Агенти Зеҳнӣ
3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн
Оё меридиан ва параллел якхелаанд?
Хатҳои тасвирёфтае, ки меридиан ва параллел ном бурда мешаванд, аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Ҳарчанд ҳар ду хатҳои мудавваранд. Ҳамаи меридианҳо ба қутбҳои Замин мерасанд. Параллелҳо хатҳои иҳотанамудаи Замин мебошанд, ки ба хати истиво мусовӣ (параллел) ҳастанд. Меридианҳо ва параллелҳо дар харита якдигарро бурида гузашта, дар рӯи харита тӯри катакдорро ба вуҷуд меоранд.
Маҳалро дар харита чӣ тавр муайян мекунанд?
Сатҳи Замин ниҳоят бузург аст. Масофаи он ҳазорон километрро ташкил мекунад. Бинобар ин, ғайр аз истифодаи релефи маҳал ба сифати нуқтаи ҳисоб олимони соҳаи ҷуғрофия ва харитасозон системаи хатҳои тахминиро ихтироъ намуданд, ки онҳо барои аниқ кардани ин ё он нуқта дар сатҳи Замин мусоидат мекунанд. Инҳо хатҳои меридианӣ (арзӣ) ва параллелӣ (амудӣ) мебошанд, ки дар харитаҳо сабт шудаанд.
Картография чист?
Ҳанӯз аз замонҳои қадим дар тамоми кишварҳо одамон барои муайян кардани ҷойи зисти худ, ҳангоми тасвири макон нақшаи маҳалро тартиб медоданд. Савдогарон ва маллоҳон дар бораи харитаҳои калон ва дар он нишон додани хатсайри сафарҳои худ ва доштани китобчаи роҳнамо орзу мекарданд. Зарурати чунин харита рушди картографияро ба миён овард, ки он усулҳои техникӣ ва донишҳои зарурии ҷуғрофиёро ҳангоми сохтани харитаи рӯи Замин гирдоварӣ намуд. Харитаи ҷуғрофиёӣ тасвири хурд ва ҷамъбастгардидаи ҳамвориҳои сатҳи Замин буда, дар он ҳамаи мавҷудоти табиӣ ва мавзеъҳои ҷуғрофиёӣ бо аломатҳои шартӣ ифода мегарданд. Вобаста ба истифодабариашон намудҳои гуногуни харита, аз қабили харитаи табиӣ — барои пурра нишон додани релеф ва маҳал; харитаҳои сиёсӣ — барои пурра нишон додани релеф ва мамлакатҳо, харитаҳои сайёҳӣ бо инъикоси роҳҳои автомобилгард ва шоҳроҳҳо, ҳамчунин харитаи нимкураҳо, мамлакатҳо, уқёнусу баҳрҳо ва ғайра мавҷуданд. Тамоми харитаҳо бояд макони ҷойгиршавии қаламравро муайян ва аломатҳои шартиву масофаро дақиқу бехато нишон диҳанд. Меридиан – яке аз хатҳо, ки аз қутб гузашта Заминро иҳота намудааст. Арз – масофа аз ҷойи муайяни Замин нисбат ба хатти истиво. Тӯл – масофа аз ҷойи муайяни Замин нисбат ба меридиани сифрӣ, ки онро Гринвич меноманд. Параллел – яке аз хатҳо, ки Заминро ба таври мусовӣ бо хатти истиво иҳота кардааст. Мадори Саратон – хатти тасвиршудаи ба хатти истиво мусовӣ ва дар 23° 27՛-и арзи шимол ҷойгирбуда. Мадори Ҷаддӣ – хатти тасвиршудаи бо хатти истиво мусовӣ ва дар 23° 27՛-и арзи ҷанубӣ ҷойгирбуда.
Хатти истиво (Экватор) дар куҷо ҷойгир аст?
