Тоҷикистон
Бо истифода аз сарчашмаҳои муътамад, ҳаҷми зиёди иттилоот ва ҷалби муаллифони дорои ихтисосҳои гуногун таҳия намуда, маълумотҳо дар бораи Ватани азизамон
Кодекси мурофиавии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси мурофиавии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон санади қонунгузориест, ки меъёрҳои ҳуқуқиро вобаста ба таъмини адолати судӣ дар соҳаи соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти иқтисодӣ бо роҳи ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ ва баррасии дигар парвандаҳо аз ҷониби судҳои иқтисодӣ муқаррар кардааст. Кодекс 5.1.2008 қабул шуда, аз 1.4.2008 мавриди амал қарор гирифт. Он аз 7 фасл, 34 боб ва 306 модда иборат аст. Фаслҳои Кодекси мурофиавии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон: Муқаррароти умумӣ; Истеҳсолот дар суди иқтисодии марҳалаи якум: истеҳсолоти даъвоӣ; Истеҳсолот дар суди иқтисодии марҳалаи якум, ки аз муносибатҳои ҳуқуқии маъмурӣ ва дигари оммавӣ бармеоянд; Хусусиятҳои истеҳсолот аз рӯи категорияҳои алоҳидаи парвандаҳо дар суди иқтисодӣ; Истеҳсолот аз рӯи парвандаҳо бо иштироки шахсони хориҷӣ; Истеҳсолот оид ба аз нав баррасӣ намудани санадҳои судии судҳои иқтисодӣ; Баррасии парвандаҳо вобаста ба иҷрои санадҳои судии судҳои иқтисодӣ. Кодекси мурофиавии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаҳои зерини мурофиаи судии иқтисодиро муқаррар кардааст: ҳимояи ҳуқуқи вайроншуда ё мавриди баҳс қароргирифта, манфиатҳои қонунии шахсони ба фаъолияти соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти иқтисодӣ машғул, ҳамчунин ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи соҳибкорӣ ва фаъолияти дигари иқтисодӣ; таъмини дастрасии адолати судӣ дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ ва фаъолияти дигари иқтисодӣ; муҳокимаи судии адолатнок ва ошкоро аз ҷониби суди босалоҳият, мустақил ва беғараз дар муҳлати муқарраркардаи қонун; мусоидат ба таҳкими қонуният ва пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти иқтисодӣ ва ғайра. То имрӯз ба Кодекси мурофиавии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон 8 бор тағйироту иловаҳо ворид карда шудаанд. Дар тағйироти охирин боби алоҳида (боби 12) ба навъи мурофиа «Фармон» бахшида шуд, ки мутобиқи он суди марҳалаи якум дар асоси ариза дар бораи рӯёнидани маблағҳои пулӣ ё талаби молу мулки манқул аз қарздор фармон қабул менамояд. Н. Эмомализода. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 148.
Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон санади ягона ва мураттаби қонунгузорӣ дар бораи меҳнат аст, ки муносибатҳои меҳнатиро бо сурати комил, бевосита ва бонизом танзим менамояд. Кодекси мазкур манбаи кодификатсияшудаи ҳуқуқи меҳнат буда, мутобиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асосҳои сиёсати давлатиро дар бахши меҳнат муайян, кафолатҳои давлатии ҳуқуқҳои меҳнатии шаҳрвандонро муқаррар ва риояи манфиатҳои қонунии кормандон, корфармоён ва давлатро таъмин менамояд. Дар даврони шӯравӣ танзими муносибатҳои меҳнатӣ тавассути санадҳои меъёрии ҳуқуқии Ҷумҳурии Шӯравии Федеративии Сотсиалистии Россия, масалан, «Кодекси қонунҳо оид ба меҳнати Ҷумҳурии Шӯравии Федеративии Сотсиалистии Россия» (солҳои 1918, 1922), Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон (солҳои 1924–1929; давраи мухторият) амалӣ мешуд. Яке аз аввалин санадҳои меъёрие, ки муносибатҳои меҳнатиро дар таърихи ҳуқуқи Тоҷикистони Шӯравӣ танзим мекард, «Кодекси қонунҳо оид ба меҳнати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон» (1940) буд, ки он то соли 1972 амал мекард. 16.6.1972 Кодекси қонунҳо оид ба меҳнати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон аз ҷониби Шӯрои Олии Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон қабул шуда, то 15.4.1997 мавриди амал қарор гирифт. Дар замони Истиқлол Кодекси меҳнат 15. 5. 1997 қабул шуд ва 11.7.1997 ба амал даромад. Кодекси нав 23.7.2016 қабул гардид, ки аз 30.7.2016 ба амал бароварда шуд. Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон муносибатҳои меҳнатӣ ва дигар муносибатҳои бевосита ба онҳо марбутро танзим намуда, ҳуқуқу озодиҳои тарафҳои муносибатҳои меҳнатиро ҳифз ва кафолатҳои меҳнатиро муқаррар кардааст. Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз муқаддима, қисмҳои умумӣ ва махсус, 6 фасл, 41 боб ва 366 модда иборат аст. Қисми умумии Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррароти ҳуқуқии умумиро, ки заминаи татбиқи меъёрҳои қисми махсус мебошанд, дар бар гирифтааст ва аз муқаррароти зер иборат аст: умумӣ (принсипҳо, тафсири мафҳумҳо ва институтҳои асосӣ). Қисми махсуси Кодекс аз институтҳои алоҳида иборат буда, ба таври мушаххас амали ҳуқуқӣ ё зиддиҳуқуқӣ, оқибатҳои ҳуқуқиро барои иҷро ва риоя накардани онҳо пешбинӣ кардааст, ки фарогири чунин муқаррарот мебошад: меъёрҳои рафтори имконпазир, ҳатмӣ ва ё манъкунанда; қоидаҳои оқибатҳои ҳуқуқӣ барои риоя ва иҷро накардани меъёрҳои ҳуқуқии пешбинишуда. Фаслҳои Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон: «Муқаррароти умумӣ», «Муносибатҳои меҳнатӣ», «Хусусияти танзими меҳнати гурӯҳи алоҳидаи кормандон», «Шарикии иҷтимоӣ ва муносибатҳои коллективӣ дар соҳаи меҳнат», «Бехатарӣ ва ҳифзи меҳнат», «Муқаррароти хотимавӣ». Адабиёт Бобокалонов Г. М. Избранные труды по трудовому праву и праву социального обеспечения. Второе дополненное и исправленное издание. Душанбе, 2014; Шонасриддинов Н., Бобокалонов Г. М. Тафсири Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон. Нашри дуюми тасҳеҳ ва иловашуда. Душанбе, 2017. Г. Бобокалонов. Кодекси мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон санади ҳуқуқист, ки муносибатҳои ҷамъиятиро дар бораи баррасӣ ва ҳалли парвандаҳои гражданӣ, татбиқи амалҳои ҷудогонаи мурофиавӣ ва санадҳои судӣ (фармон, ҳалнома, қарор, таъйинот) ва дигар мақомот танзим мекунад. Кодекси мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон 5.1.2008 қабул шуда, фарогири 7 фасл, 46 боб ва 432 модда мебошад, ки дар онҳо муқаррароти умумӣ ва меъёрҳои ҳуқуқии зерин муайян шудаанд: ҳайати суд, тобеияти идораӣ ва судӣ, иштирокдорони парванда, намояндагон дар суд, далелҳо ва исбот, хароҷоти судӣ, ҷаримаҳои судӣ, муҳлатҳои мурофиавӣ, хабарнома ва даъвати судӣ, мурофиа дар суди марҳалаи якум, даъво, мурофиаи парвандаҳо вобаста ба муносибатҳои ҳуқуқи омма, мурофиа оид ба парвандаҳо дар бораи мавриди баҳс қарор додани қарор, амал (беамалӣ)-и мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти худидораи маҳаллӣ, шахсони мансабдор ва хизматчиёни давлатӣ, мурофиаи махсус, фарзандхондии кӯдак, бедарак ғоиб эътироф намудан ва ё фавтида эълон кардани шаҳрванд, ғайриқобили амал эътироф намудан ё маҳдуд кардани қобилияти амали шаҳрванд, истеҳсолоти парванда бо иштироки шахсони хориҷӣ ва ғайра. Кодекс вазифаҳои зерини мурофиаи судии гражданиро муқаррар кардааст: дуруст ва саривақт баррасӣ ва ҳал кардани парвандаҳои гражданӣ бо мақсади ҳифзи ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии вайронгардида ё мавриди баҳс қарордоштаи шаҳрвандон (шахсони воқеӣ), шахсони ҳуқуқӣ, инчунин ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии Ҷумҳурии Тоҷикистон, мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти худидораи маҳаллӣ, шахсони дигар, ки субъектҳои муносибатҳои ҳуқуқии гражданӣ, корӣ, хонаводагӣ, манзил, замин, экологӣ ва ғайра мебошанд. Мурофиаи судии гражданӣ бояд ба таҳкими адолат, қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ, пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо, ташаккули муносибати боэҳтиром ба ҳуқуқ ва суд мусоидат намояд. Адабиёт Кодекси мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2008. Б. Назаров. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 147–148.
Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон санади ҳуқуқиест, ки муносибатҳоро дар бораи манзил ва посух ба ниёзҳои шаҳрвандон ба манзил ба танзим медарорад. Кодекс 15. 12. 1997 қабул шуда, аз 7 фасл ва 156 модда иборат аст. Вазифаҳои Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон: танзими масъалаҳои манзил бо мақсади таъмини ҳуқуқи шаҳрвандон ба манзил мутобиқи кафолатҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, истифодаи муносиб ва ҳифзи фонди манзил, тақвияти қонун дар соҳаи муносибатҳои манзил. Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон ва санадҳои дигар, ки дар заминаи он қабул мешаванд, ҳама гуна амалро, ки монеаи татбиқи ҳуқуқи шаҳрвандон ба манзил мегардад, манъ мекунанд. Дар бобҳои Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон меъёрҳои ҳуқуқӣ вобаста ба идораи фонди манзил, иҷораи хонаи иқоматӣ ва манзили иқоматӣ дар хонаҳои фонди давлатию ҷамъиятӣ, кирояи изофии хонаи иқоматӣ, додани хонаҳои иқоматӣ дар биноҳои фонди манзили давлатӣ ва ҷамъиятӣ, истифода ва иваз кардани хонаҳои истиқоматӣ, таъмини шаҳрвандон бо хонаҳои иқоматӣ дар биноҳои кооперативӣ, манзилу сохтмон, ҳуқуқи молик будани шаҳрвандон ба хонаи истиқоматӣ, таъмини муҳофизати фонди манзил, истифода ва таъмири он, ҷавобгарӣ барои вайрон кардани қонунҳои манзил ва ғайра инъикос ёфтаанд. Адабиёт Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 1997; Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ. Душанбе, 2012. А. Холиқзода. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 147.
Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон санади меъёрии ҳуқуқиест, ки барои танзими тартиб, шартҳои иҷро ва адои ҷазои ҷиноятӣ, муайян кардани воситаҳои ислоҳи маҳкумшудагон, ҳифзи ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии онҳо, расонидани ёрӣ ба маҳкумшудагон ҷиҳати созгорӣ (адаптатсия)-и иҷтимоии онҳо қабул шудааст. Мақсади Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон ислоҳи маҳкумшудагон ва пешгирии ҷиноятҳои нав мебошад. Кодекс 6. 8. 2001 қабул гардида, аз ду қисм: умумӣ ва махсус, 10 фасл, 23 боб, 226 модда ва номгӯи молу мулке, ки бо ҳукми суд мусодира карда намешавад, иборат аст. Дар қисми умумӣ масъалаҳои умумӣ, ба монанди муқаррароти умумӣ, муассиса ва мақомоти иҷрокунандаи ҷазову назорати фаъолияти онҳо ва иҷрои ҷазо дар намуди корҳои ҳатмӣ дарҷ гардидаанд. Қисми махсус масъалаҳои зеринро дар бар мегирад: иҷрои ҷазо дар намудҳои ҷарима, маҳрум кардан аз ҳуқуқи ишғоли мансабҳои муайян ё машғул шудан ба фаъолияти муайян, корҳои ислоҳӣ, маҳдуд кардани озодӣ, маҳрум намудан аз озодӣ, маҳдуд кардан дар хизмати ҳарбӣ, нигоҳ доштан дар қисми ҳарбии интизомӣ, маҳрум кардан аз рутбаҳои ҳарбӣ, дипломатӣ, рутбаҳо, унвонҳои махсус, мукофотҳои давлатӣ ва унвонҳои ифтихории Тоҷикистон, мусодираи молу мулк, муассисаҳои ислоҳӣ ва намудҳои онҳо, озод намудан аз адои ҷазо ва ғайра. Қонунгузории иҷрои ҷазои ҷиноятӣ фарогири дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқии мутааллиқ ба масъалаҳои иҷрои ҷазои ҷиноятӣ мебошад, ки аз тарафи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон («Низомномаи тартиби бахшиши ҷазои шахсони аз тарафи судҳои Тоҷикистон маҳкумшуда» аз 25. 5. 1997), Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон («Низомномаи Сарраёсати иҷрои ҷазои ҷиноятии Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 3. 4. 2007; «Низоми тартиби адои хизмати ҳайати қаторӣ ва роҳбарикунандаи системаи иҷрои ҷазои ҷиноятӣ» аз 14. 9. 2006), ҳамчунин, вазоратҳои алоҳида (адлия, мудофиа) тасдиқ ва қабул шудаанд. Адабиёт Шарипов Т. Ш. Условное освобождение от отбывания наказания: проблемы теории, законодательства и практики. Душанбе, 2006; Уголовно-исполнительное право. Том 2. Москва, 2006; Тафсир ба Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятӣ. Душанбе, 2018; Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2019; Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2019. Н. Қудратов. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 147.
Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон санади ҳуқуқиест, ки муносибатҳои истифодаи замин ва молумулкиро дар соҳаи истифодаи замин танзим менамояд. Кодекс меъёрҳои ҳуқуқии вобаста ба истифодаву ҳифзи замин ва ҳосилхез кардани он, ҳифз ва беҳтар намудани муҳити табиат ва инкишофи баробари ҳамаи шаклҳои хоҷагидориро дар бар мегирад. Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон 13.12.1996 қабул шуда, аз 18 боб ва 205 модда иборат аст. Бобҳои Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон: қоидаҳои асосӣ, ҳуқуқ ва уҳдадориҳои истифодабарандагони замин, додани замин, пардохти замин, қатъ гардидани ҳуқуқи истифодаи замин, ҳифзи ҳуқуқ оид ба замин, ҳифзи замин, назорати давлатии риояи қонунгузории замин, заминсозӣ, кадастри давлатии замин ва мониторинги замин, заминҳои таъйиноти кишоварзӣ, заминҳои саноат, нақлиёт, мухобирот, мудофиа ва таъйиноти дигар, заминҳои ҳифзи табиат, солимгардонӣ, рекреатсионӣ ва таърихию фарҳангӣ, заминҳои фонди давлатии ҷангал, заминҳои фонди давлатии об, заминҳои захираи давлатӣ ва муқаррароти хотимавӣ. Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон ба принсипҳои зайл асос меёбад: нигоҳдории фонди ягонаи давлатии замин, беҳтар намудани сифат ва ҳосилхез кардани замин ҳамчун захираи муҳимтарини табиӣ; таъмини истифодаи самараноки замин; таъмини ҳифзи махсус, васеъ намудан ва истифодаи қатъии мақсадноки заминҳои кишоварзӣ, ташкили бозори ҳуқуқи истифодаи замин, фаъолияти самараноки он ва роҳ надодан ба фаъолияти инҳисорӣ дар бозори ҳуқуқи истифодаи замин, дастгирии давлатӣ барои амалӣ намудани чорабиниҳо оид ба ҳосилхез кардани заминҳои кишоварзӣ ва ғайра. Адабиёт Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 1996. Б. Назаров. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 147.
