва Моҳ

Замин сеюмин сайёраи манзумаи Офтобӣ ва ягона сайёраест, ки дар он ҳаёт вуҷуд дорад. Қабати газие, ки кураи Заминро иҳота намудааст, атмосфера номида мешавад, ки он ҳамчун сипар мавҷудоти зиндаи Заминро аз нурҳои зараровари Офтоб ва афтиши ҳалокатовари шиҳобпораҳо ҳифз мекунад ва як қисми гармии Офтобро дар худ фурӯ бурда, ҳарорати доимиро дар Замин нигоҳ медорад. Аз се ду ҳиссаи сатҳи Заминро оби баҳру уқёнусҳо ташкил медиҳанд. Аз ин рӯ, вақте аз кайҳон Заминро мушоҳида мекунем, ранги он кабуд менамояд. Аз се як ҳиссаи сатҳи Заминро қитъаҳо ва ҷазираҳо ташкил медиҳанд, ки дар онҳо дарёҳо, кӯлҳо, обҳои зеризаминӣ ва пиряхҳо низ мавҷуданд. Қутбҳои Замин бо қабати ғафси ях пӯшида шудаанд. ТАВСИФОТИ ЗАМИН Масофаи миёна то Офтоб: 150 млн км Қутр: 12756 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 365,24 шабонарӯз Даври гардиш дар атрофи тири худ: 23 соату 56 дақиқа Радифони табиӣ: 1 – Моҳ

0

Зуҳра

Зуҳра дуюм сайёраи наздик ба Офтоб, аммо гармтарин сайёраи манзумаи Офтобӣ (ҳарораташ дар самти рӯ ба Офтоб қариб 480°С) аст. Зеро фазои онро қабати ғафси абрҳое иҳота кардаанд, ки рӯшноӣ ва гармии воридшудаи Офтобро дубора баромада намегузоранд. Сатҳи Зуҳра чандин вулкану гудозаҳо дошта, аз абрҳои он боронҳои сӯзандаи кислотагӣ меборад. Зуҳра сайёраест, ки як шабонарӯзи он аз як солаш дарозтар аст. Ҳамчунин, Зуҳра дар атрофи худ ба самти муқобил, яъне баръакси чархиши сайёраҳои дигар давр мезанад. Яъне агар мо дар Зуҳра бошем, мебинем, ки Офтоб дар он ҷо баръакси Замин, яъне аз ғарб тулуъ карда ба шарқ ғуруб мекунад. Зуҳраро пас аз ғуруби Офтоб дар ғарб ва пеш аз тулуъ дар шарқи осмон мушоҳида кардан мумкин аст ва аз ин рӯ онро «ситораи саҳарӣ» низ мегӯянд. ТАВСИФОТИ ЗУҲРА Масофаи миёна то Офтоб: 108 млн км Қутр: 12102 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 225 шабонарӯзи заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 243 шабонарӯзи заминӣ

0

Уторид ва Зуҳра

Уторид наздиктарин сайёра ба Офтоб мебошад, ки зоҳиран ба Моҳ шабоҳат дорад. Бо сабаби наздикиаш ба Офтоб рӯзона ҳавои он ниҳоят гарм (то 430 °C), шабона баръакс, хеле хунук (-170 °C) мешавад. Сатҳи ин сайёра монанд ба биёбони серсанги беҳосил буда, пур аз фурӯхамидагиҳоест, ки онҳоро танӯра меноманд. Танӯраҳо дар натиҷаи ба сатҳи Уторид афтидани кометаҳо, астероид ва ё шиҳобпораҳо ба вуҷуд меоянд. Ин сайёра мисли ситораи шаб то 2 соат баъд аз ғуруби Офтоб ва монанди ситораҳои саҳарӣ 2 соат пеш аз тулуъи Офтоб дида мешавад. ТАВСИФОТИ УТОРИД Масофаи миёна то Офтоб: 58 млн км Қутр: 4880 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 88 шабонарӯзи заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 58,7 шабонарӯзи заминӣ Радифони табиӣ: надорад

0

Сайёраҳо

Сайёраҳо ҷирмҳои нисбатан бузурги кайҳоние мебошанд, ки дар атрофи ситораҳои худ давр мезананд. Дар фарқ аз ситораҳо сайёраҳо рӯшноӣ намеафкананд ва танҳо нури ситораро инъикос мекунанд. То имрӯз олимон ҳашт сайёраи манзумаи Офтобиро кашф намудаанд. Сайёраҳои манзумаи Офтобиро шартан ба ду гурӯҳ: гурӯҳи Замин ва гурӯҳи Муштарӣ (сайёраҳои азимҷусса) ҷудо кардаанд. Тасмаи асосии астероидҳо, ки байни мадори Миррих ва Муштарӣ қарор дорад, сарҳади байни ин ду гурӯҳи сайёраҳо шуморида мешавад.

0

Манзумаи Офтобӣ

Манзумаи Офтобӣ аз Офтоб ва ҷирмҳои дар атрофи он даврзананда (сайёраҳо, радифони табиӣ, астероидҳо, шиҳобҳо, зузанабҳо ва ғ.) иборат буда, ба андешаи муҳаққиқон 4,7 млрд сол қабл ба вуҷуд омадааст. Офтоб маркази манзумаи офтобии мо мебошад. Сайёраҳо аз Офтоб рӯшноӣ ва гармӣ гирифта, бо таъсири қувваи ҷозибаи он дар мадорҳои худ нигоҳ дошта мешаванд. Манзумаи Офтобӣ дар галактикаи мо, ки Роҳи Каҳкашон ном дорад, ягона нест. Мунаҷҷимон сайёраҳоеро ҳам мушоҳида намудаанд, ки ба манзумаи ситораҳои дигар тааллуқ доранд.

0