Экватор — хатти тахминии аз сатҳи марказии Замин гузаранда аст. Он Заминро ба нимкураҳои Шимолӣ ва Ҷанубӣ тақсим мекунад. Хатти истиво ҳангоми муайян намудани арзҳои ягон нуқтаи сатҳи Замин дараҷаи сифрӣ (0°) ба ҳисоб меравад. Хатти истиво аз мамлакатҳои Венесуэла, Бразилия, Ҷумҳурии Демократии Конго, Кения ва Индонезия мегузарад.
Оё дар Замин мавқеи қитъаҳо тағйир ёфтааст?
Олимон пас аз омӯхтани кӯҳҳову қаъри баҳру уқёнусҳо ба хулосае омаданд, ки миллионҳо сол қабл қитъаҳои Замин шакли имрӯзаашонро надоштаанд. Ба ақидаи онҳо қитъаҳо бо мурури замон дар натиҷаи инкишофи Замин шакли худро тағйир додаанд. 200 млн сол қабл дар сатҳи Замин қитъа (континент)-и ягона бо номи Пангея ва уқёнуси ягона бо номи Панталасса вуҷуд доштааст. Тақрибан баъди 20 млн сол қитъаи Пангея ба ду континент – Лавразия (Амрикои Шимолӣ, Аврупо ва Осиё) ва Гандвана (Амрикои Ҷанубӣ ва Африқо) ҷудо шудааст. Инчунин тақсимшавии Антарктида ва Ҳиндустон, ки бо Африқо ҳамроҳ будаанд, ба вуҷуд омадааст. Амрикои Ҷанубӣ низ аз Африқо ҷудо шуд ва пас аз чанде Африқо бо Аврупо наздик гардид. Баъдтар Амрикои Ҷанубӣ бо Амрикои Шимолӣ наздик ва Австралия аз ҳамаи онҳо ҷудо шудааст. Ин тақсимшавӣ, ки 20 млн сол идома ёфт, оқибат шакли имрӯзаи Заминро ба вуҷуд овард. Вақте ки дар асри 16 аввалин харитаҳои дақиқ ба вуҷуд омаданд, таваҷҷуҳи олимонро ба ҳам монанд будани тарҳи қитъаҳои имрӯза ҷалб намуд. Чӣ гуна пайдо шудани ин монандиро мо акнун медонем. Қитъаи гумшуда Баъзеҳо бовар доранд, ки ҳазорҳо сол қабл қитъае дар ҷои уқёнуси Атлантик пайдо шуда, сипас аз байн рафтааст, ки Атлантида ном доштааст. Одамони ба ин ақида бовардошта чунин меҳисобанд, ки Атлантида дар натиҷаи дигаргуниҳои харобиовари табиӣ нобуд шудааст. Барои бисёр олимон ин як ривоятест, ки чандон асоси илмӣ надорад. Дигарон исрор мекунанд, ки ин қитъа вуҷуд дошта, тахминан байни соҳилҳои Амрикои Шимолӣ, Гренландия, Аврупо ва ҷазираҳои Канар ҷойгир будааст. Аз сабаби мавҷуд набудани дигар далелҳо Атлантида чун қиссаи аҷоиби бадеӣ боқӣ мондааст.
Платформаи континенталӣ (қитъавӣ) чист?
Қишри Заминро метавонем ба пӯсти Замин, ки онро печонида, барои ҳаёт мувофиқ гардонидааст, нисбат диҳем. Лекин ин «пӯст» яхлухт набуда, ба бисёр порчаҳо тақсим шудааст, ки онҳоро платформаҳо мегӯянд. Қитъаҳо қисми платформаҳои ба сатҳи баҳр баромада мебошанд. Ҳудуди ин платформаҳо ба умқи уқёнусҳо мерасад.
Қитъа чист?
Континентҳо қитъаҳои бузурги сатҳи хушкии Замин мебошанд, ки соҳилҳои онҳо ба уқёнусҳо мерасанд. Дар Замин 6 континент ё худ қитъаи хушкӣ вуҷуд доранд: Осиё, Амрико, Аврупо, Африқо, Австралия ва Антарктида. Аврупову Осиёро аксарият як қитъа шуморида, онро Авруосиё меноманд. Ҳудуди қитъаи калонтарини олам – Осиё 43 млн км мураббаъ, Амрико 42 млн км мураббаъ, Африқо 30 млн км мураббаъ мебошад. Қитъаи Антарктида пурра бо ях пӯшида шудааст. Дар маҷмӯъ ҳамаи қитъаҳои номбурда 29 дарсади сатҳи хушкии Заминро ташкил мекунанд, 71 дарсади боқимондаашро оби уқёнусу баҳрҳо фаро гирифтаанд.