Кодекси гумруки Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси гумруки Ҷумҳурии Тоҷикистон санади қонунгузориест, ки муносибатҳои ҷамъиятиро вобаста ба интиқоли молу воситаҳои нақлиёт аз сарҳади гумрукӣ ба танзим медарорад. Кодекси гумруки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи соҳибистиқлолӣ се бор қабул шудааст. Бори нахуст он дар Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (декабри 1992) қабул гардид, аз 11 фасл ва 154 модда иборат буд. 4.11.1995 дар Иҷлосияи дуввум, даъвати аввали Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон кодекс дар таҳрири нав қабул гардида, то соли 2005 амал кард. Он аз 14 фасл, 65 боб ва 454 модда иборат буда, ба он 300 модда, 3 фасл илова гардид. Дар ин санад ба масъалаҳои мубориза алайҳи қочоқ ва ҷиноятҳои дигар дар соҳаи фаъолияти гумрукӣ диққати ҷиддӣ дода шуда, бори аввал мақомоти гумрук ба гузаронидани тафтишот ва анҷоми фаъолияти фаврию ҷустуҷӯӣ ҳуқуқ пайдо кард. 25.11.2004 бори сеюм кодекс қабул шуд, ки аз 1.1. 2005 мавриди амал қарор гирифт. Он аз 7 фасл, 62 боб ва 508 модда иборат аст. Фаслҳои Кодекси гумруки Ҷумҳурии Тоҷикистон: муқаррароти умумӣ, пардохти гумрукӣ, хироҷи гумрукӣ, назорати гумрукӣ, назорати гумрукӣ дар соҳаи назорати асъорӣ ва содиротӣ, ихтиёрдории молу воситаҳои нақлиёт, мақомоти гумрук. Тибқи Кодекси гумруки Ҷумҳурии Тоҷикистон, танзими давлатии фаъолияти гумрукӣ дар 4 самт роҳандозӣ мешавад: тартиби интиқоли молу воситаҳои нақлиёт аз сарҳади гумрукӣ; механизми татбиқи ҳуқуқу уҳдадориҳои субъектҳои муносибатҳои гумрукӣ дар ҷараёни расмӣ намудан ва назорати гумрукӣ; тартиби муқаррар кардан ва ситонидани пардохти гумрукӣ ва хироҷи гумрукӣ; тартиби шикоят кардан дар бораи амал (беамалӣ)-и мақомоти гумрук ва шахсони мансабдори онҳо. Адабиёт Кодекси гумруки Ҷумҳурии Тоҷикистон // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2004; Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ. Душанбе, 2012. Б. Назаров. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 146–147.
Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон санади қонуниест, ки вазъи ҳуқуқии иштирокдорони муносибатҳои гражданӣ, асосҳои пайдоиш ва тартиби татбиқи ҳуқуқи моликият ва дигар ҳуқуқҳои молумилкӣ, ҳуқуқҳои истисноии марбут ба натиҷаи фаъолияти зеҳнӣ (ақлӣ)-ро муқаррар карда, уҳдадориҳои шартномавӣ, муносибатҳои шахсии ғайримолумилкӣ ва дигар муносибатҳоро дар асоси баробарӣ, худмухтории ирода ва истиқлоли молумилкии иштирокдорони он муайян менамояд. Бинобар набудани кодекси савдо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, кодекс муносибатҳои байни шахсонеро низ ба танзим медарорад, ки ба фаъолияти соҳибкорӣ машғуланд. Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 қисм иборат аст: Қисми 1-уми кодекс 30. 6. 1999 қабул шуда, 01.01.2000 мавриди амал қарор гирифта, аз 3 фасл, 28 боб ва 487 модда иборат аст. Ин фаслҳо ба муқаррароти умумӣ, ҳуқуқи моликият ва дигар ҳуқуқҳои молумилкӣ, ҳуқуқи уҳдадорӣ бахшида шудаанд. Қисми 2-юми кодекс 11.12.1999 қабул шуда, аз 1.7.2000 мавриди амал қарор гирифт. Он аз 47 бобу 636 модда иборат буда, ба танзими намудҳои алоҳидаи уҳдадорӣ бахшида шудааст. Қисми 3-юми кодекс 30. 11. 2004 қабул шуда, аз 5. 5. 2005 мавриди амал қарор гирифтааст. Он аз 7 боб ва 109 модда иборат аст, ки муносибатҳои вобаста ба моликияти зеҳнӣ, ҳуқуқи меросӣ, муносибатҳои ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ ва ҳуқуқи граждании унсури хориҷидоштаро дар бар гирифтааст. Адабиёт Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон. Қисмҳои 1 ва 2 // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 1999; Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон. Қисми 3 // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2005; Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ. Душанбе, 2012. А. Холиқзода. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 146.
Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон санади ҳуқуқиест, ки муносибатҳои вобаста ба андоз ва андозбандиро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим менамояд. Кодекси мазкур чунин муносибатҳои андозро муайян кардааст: муқаррар, бекор, ҳисобу пардохт кардан ва тағйир додани андозҳо, танзими муносибатҳои байни давлат ва андозсупоранда (агенти андоз) вобаста ба иҷрои уҳдадориҳои андоз; ситонидани боҷҳои гумрукӣ, андозҳо аз молҳо ва воситаҳои нақлиётӣ тавассути сарҳади гумрукии Ҷумҳурии Тоҷикистон интиқолёбанда; ситонидани боҷи давлатӣ ва дигар пардохтҳои ҳатмӣ ба буҷет. Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон бори аввал 3. 12. 2004 қабул шуд. Кодекси амалкунанда 17. 9. 2012 қабул гардид ва аз 1. 1. 2013 мавриди амал қарор гирифт. Он аз қисми умумӣ ва махсус, 18 фасл, 50 боб ва 329 модда иборат аст. Дар қисми умумӣ низоми андози Ҷумҳурии Тоҷикистон ва принсипҳои он, навъҳои андоз дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳуқуқу уҳдадориҳои андозсупоранда, назорати пардохти андозҳо, санҷишҳо ва дигар шаклҳои назорати андоз, ҷавобгарӣ, ҳуқуқвайронкунии андоз, ҳалли баҳсҳо, мақомоти андоз, вазифаҳои асосии он ва ғайра дарҷ шудаанд. Қисми махсус муносибатҳои вобаста ба андоз аз даромад ва андоз аз фоида, андозбандии байналмилалӣ, қоидаҳои баҳисобгирии андоз, давраи андоз, андоз аз арзиши иловашуда, объектҳои андозбандӣ, имтиёзҳои андоз, вақт ва маҳалли анҷом додани амалиёти андозбандӣ, тартиби ҳисобкунӣ ва пардохти андоз, аксизҳо, андози иҷтимоӣ, андозҳои маҳаллӣ ва ғайраро танзим кардааст. Адабиёт Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2012. А. Холиқзода. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 146.