Озарахш (барқ) чист?
Тавре ки гуфтем, ҳангоми раъду барқ дар натиҷаи ба ҳам соиш хӯрдани қатраҳои борону ҳавои гарм энергияи электрии зиёд ҳосил мешавад. Агар ҷаҳиши заррачаҳои электрӣ байни абрҳову Замин ба вуҷуд ояд, онро барқ ё соиқа меноманд. Конденсатсия Ҳодисаи аз буғ ба моеъ мубаддал шудан. Эътидоли шабу рӯз Рӯзҳои сол, вақтеро ки вобаста ба ҳолати Офтоб давомнокии шаб бо рӯз якхела аст, эътидоли шабу рӯз меноманд. Он 21 март, оғози фасли баҳор ва 21 сентябр, саршавии тирамоҳ мебошад. Инқилоби Офтоб Убури Офтоб аз дуртарин ё наздиктарин нуқтаи эллиптикии хати истиво (экватор). Инқилоби тобистонӣ ба 22 июн - дарозтарин рӯзи сол рост меояд, ки баъди он кӯтоҳшавии рӯзҳо оғоз меёбад. Инқилоби зимистонӣ – 22 декабр – кӯтоҳтарин рӯзи сол буда, баъди он дарозшавии рӯзҳо сар мешавад.
Раъд чӣ гуна ба амал меояд?
Раъд ҳангоми тағйирёбии намӣ ва ҳарорат дар атмосфера ба вуҷуд меояд. Вақте ки ҳавои гарм босуръат боло меравад, бо ҳавои хунук бархӯрда, ба қатраҳои борон табдил меёбад ва ба Замин мерезад. Дар ин ҳолат қатраҳои борон бо ҳавои гарми аз Замин босуръат баромадаистода соиш мехӯранд ва ин соиш неруи барқро ҳосил мекунад. Ба ҳам бархӯрдани қатраҳои борону ҳавои гарм садои баландеро меангезад, ки онро раъд меноманд.
Чаро дар биёбон борон намеборад?
Биёбонҳо минтақаҳои хушку беҳосили Замин мебошанд, ки дар он ҷо қариб набототе намерӯяд. Дар аксари дашту биёбонҳо борон тамоман намеборад ва ё боридани он хеле кам мушоҳида мешавад. Дар баъзе биёбонҳо борон як муддати кӯтоҳ борад ҳам, бинобар гармидии зиёд тез хушк мешавад ва ҳатто сатҳи заминро тар намекунад. Азбаски дар биёбонҳо на кӯл ҳасту на дарё, обе, ки бухор шуда, абрҳоро ба вуҷуд меорад, мавҷуд нест, аз ин рӯ боришот хеле кам аст. Дар биёбон ҳарорат рӯзона хеле баланд ва шабона паст аст. Дар ҷаҳон биёбонҳои калону хурд бисёранд. Биёбонҳои Саҳрои Кабир дар Африқо, биёбонҳои Араб ва Гоби дар Осиё ва биёбони Бузург дар Австралия аз ҷумлаи онҳо мебошанд. Баъзе биёбонҳо (Атакама дар Чили, Сонора дар Мексика, Аризона дар ИМА ва ғайра) аз баҳру уқёнусҳо ба воситаи қаторкӯҳҳо ҷудо шудаанд. Шамоли гарме, ки дар болои баҳрҳо ба вуҷуд меояд, ҳангоми ҳаракат ва ҷойивазкунӣ ба кӯҳҳо бармехӯрад ва хунук шуда, ба барфу борон табдил меёбад. Ҳавои хунук бошад, ба самти биёбон дар шакли хушк мевазад, бинобар ин дар ин ҷо бориш намешавад.
Сиклони тропикӣ чист?
Сиклони тропикӣ хосси мамлакатҳои иқлимашон тропикӣ буда, дар баҳру уқёнусҳо пайдо мешавад. Онро тундбод, тӯфон, гирдбод низ меноманд. Сиклони тропикӣ ҳангоми аз ҳад зиёд гарм шудани оби баҳру уқёнус ва бухоршавии зиёд ба вуҷуд меояд. Ҳамин буғ (ҳавои гарм) зуд ба боло мебарояд ва ба қабати хунуки атмосфера бархӯрда, боиси боришоти сахт мегардад. Он ҷое, ки буғ боло баромада буд, тамоман холӣ ва қариб беҳаво мемонад, ки онро «чашми» тӯфон меноманд. Он гоҳ ҳавои атроф бо суръати тез ин ҷои холишударо мегирад ва дар роҳи худ тамоми чизҳои мавҷударо мебарад. Ҳамин боди суръатнок тӯфон аст, ки бештар дар баҳру уқёнусҳо падид меояд.
Шамол чист?
Дар он минтақаҳои атмосферӣ, ки ҳаво гарм аст, фишори атмосферӣ пасттар мебошад, чунки ҳавои гарм назар ба ҳавои хунук сабуктар аст. Чунин фарқияти фишори атмосферӣ сабаби ба ҳаракат даромадани ҳаво, яъне ба вуҷуд омадани шамол (бод) мегардад. Шамоли гарм аз минтақаи фишори баланд бо ҳавои хунуктар сӯи минтақаи фишораш паст мевазад. Дар рӯи Замин каму зиёдшавии шиддати нурҳои Офтоб вобаста ба вақти шабонарӯзӣ боиси дигаргуншавии ҳарорати ҳаво мегардад. Аз ин рӯ, дар давоми рӯз самти ҳаракати шамоли рӯи Замин дигаргун мешавад. Чунин шамолро насим мегӯянд. Насим вобаста ба мавқеаш рӯизаминӣ, баҳрӣ, наздисоҳилӣ, кӯҳӣ ё даштӣ мешавад. Самти насим рӯзона ва шабона дигар мешавад.
Чаро борон меборад?
Ҳавое, ки мо аз он нафас мекашем, ҳеҷ гоҳ хушк нест, он дорои буғи обест, ки дар натиҷаи бухоршавии оби баҳру дарёҳо ва нафаскашии рустаниву ҳайвонот ба вуҷуд меояд. Агар ҳаво гарм бошад, буғ ба қабатҳои болоии атмосфера мебарояд ва дар он ҷо ба ҳавои хунук бармехӯрад. Дар ин ҳолат заррачаҳои буғи об якҷоя шуда, абрҳоро ба вуҷуд меоранд. Вақте ҳаво хунуктар шуд, миллионҳо заррачаҳои абр ба ҳам омехта шуда, ба қатраҳои об табдил меёбанд. Ин қатраҳо дар шакли борон ба Замин мерезанд.
Ранги осмон чӣ гуна аст?
Дар рӯзҳое, ки ҳаво соф аст, ранги осмон ба назари мо кабуд метобад. Дар асл осмон ранги муайян надорад. Ранги он вобаста ба рӯшноиест, ки аз қабати атмосфера мегузарад. Рӯшноии Офтоб дорои рангҳои гуногун аст, ки тирукамонро ташкил мекунад. Вақте шуоъҳои Офтоб ба атмосфера мерасанд, як қисми гарду хок ва буғи об ин рангҳоро пароканда мекунад. Азбаски ранги кабуд хеле хуб пароканда мешавад, мо ин рангро дар тамоми гӯшаву канори атмосфера мушоҳида мекунем. Аз ин рӯ осмон ба назарамон кабуд менамояд.
Сӯрохи озонӣ чист?