Сохти давлатӣ ва марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон
Сохти давлатӣ ва шакли идории Ҷумҳурии Тоҷикистон Тибқи моддаи 1-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сохти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ягона мебошад. Маънои ягона будани Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он ифода меёбад, ки дар давлати мо мақомоти олии намояндагӣ, иҷроия ва судӣ, Конститутсия, низоми қонунгузорӣ, қувваҳои мусаллаҳ ва шаҳрвандии ягона, низоми ягонаи пул ва андоз ҷорист. Ғайр аз ин, қисмҳои таркибии давлати ягона (вилоятҳо, шаҳру ноҳияҳо) ҳуқуқи соҳибихтиёрӣ надоранд. Роҳбарони мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ аз марказ таъйин мешаванд. Мувофиқи моддаи 7-уми Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, вилоятҳо, шаҳрҳо, ноҳияҳо, шаҳракҳо ва деҳаҳо иборат аст. Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ шакли идораи ҷумҳурии президентиро тавассути раъйпурсии умумӣ (6 ноябри соли 1994) бо қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пазируфт. Аломатҳои асосии шакли идораи ҷумҳурӣ: ба муҳлати муайян интихоб шудани Сарвари давлат ва дигар мақомоти марказии ҳокимияти давлатӣ, таҷзияи ҳокимият ба мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судӣ ва ғайра. Шакли идораи ҷумҳурии президентӣ ва аломатҳои он дар моддаҳои 64 ва 69-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дарҷ гардидаанд. Муфассал нигар: Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷ. Ҷамшедзода. Сохти марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон Сохти мавҷудаи марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо каме дигаргуниҳо идомаи сохтори қаблии давраи Шӯравӣ мебошад. Меъёрҳои марбут ба тартиби танзими ҳуқуқии сохтори марзӣ-маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар боби аввали Конститутсия дарҷ шуда, тибқи он Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати ягона ва ҳудуди он тақсимнашавандаву дахлнопазир эълон гардидааст. Муқаррар шудааст, ки тартиби таъсис ва тағйири воҳидҳои маъмурию ҳудудиро қонуни конститутсионӣ танзим менамояд (қисми 4-и моддаи 7). Дар моддаи 56 масъалаи таъсис ва барҳам додани воҳидҳои марзӣ-маъмурӣ ва тағйири онҳо ба салоҳияти Маҷлиси миллии Маҷлиси Олӣ гузошта шудааст (банди 1). Мақсади тақсим кардани ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон ба воҳидҳои марзию маъмурӣ босамар ташкил кардани идораи давлатӣ, худидоракунии шаҳрак ва деҳот, таъмини қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ мебошад. Воҳидҳои марзию маъмурӣ ва маҳалҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, вилоятҳо, шаҳрҳо, ноҳияҳо, шаҳракҳо ва деҳот иборатанд. Низоми воҳидҳои марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ду вилояти маъмурӣ, шаҳри Душанбе, ноҳияҳои шаҳри Душанбе, ноҳияҳои ҳайати вилоятҳо ва шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ иборат аст. Дар асоси қонуни конститутсионӣ ноҳияҳо ба деҳотӣ ва шаҳрӣ ҷудо шуда, тобеи ҷумҳурӣ, вилоят ё шаҳр мебошанд. Маҳалҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шаҳрҳо, шаҳракҳо ва деҳаҳо ҷудо мешаванд. Шаҳрҳо аз рӯи аҳамият ба ҷумҳуриявӣ, вилоятӣ ва ноҳиявӣ ҷудо гардидаанд. Ҳудудҳои истифодаи низоми махсус (мамнуъгоҳҳо, боғҳои табиии давлатӣ, парваришгоҳҳо, ёдгориҳои таърихӣ, ёдгориҳои табиат, ҳудудҳои таъйиноти мудофиавӣ ва ғайра) воҳидҳои ҳудудӣ мебошанд. Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон воҳидҳои марзию маъмуриро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис, барҳам ва тағйир медиҳад, маркази маъмурии онҳо, сарҳади воҳидҳои марзию маъмуриро муқаррар мекунад ва тағйир медиҳад, мансубияти маҳалҳои аҳолинишинро ба категорияҳои шаҳрҳои тобеи ҷумҳурӣ ва вилоят, шаҳрак ва деҳа муайян мекунад, масъалаҳои номгузорӣ ва тағйири номи воҳидҳои марзию маъмурӣ ва маҳалҳои аҳолинишинро ҳал менамояд. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон доир ба таъсису барҳам додани воҳидҳои марзию маъмурӣ, таъсиси комиссия ва ғайра ба Маҷлиси миллӣ пешниҳод ирсол мекунад. А. Имомов. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 144.
Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон
Марказ - шаҳри Хоруғ Санаи ташкил шудани вилоят - 2 январи соли 1925 Масоҳат - 64,1 ҳазор км² Аҳолӣ - 230 300 нафар (то январи 2021) Масофа аз Хоруғ то Душанбе - 523 км Ноҳияҳо - 7 Шаҳрҳо - 1 Шаҳрҳои тобеи вилоят - 1 Шаҳракҳо - 4 Ҷамоатҳои деҳот - 43 Деҳаҳо - 378 --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 38.
Шаҳрақҳо
| № т/т | Шаҳрак | Санаи таъсис | Ба кадом шаҳр ё ноҳия дохил мешавад | Масофа то маркази ноҳия ба ҳисоби км | Масофа то Бохтар ба ҳисоби км | Масофа то Душанбе ба ҳисоби км | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 1 | Абдураҳмони Ҷомӣ | 1 августи соли 1967 | Абдураҳмони Ҷомӣ | марказ | 36 | 86 | | 2 | Балх | 16 феврали 2017 | Ҷалолиддини Балхӣ | марказ | 32 | 130 | | 3 | Баҳманрӯд | 16 апрели 2021 | Темурмалик | марказ | 60 | 171 | | 4 | 20-солагии Истиқлолияти Тоҷикистон | 27 октябри соли 1967 | Дӯстӣ | 25 | 45 | 150 | | 5 | Бохтариён | 28 апрели соли 1940 | Кушониён | 8 | 6 | 100 | | 6 | Бӯстонқалъа | 12 марти соли 1971 | Кушониён | 10 | 4 | 95 | | 7 | Вахш | 27 декабри соли 1937 | Вахш | марказ | 15 | 113 | | 8 | Данғара | 23 майи соли 1956 | Данғара | марказ | 88 | 100 | | 9 | Дӯстӣ | 6 январи соли 1965 | Ҷайҳун | марказ | 60 | 159 | | 10 | Ёвон | 6 январи соли 1965 | Ёвон | марказ | 88 | 58 | | 11 | Исмоили Сомонӣ | 25 ноябри соли 1967 | Кушониён | марказ | 8 | 107 | | 12 | Киров | 27 майи соли 1938 | Вахш | 12 | 8 | 107 | | 13 | Қубодиён | 3 марти соли 2016 | Қубодиён | марказ | 94 | 137 | | 14 | Москва | 4 январи соли 1965 | Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ | марказ | 195 | 159 | | 15 | Муъминобод | 30 декабри соли 1966 | Муъминобод | марказ | 240 | 245 | | 16 | Обикиик | | Хуросон | марказ | 40 | 45 | | 17 | Орзу | 26 марти соли 1966 | Ҷалолиддини Балхӣ | 25 | 35 | 150 | | 18 | Панҷ | 29 декабри соли 1953 | Панҷ | марказ | 105 | 206 | --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 30.
Шаҳрҳои тобеи вилоят
| № т/т | Шаҳрҳо | Санаи таъсис | Масофа то Бохтар ба ҳисоби км | Масофа то Душанбе ба ҳисоби км | | --- | --- | --- | --- | --- | | 1 | ш. Кӯлоб | 1 январи соли 1934 | 190 | 204 | | 2 | ш. Бохтар | 16 феврали 2018 | марказ | 99 | | 3 | ш. Норак | 16 декабри соли 1960 | 160 | 68 | | 4 | ш. Леваканд | 16 феврали 2018 | 17 | 75 | --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 30.
Ноҳияҳо ва Маркази ноҳияҳо
| № т/т | Шаҳрҳо ва ноҳияҳо | Маркази ноҳияҳо | Масофа то Бохтар ба ҳисоби км | Масофа то Душанбе ба ҳисоби км | | --- | --- | --- | --- | --- | | 1 | ш. Кӯлоб | марказ | 190 | 204 | | 2 | ш. Бохтар | марказ | марказ | 99 | | 3 | ш. Норак | марказ | 160 | 68 | | 4 | ш. Леваканд | марказ | 17 | 75 | | 5 | н. Абдураҳмони Ҷомӣ | шаҳраки Абдураҳмони Ҷомӣ | 36 | 86 | | 6 | н. Балҷувон | деҳаи Балҷувон | 120 | 170 | | 7 | н. Кушониён | шаҳраки Исмоили Сомонӣ | 8 | 107 | | 8 | н. Вахш | шаҳраки Вахш | 15 | 113 | | 9 | н. Восеъ | шаҳраки Ҳулбук | 145 | 184 | | 10 | н. Данғара | шаҳраки Данғара | 88 | 100 | | 11 | н. Дӯстӣ | деҳаи Ҷилиқул | 42 | 142 | | 12 | н. Ёвон | шаҳраки Ёвон | 88 | 58 | | 13 | н. Қубодиён | шаҳраки Қубодиён | 94 | 137 | | 14 | н. Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ | шаҳраки Москва | 195 | 159 | | 15 | н. Муъминобод | шаҳраки Муъминобод | 240 | 245 | | 16 | н. Носири Хусрав | деҳаи Баҳор | 114 | 220 | | 17 | н. Панҷ | шаҳраки Панҷ | 105 | 206 | | 18 | н. Темурмалик | шаҳраки Баҳманрӯд | 60 | 171 | | 19 | н. Фархор | шаҳраки Фархор | 66 | 199 | | 20 | н. Ховалинг | шаҳраки Ховалинг | 320 | 360 | | 21 | н. Хуросон | шаҳраки Обикиик | 40 | 45 | | 22 | н. Ҷайҳун | шаҳраки Дӯстӣ | 60 | 159 | | 23 | н. Ҷалолиддини Балхӣ | шаҳраки Балх | 32 | 130 | | 24 | н. Шамсиддини Шоҳин | деҳаи Шӯрообод | 190 | 240 | | 25 | н. Шаҳритус | шаҳраки Шаҳритус | 108 | 184 | --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 29.