Озон газ аст, ки аз оксиген бо ёрии нурҳои ултрабунафши Офтоб ҳосил мешавад. Қисми зиёди озон дар баландии байни 20 ва 25 км ҷамъ мешавад. Хлор, ки дар натиҷаи оташфишонии вулканӣ ба вуҷуд меояд, як қисми қабати озонро вайрон мекунад. Чунин таъсирро гази аэрозол ва яхдонҳои аз хлор ва оксиди ҳидроген иборатбуда низ мерасонанд. Хлор ва оксиди ҳидроген таркиби озони стратосфераро вайрон мекунанд. Хурдшавии қабати озондор, ки ба таъсири вайроншавӣ гирифтор гаштааст, сӯрохи озонӣ ном дорад. Сӯрохи озонӣ натиҷаҳои харобиовар дорад, зеро метавонад ба Замин афканишоти зарарнокро, ки барои мавҷудоти зинда хатарноканд, паҳн кунад.
Оё атмосфера аз газҳои якхела иборат буд?
Дар марҳалаи якуми сардшавии Замин атмосфера аз ҳидроген ва ҳелий иборат буд. Баъдтар газҳои дар раванди фавворазании пуршиддати вулканҳо ҷудошуда дар атмосфера ҷой гирифтанд. Ин газҳо бухори сулфур, аммиак ва метан буданд. Аммо нурафкании сахт ин газҳоро вайрон карда, онҳоро ба оксиген ва ҳидроген табдил дод. Дар ин шароит намудҳои нахустини рустанӣ пайдо шуданд, ки тавассути раванди фотосинтез миқдори оксигенро меафзуданд, сипас озон ба вуҷуд омад. Ҳамин тавр дар муддати миллионҳо сол таркиби ҳозираи атмосфера ташкил ёфта, боиси инкишофи ҳаёт дар рӯи Замин гардид. Зарраҳои барф Вақте ки қатраҳои калони оби баҳрҳо аз қабати хунуки атмосфера, ки ҳарораташ аз 0°С паст аст, мегузаранд, қатраҳои хурди об ба кристаллҳои ях табдил мешаванд. Агар мо ба онҳо ба воситаи заррабин (микроскоп) назар кунем, ин кристаллҳои хурди ях дорои шакли аҷоибе мебошанд, ки ба гулҳои калейдоскоп монанданд. Ҳангоми ба Замин афтидан ин кристаллҳо ба буғи об ҳамроҳ шуда, дар шакли зарраҳои барф мерезанд. Номи абрҳо Вобаста аз шаклу мавқеи ҷойгиршавиашон абрҳо дар тропосфера номҳои гуногун доранд; пармонанд, ғафсу тӯда, қабат-қабат, зич ва ғайра.
Таъсири гармхонагӣ (парникӣ) чист?
Офтоб ба Замин равшанӣ ва гармӣ мебахшад. Рӯстанӣ, хок, сангҳо ва дигар мавҷудоту ҷисмҳое, ки дар рӯи Замин ҳастанд, гармиро фурӯ мебаранд ва ҳангоме ки онҳо гарм мешаванд, як қисми он гармиро боз ба ҳаво бармегардонанд. Вақте ки моддаҳои нафтдори гарм месӯзанд, пасмондаҳои онҳо дар шакли газҳои гуногун, аз ҷумла гази ангидриди карбон пайдо мешаванд. Ин газ дар тропосфера қарор гирифта, гармиеро, ки аз Замин мерасад, нигоҳ медорад ва намегузорад, ки он ба қабатҳои баландтари атмосфера равад. Ҳамин тавр ҳаво сахт метафсад ва ин тафси ҳаво бозпас ба Замин бармегардад. Ин ҳодиса таъсири парникӣ номида мешавад; атмосфера ҳангоми мавҷуд будани миқдори зиёди гази ангидриди карбон, гӯё чодире мешавад, ки гармиро мисли гунбази пластикии гармхонаҳо берун баромадан намемонад.
Аҳамияти тропосфера дар чист?