Шаҳрҳо ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурий
Масоҳаташон ба андозаи ҳазор км2 — 28,5 Аҳолӣ ба ҳисоби ҳазор нафар (то 1 январи соли 2021) — 2053,3 Аз ҷумла: дар шаҳрҳо – 983,8, дар деҳот – 1069,5 Ноҳияҳо – 9, шаҳракҳо – 15 Шаҳрҳои тобеи ҷумҳурӣ – 4 Ҷамоатҳои деҳот – 101 Деҳаҳо – 1 430 --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 24.
Душанбе
Пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Аз соли 1925 шаҳр, солҳои 1929 - 1961 - Сталинобод. Дар қисми марказии водии Ҳисор, дар баландии 750-930 м аз с. б., дар ду соҳили дарёи Душанбе (дар байни қаторкӯҳҳои Ҳисор аз шимол ва кӯҳҳои Депрессияи тоҷик) воқеъ аст. Масоҳаташ 203,18 км2 (2021). Аҳолиаш 863 400 нафар (2020). Душанбе аз 4 ноҳияи маъмурӣ - Исмоили Сомонӣ (то соли 1929 Душанбе, то соли 1999 Октябр), Шоҳмансур (то соли 2003 Роҳи Оҳан), Фирдавсӣ (то соли 2002 Марказӣ) ва Сино (то соли 2002 Фрунзе) иборат аст. Аз қисми шимол бо ноҳияи Варзоб, аз шимолу шарқ бо ноҳияи Рӯдакӣ, аз қисми ғарб бо шаҳри Ҳисор ҳаммарз мебошад. Иқлимаш континенталӣ буда, ҳарорати пасттарин дар моҳи январ (-2,8 °С) ба қайд гирифта шудааст. Дар моҳҳои аз ҳама гарм (май-август) ҳарорати миёнаи ҳаво +15-40 °С-ро ташкил медиҳад. Очерки таърихӣ. Дар Душанбе 2300-2400 сол пеш аз ин тамаддуни шаҳрнишинӣ мавҷуд будааст. Далели ин бозёфтҳои нодири бостоншиносӣ харобаҳои шаҳристон, боқимондаи димна, арку қалъа, даҳмаву дафнгоҳҳо ва сиккаҳои қадимие мебошанд, ки аз ҳудуди Душанбе ва мавзеъҳои атрофи он ёфт шудаанд. Бостоншиносон таърихи Душанберо ба се давра: давраи қадим, асрҳои миёна ва давраи нав (асосӣ) тақсим кардаанд. Душанбеи таърихӣ дар қисми шарқии водии Ҳисор воқеъ буда, аз рӯи бозёфтҳои бостоншиносон мансуб ба «маданияти Ҳисор» аст. Ҳудуди Душанбе ва музофоти атрофи он дар мабҳазҳои таърихии асримиёнагӣ бо номи шаҳр ва вилояти Шумон ёд шудааст. Мутобиқи маълумоти ҷуғрофиёнҳо ва таърихнигорони асрҳои 9-10 Ибни Хурдодбеҳ, Табарӣ, Истахрӣ, Ибни Ҳавкал ва Мақдисӣ, Шумон, Ахирун, Чағониён, Хатлон, Тирмиз, Вашгирд ва навоҳии онҳо қаблан тобеи Тахористон буда, дертар, ҳангоми ҳуҷуми арабҳо якҷо бо Хуросону Мовароуннаҳр тобеи хилофат гардиданд. Соли 1907 бар асари зилзилаи харобиовар дар Қаротоғу Ҳисор беки Ҳисор - Шоҳимардонкул бо оилааш ба Душанбе кӯчида, Душанберо пойтахти бекӣ қарор дод. Аҳолии Душанбе соли 1920 тақрибан 18-20 ҳазор нафар буд. Сентябри 1920 амири Бухоро Олимхон аз таъқиби аскарони Сурх фирор намуда, дар Душанбе қарор гирифт ва 5 марти 1921 дарёи Панҷро убур карда, ба Афғонистон паноҳ бурд. 24 августи 1924 Комиссияи марказии тақсимоти ҳудуди миллӣ аз Комиссияи миллии тоҷикон хост, ки пойтахти мухторияти ояндаи худро муайян кунанд. 10 сентябри 1929 тавассути роҳи оҳани паҳнбар қатораи нахустин ба Душанбе омад. Солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ Душанбе ба маркази бузурги фарҳангӣ ва илмӣ табдил ёфт. Дар Душанбе 23 пажӯҳишгоҳ, 8 мактаби олӣ, 13 мактаби миёнаи махсус, 19 омӯзишгоҳи касбӣ-техникӣ ва 95 мактаби маълумоти умумӣ фаъолият мекард. Соли 1951 АИ ҶШС Тоҷикистон таъсис ёфт. Ҳамчунин дар пойтахт Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С. Айнӣ, Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ, Театри драмаи русии ба номи В. Маяковский, Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов, Филармонияи давлатии Тоҷикистон, Сирки давлатӣ, беш аз 70 кинотеатр ва киностудияи «Тоҷикфилм», Китобхонаи давлатии ба номи Абулқосим Фирдавсӣ, Китобхонаи марказии илмии АИ ҶШС Тоҷикистон, 181 китобхонаи ҷамъиятӣ, Осорхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Камолиддин Беҳзод, Кумитаи радио ва телевизион, Агентии телеграфии Тоҷикистон (ТоҷикТа) (ҳоло Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон «Ховар»), Боғи кӯдакону наврасон, муассисаҳои томактабӣ ва мактабҳои миёнаи таҳсилоти ҳамагонӣ фаъолият доштанд. Дар Душанбе якчанд матбаа, комбинати полиграфӣ, нашриётҳои давлатии «Ирфон», «Маориф», Маҷмааи меъмории Ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон бо муҷассамаи Исмоили Сомонӣ дар майдони Дӯстӣ. «Адиб», «Дониш», Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи советии тоҷик амал мекард. Ҳамчунин дар пойтахт рӯзномаҳо ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва узбекӣ чоп мешуданд. Аз охири солҳои 80 ва аввали солҳои 90 асри 20 дар Душанбе ва тамоми мамлакат дигаргуниҳои ҷиддӣ ба амал омаданд. 24 августи 1990, баъди дар Иҷлосияи дуввуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати дувоздаҳум) қабул намудани Эъломияи истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон Душанбе ҳамчун пойтахти давлат ва маркази ягонаи идораи давлати тоҷикон эътироф шуд. Бо қарори ЮНЕСКО августи 2004 барои саҳми бузург доштан дар мустаҳкам намудани пояҳои сулҳ, гуногунандешӣ ва якдилӣ дар ҳаёти ҳамарӯза Душанбе дар минтақаи Осиёи Уқёнуси Ором ба Ҷоизаи дараҷаи якуми «Шаҳри сулҳ» барои солҳои 2002-2003 сазовор гардид. Рамзи давлатдорӣ ва ҷаҳони маънавии Душанбе дар маҷмааи меъмории Ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон бо муҷассамаи Исмоили Сомонӣ дар майдони Дӯстӣ, пайкараҳои Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абулқосими Фирдавсӣ, Умари Хайём, Садриддин Айнӣ, Бобоҷон Ғафуров ва дигарон ифода ёфтааст. Дар Душанбе сафоратхонаҳои дипломатии бисёр давлатҳои хориҷӣ, аз ҷумла, Федерасияи Россия, ИМА, ҶХХ, Олмон, Фаронса, Ҳиндустон, Британияи Кабир, Туркия, Ҷопон, Эрон, Покистон, Афғонистон, ҷумҳуриҳои Узбекистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон, дар маҷмӯъ, 22 сафорат ва консулгарӣ, 1 намояндагии дипломатии муқимӣ Душанбе, 14 ниҳоди тахассусии СММ ва созмонҳои байналмилалӣ ва 6 ниҳоди байналмилалии молиявӣ фаъолият доранд. Душанбе бо 18 шаҳри дунё паймони бародаршаҳрӣ дорад: Клагенфурт (Утриш); Боулдер (ИМА); Ройтлинген (Олмон); Санкт-Петербург (Федерасияи Россия); Теҳрон (ҶИЭ); Минск (Ҷумҳурии Беларусь); Мазори Шариф (ҶИА); Урумчӣ, Сямен, Хайнан, Чиндао (ҶҲХ); Лоҳур (ҶИП); Санъо (Ҷумҳурии Яман); Манастир (Тунис); Лусака (Замбия); Шероз (ҶИЭ); Анқара (Туркия), Ашқобод (Туркманистон). Иқтисод. Душанбе яке аз марказҳои бузургтарини саноатии Осиёи Марказӣ мебошад. Дар сохтори соҳавии иқтисодӣ саноат саҳми махсус дорад. Рушди саноати сабук бештар ба коркарди пахта ва маҳсулоти дӯзандагӣ, матоъҳои пахтагӣ, шоҳибофӣ, кешбофӣ ва ҷуроббофӣ вобаста аст. Саноати хӯрокворӣ аз корхонаҳои нонпазӣ, қаннодӣ, шаробкашӣ, равғанкашӣ, коркарди гӯшт ва шир иборат мебошад. Саноати Душанбе хусусияти бисёрсоҳа дорад ва беш аз 464 корхонаи гуногунмоликиятро дар бар мегирад, ки аз соҳаҳои электроэнергетика, мошинсозӣ, коркарди филиззот, истеҳсоли масолеҳи бинокорӣ, саноати чӯбу тахта ва коркарди он, табъу нашр, саноати сабук, хӯрокворӣ ва ғ. иборатанд. Дар сохтори истеҳсолоти саноатӣ саноати сабук ва хӯрокворӣ, мошинсозӣ, коркарди филиззот ва масолеҳи бинокорӣ бартарӣ доранд. Меъморӣ. Давраи аввали меъмории муосир охири солҳои 50 ва 60-уми асри 20-ро дар бар мегирад. Солҳои 60-ум дар Душанбе шаҳрсозӣ авҷ гирифт. Соли 1966 дар Институти давлатии лоиҳакашии Тоҷикистон таҳияи нақшаи нави генералии шаҳр барои 460 ҳазор нафар ва лоиҳаҳои тарҳрезии маҳаллаҳои аҳолинишин тартиб дода шуданд. Дар нақшаи генералии сохтмони хонаҳои иқоматии 4 ва 9-ошёна дар назар гирифта шуд. Охири солҳои 70-ум дар Душанбе бунёди биноҳо бо тамоюли нави меъморӣ оғоз гардид. Шаҳрсозӣ дар асоси нусхаи тасҳеҳшудаи нақшаи генералии Душанбе барои давраи то соли 2005 сурат гирифт. Дар замони Истиқлоли давлатӣ санъати меъморӣ дар Тоҷикистон рушд кард. Меъморон дар сохтмони биноҳои маъмурию фарҳангӣ ва иқоматӣ, муҷтамеъҳои меъморӣ сабку равияҳои пешрафтам меъмории ҷаҳонро дар омезиш бо суннатҳои меъмории миллӣ истифода бурдаанд. Дар пойтахт бинову иншооти гуногуни боҳашамат, ба монанди маҷмааи ёдгории «Ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон» бо муҷассамаи Исмоили Сомонӣ дар майдони «Дӯстӣ», Қасри Миллат, Китобхонаи миллии Тоҷикистон, Осорхонаи миллии Тоҷикистон, маҷмааи маъмурӣ ва тиҷоратии 22-ошёнаи «Душанбе-Плаза», меҳмонхонаҳои «HYATT», «Asia Grand Hotel», «Серена», «Hilton», Маркази исмоилия, маҷмааҳои «Пӯйтахт-80» ва «Рӯдакӣ-Плаза», Маркази ҷавонон, Нишони Тоҷикистон, Парчами Тоҷикистон, маркази истироҳатии «Кохи Наврӯз» ва ғ. бунёд шуданд. Барои истироҳати шаҳрвандон Боғи устод Рӯдакӣ, Боғи Парчами миллӣ, Боғҳои фарҳангию истироҳатии «Хайём», «Куруши Кабир», «Алишер Навоӣ», «Восеъ», маҷмааи варзишӣ ва фарҳангию фароғатии Муассисаи давлатии «Наврӯзгоҳ» бо услуби зебову муосир бунёд гардиданд. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 16.
Тақсимоти сиёсӣ-маъмурӣ
Ҳудуди ҳозираи Тоҷикистон то солҳои 20 асри 20 дар ҳайати Аморати Бухоро қарор дошт. Дар қаламрави имрӯзаи ҷанубу ғарбӣ ва марказии Тоҷикистон чунин бекиҳо вуҷуд доштанд: бекии Ҳисор - сарҳадди он аз дарёи Қаротоғ то Кофарниҳон (ғайри қисми пойноби дарё); бекнии Қубодиён — пойноби дарёи Кофарниҳон; бекии Дарвоз сарҳадди он аз дарёҳои Язгулом, Ванҷ то Обихингоб; бекии Қаротегин - сарҳадди он аз дарёҳои Муғсу ва Сурхоб то деҳаи Обигарм; бекии Балҷувон - сарҳадди он қисми болооби дарёи Сурхоб; бекии Қӯрғонтеппа - сарҳадди он аз қисми пойноби дарёи Сурхоб то соҳили рости Панҷи Миёна; бекии Кӯлоб - сарҳадди он аз дарёи Ёхсу ва Оби Ниёв. Помири Ғарбӣ ба бекиҳои Рӯшон, Шуғнон ва қисман Вахон низ тақсим мешуд. Марзҳои боқимондаи Тоҷикистон (вилояти Суғд ва ноҳияи Мурғоби Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон) дар байни вилоятҳои Самарқанду Фарғонаи Генерал-губернатории Туркистони Русияи подшоҳӣ тақсим шуда буд. Ба ҳайати вилояти Самарқанд ноҳияҳои имрӯзаи Спитамен, Ҷаббор Расулов, Бобоҷон Ғафуров, Зафаробод, Мастчоҳ, Истаравшан, Деваштич, инчунин ноҳияҳои Панҷакент, Айнӣ ва Кӯҳистони Мастчоҳ дохил мешуданд. Ноҳияи Ашт ба ду вилоят - Ашту Бободархон дохил мешуд, ки онҳо ба ҳайати уезди Намангон ва Конибодому Исфара ҳамчун вилоятҳои алоҳида ба уезди Ҳӯқанд итоат менамуданд ва якҷо бо Помири Шарқӣ ба вилояти Фарғона дохил буданд. Дар солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ тарзи нави тақсимоти сиёсӣ-маъмурӣ ва ноҳиябандӣ қабул гардид. Дар давраи Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро (солҳои 1920-1924) шакли тақсимоти маъмурии сезинаӣ — вилоят, туман ва кент ҷорӣ гардид. Дар давраи Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсилистии Тоҷикистон (ҶМШСТ) (солҳои 1924-1929) ҳудуди маъмурии он ба шакли тақсимоти маъмурии дигар ҷумҳуриҳои Шӯравӣ буд. Дар ин давра вилоят ва туманҳо ба округҳо иваз карда шуданд. Замони ба шакли ҷумҳурии иттифоқӣ гузаштан (соли 1929), Тоҷикистон тақсимоти округиро қабул кард ва аз округҳои Ҳисор, Кӯлоб, Қӯрғонтеппа, Ғарм, Панҷакент, Ӯротеппа, Хуҷанд ва ВМБК (ба ҳафт ноҳияи маъмурӣ тақсим мешуд) иборат буд. Соли 1936 мувофиқи Конститутсияи ИҶШС, дар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ шакли тақсимоти областҳо (вилоятҳо) қабул шуда, октябри соли 1939 чунин тақсимот дар ҶШС Тоҷикистон низ ҷорӣ гардид. Мувофиқи ин тарзи тақсимоти сиёсӣ-маъмурӣ, дар ҷумҳурӣ вилоятҳои