Тропосфера қабати аз ҳама наздиктарин ба Замин аст, ки аз газҳои барои ҳаёт зарурӣ – оксиген, нитроген ва карбон иборат мебошад. Тағйири обу ҳаво – борон, шамол, барф ва ғ. дар қабати тропосфера ба вуҷуд меояд. Ғайр аз ин, тропосфера моро аз шуълаҳои сӯзони Офтоб муҳофизат мекунад, зеро қисми ками шуълаҳоро мегузаронад ва ҳарорати муътадили обу ҳавои Заминро таъмин мекунад. Тропосфера, аз ин ҷиҳат, ҳамчун батанзимварандаи гармӣ низ хизмат мекунад. Агар тропосфера намебуд, ҳарорати ҳаво аз 80°С то ба – 140°С тағйир меёфт ва зиндагӣ дар рӯи Замин номумкин мешуд.
Атмосфера аз чанд қабат иборат аст?
Атмосфера ҳарорати муътадили ҳаворо нигоҳ дошта, таркибаш аз оксиген ғанӣ аст. Атмосфера барои нафаскашии инсону ҳайвонот мусоидат карда, мавҷудоти зиндаи рӯи Заминро аз таъсири нурҳои зарарноки Офтоб ҳифз мекунад. Аз рӯи ҳарорат ва таркиб атмосфераро метавон ба 5 қабат тақсим кард: Тропосфера – аз сатҳи Замин оғоз меёбад ва онро то баландии 11 км мепеҷонад. Дар ин қабат 80 дарсади ҳавои атмосфера мавҷуд аст. Дар сурати ҳар қадар баланд баромадан ҳарорати ҳаво паст мешавад ва ба -40°С мерасад. Стратосфера пас аз тропосфера оғоз гардида, то баландии 50 км мерасад. Миқдори ҳаво дар стратосфера мунтазам коҳиш меёбад ва он аз қабатҳои гуногун иборат аст. Вай қабати махсусе бо номи озоносфера дорад, ки ба шарофати он шуоъҳои зараровари Офтоб ба Замин намерасанд. Ионосфера – баландияш то 85 км идома меёбад ва аз шуоъҳои зиёд иборат мебошад. Термосфера аз баландии 90 км сар шуда, то 600 км идома меёбад. Вобаста ба баландшавӣ ҳарорати он афзуда, то 240°С мерасад. Ҳарорати баланди термосфера аз таъсири нурҳои Офтоб ва ҳаракати тези зарраҳои газ мебошад. Экзосфера қабати аз ҳама баландтарини атмосфера буда, аз 600 км болоро ишғол мекунад. Дар таркиби он оксиген ниҳоят кам аст ва ҳарораташ то дараҷаи 2000°С мерасад. Қабати мазкур ба фазои кайҳонӣ дохил мешавад ва сарҳад надорад.
Оё инсон ба қаъри Замин расида метавонад?
Инсон тавассути мушакҳои кайҳонӣ сайёраҳои дигарро меомӯзад, ҳатто худ ба кайҳон парвоз мекунад, вале ба қаъри Замин то ҳанӯз нарасидааст. Ҳарчанд то имрӯз кӯшишҳои расидан ба умқи дастнораси Замин буданд, аммо аз ҷониби одамон ҳамагӣ чанд сад метри Замин таҳқиқ шудаасту халос. Ҳарчанд инсон ба қаъри Замин нарасида бошад ҳам, ба воситаи таҳқиқоти мавҷҳои заминҷунбӣ тавонист дар бораи қишрҳои гуногуни Замин маълумот пайдо намояд. Жюл Верн Жюл Верн (1828 -1905) нависандаи фаронсавист, ки соли 1864 романи «Саёҳат ба маркази Замин»-ро навиштааст. Дар ин асар як олими олмонӣ ҳамроҳи ҷияни худ ва роҳбалад ба маркази Замин сафар мекунанд. Жюл Верн асарҳои зиёди хаёлӣ таълиф намудааст, ки дорои далелҳои илмӣ буданд. Ин асарҳои хаёлӣ – «Аз Замин то Моҳ», «20 000 лйе дар зери об» ва ғ. дар заминаи кашфиётҳои илмии давраҳои минбаъда қисман ба воқеият табдил шудаанд.