Ленинобод (масоҳат 23,3 ҳазор км²), Сталинобод (24,1 ҳазор км²), Кӯлоб (10,6 ҳазор км²), Ғарм (19 ҳазор км²) ташкил ёфтанд. Ҳанӯз пеш аз ин тақсимот, моҳи январи соли 1925 Вилояти автономии (мухтори) Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ, 66,9 ҳазор км²) таъсис ёфта буд. Дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1941-1945) ва марҳилаи баъдиҷангӣ (то соли 1951) дар тақсимоти маъмурӣ-сиёсии ҷумҳурӣ тағйироте ба амал наомад. Аз соли 1951 сиёсати барҳамдиҳии вилоятҳо оғоз гардид. Соли 1951 вилояти Сталинобод, соли 1955 вилоятҳои Ғарму Кӯлоб ва соли 1962 вилояти Ленинобод барҳам хӯрда, шаҳр ва ноҳияҳои ба ин вилоятҳо тобеъбуда, минбаъд ба мақомоти давлати мутамарказ шуданд, вале ин чорабиниҳо натиҷаи дилхоҳ надод. Бино бар ин, соли 1970 вилояти Ленинобод, соли 1973 вилояти Кӯлоб, баъдтар вилояти Қӯрғонтеппа (1977) ва чанде аз ноҳияҳои маъмурӣ барқарор карда шуданд. Барои оқилона ҷой додани соҳаҳои истеҳсолӣ, самараноқ истифода бурдани захираҳои моддӣ, корӣ, молӣ ва табиӣ, беҳтар намудани мудирияту назорат, ҳамчунин бо мақсади таъмин намудани суръати баланди рушди истеҳсолот, такмили сохтори идорӣ ва дуруст ба роҳ мондани ноҳиябандӣ, масъалаи тақсимоти ҳудудию маъмурӣ ба миён омад. Дар замони Истиқлол вобаста ба сохтори сиёсию иқтисодии пешпирифтаи мамлакат масъалаҳои нави сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва идора дар мадди аввал меистоданд. Ҳалли ин масъалаҳо қисман такмил додани тақсимоти сиёсию маъмуриро талаб мекард. Аз ҳамин ҷиҳат, соли 1993 вилоятҳои Кӯлоб ва Қӯрғонтеппа муттаҳид карда шуда, номи вилояти Хатлонро гирифтанд. Ҳоло ҷумҳурӣ вилоятҳои Хатлон, Суғд, ВМКБ, ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ, 18 шаҳр (аз ҷумла 5 шаҳри тобеи ҷумҳурӣ, 13 шаҳри тобеи вилоят), 51 ноҳия (аз ҷумла 4 ноҳияи ш. Душанбе вуҷуд доранд. Х. Муҳаббатов. Мувофиқи маълумоти оморӣ (1.1.2021), шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон зиёда аз 9,6 млн нафарро ташкил медиҳад. Зиёда аз 2,4 млн нафар дар шаҳр ва тақрибан 6,9 млн нафар дар деҳот зиндагӣ мекунанд. Таркиб ва шумораи аҳолӣ аз шароити таърихӣ ва фаъолияти табиӣ инсонҳо сахт вобастагӣ дорад. То пошхӯрии ИҶШС шароити ташаккули аҳолӣ дар Тоҷикистон бо вижагиҳои иқтисодӣ-иҷтимоӣ, сиёсӣ, анъанавӣ, фарҳангӣ-маишӣ ва ғ. фарқ мекард. Баъди аз байн рафтани Иттиҳоди Шӯравӣ ва таъсиси Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари соҳибистиқлол, ташаккули муносибатҳои нави бозаргонӣ, иқтисодӣ-иҷтимоӣ ва сиёсӣ, афзоиши шумораи аҳолӣ низ тағйир ёфт. Агар дар давоми солҳои 1939–1959 суръати афзоиши солонаи аҳолии ҷумҳурӣ 1,5 % ва солҳои 1959–1989 ин шумора 3–4%-ро ташкил медод, ин нишондод дар давоми солҳои 1990–2020 дар сатҳи 2–2,4% коҳиш ёфт. Ба сабаби баланд будани захираҳо (потенсиал)-и демографӣ (бештар будани аҳолии синнашон ҷавон), шумораи аҳолии Тоҷикистон то соли 2030 зиёд шуда, минбаъд суръати он сол то сол паст меравад. Мувофиқи омори мутахассисони Институти демография ва иқтисодиёти АМИ Тоҷикистон, аҳолии мамлакат соли 2026 тақрибан ба 10,2 млн ва соли 2056 ба 13,1 млн нафар мерасад. Дар муқоиса бо дигар кишварҳои Осиёи Марказӣ, Тоҷикистон аз ҷиҳати афзоиши солонаи аҳолӣ ҷои аввалро соҳиб аст (2,0–2,4%) (нигар ба ҷадвал). Динамикаи шумораи аҳолии Тоҷикистон дар 70 соли охир (1950–2021): | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 | 1956 | 1957 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 1509,3 | 1554, 1 | 1619,4 | 1665,6 | 1705,9 | 1757,4 | 1808,2 | 1868,6 | | 1958 | 1959 | 1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 1932,1 | 1980,5 | 2044,8 | 2120,2 | 2211,6 | 2300,2 | 2383,4 | 2 468,8 | | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 2555,9 | 2632,5 | 2715,1 | 2806,9 | 2899,6 | 2988,2 | 3100,5 | 3196,0 | | 1974 | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 3292,8 | 3396,7 | 3496,6 | 3602,3 | 3703,7 | 3802,9 | 3902,6 | 4006,3 | | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 4114,6 | 4231,8 | 4354,4 | 4485,3 | 4630,8 | 4784,9 | 4938,2 | 5109,0 | | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 5243,9 | 5361,0 | 5505,6 | 5567,2 | 5579,7 | 5633,8 | 5701,4 | 5769,1 | | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 5875,8 | 6001,3 | 6127,5 | 6264,6 | 6371,2 | 6487,1 | 6598,8 | 6718,9 | | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 6842,2 | 6965,5 | 7096,9 | 7 373 800 | 7250,8 | 7417,4 | 7807,2 | 7987,4 | | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | 8161,1 | 8352,0 | 8551,2 | 8742,8 | 8931,2 | 9126,6 | 9313,8 | 9588,5 | Аҳолии шаҳру деҳот. Таносуби аҳолии шаҳру деҳот дар натиҷаи тағйири ҳиссаи рушди саноат ва шаҳрнишинӣ баҳо дода мешавад. То соли 1990 аҳолии шаҳрнишин 32% аҳолии кишварро ташкил медод. Баъди соли 1990 ин шумора коҳиш ёфта, соли 2020 он ба 26,2% расид. Ин падида пеш аз ҳама аз фаъолият мондани корхонаҳои бузурги саноатӣ ва муҳоҷирати сершумори аҳолии таҳҷоӣ, инчунин сатҳи ками таваллуд вобастагӣ дошт. Ҳоло роҳбарияти кишвар барномаи рушди саноат ва шаҳрнишин кардани аҳолиро ба роҳ мондааст, ки дар оянда зиёдшавии аҳолии шаҳрро дар ҳиссаи аҳолии кишвар дар назар дорад. Аҳолии деҳот мувофиқи барӯйхатгирии соли 2020 73,8% аҳолии кишварро ташкил медод. Ба ҳисоби миёна, аҳолии деҳот дар давоми сол 2–2,6% ва аҳолии шаҳр 1,8% зиёд шудааст. Тоҷикистон аз ҷиҳати чунин шакли таносуби ҷойгиршавии аҳоли ба қатори давлатҳои кишварзиву саноатӣ дохил мешавад. Таркиби синнусолӣ ва ҷинсият. Таносуби шумораи мардону занон нишондиҳандаи муҳими иқтидори афзоиши такрории аҳолӣ мебошад. Шумораи занон нисбат ба 100 мард дар давоми солҳои 1990 то 2020 аз 101,1 то 97,2 зан коҳиш ёфт. Бо боварии қатъӣ метавон гуфт, ки коҳиши шумораи занон дар таносуб бо мардон ба муҳоҷирати берунии занон вобаста аст. Дар деҳот ба 100 зан 97,6 мард рост меояд. Ин метавонад ба афзоиши такрории аҳолӣ таъсири манфӣ расонад. Таносуб миёни шумораи умумии мардону занон соли 1990 – 50,7 мард ва 49,3 зан буд. Чунин тамоюл дар минтақаҳои алоҳидаи кишвар низ ба назар мерасад. Таносуби аҳолӣ аз ҷиҳати синну сол дар ҷумҳурӣ чунин аст: солҳои 1990 синни ҷавонони қобили меҳнат – 43,4 %; аҳолии қобили меҳнат – 49,0%; аҳолии синни калони қобили меҳнат – 7,6%. Ин нишондод дар соли 2020 мутаносибан чунин 34,3%; 59,8% ва 5,9% аст: Зичии аҳолӣ. Ҳудуди Тоҷикистон 141,4 ҳазор км² буда, 93% онро минтақаҳои кӯҳӣ ташкил медиҳанд. Соли 2020 зичии миёнаи аҳолӣ дар 1 км² 65,9 нафар, аз ҷумла, дар ВМКБ дар 1 км² 3,6 нафар, дар вилояти Суғд 107,4 нафар, дар вилояти Хатлон 135,6 нафар, дар шаҳри Душанбе 8464 нафар, дар ноҳияҳои тобеи марказ 76 нафарро ташкил медод. Тағйири зичии аҳолӣ ба таваллуд ва муҳоҷирати берунии аҳолӣ вобаста аст. Таркибӣ қавмӣ. Ҷумҳурии Тоҷикистон кишвари ryногунқавм аст. Тоҷикон асосан дар деҳот ва шаҳрҳои хурд бо саноати суструшдкунанда ва аксари аҳолӣ дар водиҳо ва хамиҳои байникӯҳӣ, дар баландиҳои то 1600 м зиндагӣ мекунанд. Ӯзбекҳо баробар дар ноҳияҳо, русҳо ва дигар қавмҳо дар ноҳия ва шаҳрҳои саноатӣ зиндагӣ мекунанд. Тағйироти назаррас дар таркиби қавмии аҳолии Тоҷикистон пас аз бозсозиҳои горбачёвӣ (ба туфайли муҳоҷирати озоди аҳолӣ ба кишварҳои аслии худ) ва пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ба амал омад, ки натиҷаи он оғози ҷанги шаҳрвандӣ ва гузариш ба муносибатҳои бозорӣ дар Тоҷикистон гашт. Дар натиҷаи ин ҳодисаи иҷтимоӣ-сиёсӣ таркиби қавмии аҳолӣ сахт тағйир ёфт (нигар ба ҷадвали 2). Миллат 1959 1970 1979 1989 2000 2010 Тоҷикон 53,1 56,2 58,8 62,3 79,9 84,3 Ӯзбекҳо 23,0 23,0 22,9 23,5 15,3 12,2 Русҳо 13,3 11,9 10,4 7,6 1,1 0,5 Тоторҳо 2,9 2,4 2,1 1,4 0,3 0,1 Олмониҳо 1,6 1,3 1,0 0,7 0,0 0,0 Қирғизҳо 1,3 1,2 1,3 1,3 1,1 0,8 Украинҳо 1,4 1,1 1,0 0,8 0,1 0,0 Туркманҳо 0,4 0,4 0,4 0,4 0,3 0,2 Забони давлатӣ забони тоҷикӣ буда, забонҳои русӣ, ӯзбекӣ ва ғ. доираи васеи муошираткунандагон доранд. Шаҳрҳои Тоҷикистон: Душанбе, Хуҷанд, Бохтар, Кӯлоб, Хоруғ, Норак, Гулистон, Бӯстон, Истиқлол, Конибодом, Панҷакент, Турсунзода, Исфара, Истаравшан, Ваҳдат, Леваканд ва ғ. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 11.
Тавсифи умумии чуғрофиёӣ мавқеи ҷуғрофиёӣ ва ҳудуди Тоҷикистон
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қисми ҷанубии Осиёи Марказӣ, дар байни арзҳои 36°40’ ва 41°05’ шимолӣ ва тӯлҳои 67°31’ ва 75°14’ шарқӣ (аз Гринвич) ва тақрибан дар як арзи ҷуғрофиёӣ бо давлати Юнон ва ноҳияҳои ҷанубии Итолиёву Испания ҷойгир аст. Масоҳати Тоҷикистон 141,4 ҳазор км2 аст. Нуқтаҳои канории Тоҷикистон дар шимол силсилакӯҳи Қурама, дар ҷануб водии дарёи Панҷ, дар ғарб силсилакӯҳи Сарикӯл мебошанд. Тоҷикистон дар маркази қитъаи Осиё, дар минтақаи иқлимаш муътадили дур аз баҳру уқёнусҳо ҷой гирифта, дар ҳамвориҳои он иқлими биёбонӣ ҳукмфармост. Дар ғарби кишвар биёбону нимбиёбонҳои пастии Турон ҷойгиранд, ки тадриҷан ба талу кӯҳдоманҳо мубаддал мешаванд. Дар шарқ марзи он бо доманакӯҳҳо ва қаторкӯҳҳои Осиёи Марказӣ иҳота шудааст (аз ғарб ба шарқ 680 км тӯл кашидааст). Қисми марказии он нисбатан борик (камбар) буда, қариб 100 км аст. Масофаи марзи Тоҷикистон то баҳри Каспий 1 150 км ва то баҳри Арал 700 км аст. Марзи кунунии Тоҷикистон дар замони Иттиҳоди Шӯравӣ ташаккул ёфта, вобаста ба ҳайати миллӣ ва ақидаҳои сиёсию иқтисодӣ якчанд бор тағйир ёфтааст. 14 октябри соли 1924 дар асоси ҳуқуқи худмуайянкунии миллатҳо Тоҷикистон дар ҳайати Узбекистон ба ҳайси ҷумҳурии мухтор таъсис ёфт. 16 октябри соли 1929 аз ҳайати Узбекистон баромада, ҳамчун ҶШС Тоҷикистон ба ҳайати ИҶШС дохил шуд. Пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ 9 сентябри соли 1991 Тоҷикистон соҳибистиқлол гардид ва ҳар сол ин сана чун Рӯзи Истиқлоли давлатӣ ҷашн гирифта мешавад. Дарозии марзи Тоҷикистон дар маҷмӯъ зиёда аз 3 000 км-ро ташкил медиҳад. Тоҷикистон дар ғарб бо Ҷумҳурии Узбекистон (1 161 км), дар шимолу шарқ бо Ҷумҳурии Қирғизистон (870 км), дар шарқ бо Ҷумҳурии Халқии Хитой (519 км) ва дар ҷануб бо Ҷумҳурии Исломии Афғонистон (1 356 км) ҳамсарҳад аст. Дар ҷанубу шарқ Тоҷикистонро аз Ҳиндустону Покистон Долони Вахон (бараш аз 15 то 6 км) ҷудо мекунад. Мувофиқи омори соли 2020, аҳолии Тоҷикистон 9,5 млн нафарро ташкил медиҳад. --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 9.
Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон
Муаллифи матн: Гулназар Келдӣ Муаллифи оҳанг: Сулаймон Юдаков Диёри арҷманди мо, Ба бахти мо сари азизи ту баланд бод, Саодати ту, давлати ту бегазанд бод. Зи дурии замонаҳо расидаем, Ба зери парчами ту саф кашидаем, кашидаем. Зинда бош, эй Ватан, Тоҷикистони озоди ман! Барои ному нанги мо Ту аз умеди рафтагони мо нишонаӣ, Ту баҳри ворисон ҷаҳони ҷовидонаӣ, Хазон намерасад ба навбаҳори ту, Ки мазраи вафо бувад канори ту, канори ту. Зинда бош, эй Ватан, Тоҷикистони озоди ман! Ту модари ягонаӣ, Бақои ту бувад бақои хонадони мо, Мароми ту бувад мароми ҷисму ҷони мо, Зи ту саодати абад насиби мост, Ту ҳастию ҳама ҷаҳон ҳабиби мост, ҳабиби мост. Зинда бош, эй Ватан, Тоҷикистони озоди ман! --- Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 7.




