Зеҳн
АГ

Агенти Зеҳнӣ

3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн

Об

Нурҳои Офтоб замин ва қабати болоии баҳру кӯлу дарё ва обанборҳоро метафсонанд, ки дар натиҷа аз онҳо бухори об ба ҳаво бармехезад. Ҳаври бухори об дар баландии атмосфера сард гашта, ба абр табдил меёбад ва сипас ба ҳолати моеъ баргашта, боз ба Замин дар шакли барфу борон мерезад. Дар таркиби оби баҳр намаки ошӣ (хлориди натрий) ва минералҳои дигар мавҷуданд. Ба ҳисоби миёна шӯрии оби баҳр 3,5 дарсадро ташкил медиҳад. Баҳрҳои Каспий, Арал ва Майит (мурда) аз ҷумлаи бузургтарин кӯлҳои шӯри рӯйи Заминанд. Аммо шӯрии оби баҳри Майит 25 дарсад буда, обаш аз ҳамаи баҳрҳои дигар шӯртар аст. Он дар байни Урдун ва Исроил воқеъ аст. Аҷиб он аст, ки дар чунин оби шӯр одам ғарқ намешавад ва ҷуссааш дар болои об меистад.

0

Абрҳо ва барфу борон

Нурҳои Офтоб Замин ва қабати болоии обанборҳоро метафсонад ва он дар шакли бухор ба ҳаво бармехезад. Бухори об дар ҳаво ҷамъ шуда, қабати абрҳоро ба вуҷуд меорад, сипас ба қатрачаҳои об табдил меёбад. Қатраҳои нисбатан вазнин дар намуди борон ба Замин меборанд. Қатраҳои хурд сабуканд ва чун бухори ғализ дар таркиби абр боқӣ мемонанд. Навъу шаклҳои абрҳо вобаста ба шароити ташаккулёбиашон гуногун мешаванд: Абрҳои пармонанду ғафси анбӯҳ ба чинҳои рӯйи об монанданд. Абрҳои сафеди ғафсу тӯда ба ғалтакчаҳои патдор шабоҳат доранд. Шакли абрҳои ғализи анбӯҳ ба гулкарам монанд аст. Абрҳои серқабат ҳамвор буда, аз абрҳои дигар поинтар ҷойгиранд ва дар осмон силсилаи пардаи зичро ба вуҷуд меоранд.

0

Обу ҳаво

Обу ҳаво – ин ҳолати чандинсолаи атмосфера дар ин ё он минтақаву маҳал дар фосилаи дарозу кӯтоҳи вақт мебошад. Обу ҳаво бо нишондиҳандаҳое чун: ҳарорат, рутубатнокии ҳаво, фишор, абрнокӣ, суръати бод ва боришот тавсиф меёбад. Ба обу ҳаво мавқеи ҷуғрофӣ, ҷойгиршавии маҳал, наздикӣ ба баҳр ва ҷараёнҳои бодҳои уқёнусӣ, ҳатто дараҷаи олудагии атмосфера таъсир мерасонад.

0

Иқлим

Иқлим – ин низоми чандинсолаи ҳаво дар ин ё он маҳал мебошад. Ба иқлим бисёр омилҳо – мавқеи ҷуғрофӣ ё релйефи маҳал, наздик будан ба баҳр, ҷараёни обу ҳавои уқёнусӣ ё ҳатто дараҷаи ифлосии атмосфера таъсир мерасонанд. Иқлим ба қавли иқлимшиноси машҳур Б. П. Алисов чунин навъҳои асосӣ дорад: экваторӣ, тропикӣ, муътадил ва қутбӣ (полярӣ). Дар миёни ноҳияҳои асосӣ минтақаҳои мобайнӣ бо иқлимҳои субэкваторӣ, субтропикӣ ва субполярӣ қарор доранд.

0

Кашфи қитъаи Амрико

Сайёҳ ва баҳрнаварди испанӣ Христофор Колумб тайи солҳои 1492–1503 чор маротиба ба қитъаи Амрико сафар намуда, дар таърих ҳамчун кашшофи ин қитъа машҳур шуд. Ӯ чунин мепиндошт, ки сафар ба Ҳиндустон тавассути баҳр аз самти ғарб нисбат ба роҳи баҳрии шарқ (тавассути соҳилҳои Африқо) вақти камро мегирад. Аз ин рӯ, вақте, ки ӯ ба соҳилҳои Амрико расид, гумон дошт, ки дар Ҳиндустон аст. Баҳрнавард ва харитасози итолиёӣ Америго Веспуччи (1454–1512) солҳои 1499–1504 баъди якчанд экспедитсия дар соҳилҳои Амрико ба хулосае омад, ки ин ҷо қитъаи бузурге қарор дорад, ки то ҳол маълум набудааст. Минбаъд ин қитъаро Америго ва дертар Амрико (Америка) ном бурданд. Соли 1538 нахустин маротиба дар харитаи Герард Меркатор истилоҳҳои «қисми шимолии Амрико» ва «қисми ҷанубии Амрико» пайдо шуданд.

0

Кашфиёти бузурги ҷуғрофӣ

То асри XV муҳимтарин роҳе, ки тавассути он тиҷорат миёни мамолики шарқу ғарб сурат мегирифт, Роҳи Бузурги абрешим буд. Кишварҳои шарқ аз ҳисоби ин роҳ даромади зиёд ба даст меоварданд ва барои дар зери тасарруфи худ нигоҳ доштани он низ мекӯшиданд. Аврупоиҳо барои ба даст овардани сарватҳои Шарқ чандин маротиба ба ин сарзамин лашкар кашиданд, аммо муваффақ нагардиданд. Аз ин рӯ, онҳо аз самти ғарб, яъне тавассути уқёнуси Атлантик ба саёҳат баромада, роҳҳои нави баҳриро ба манотиқи гуногуни олам кашф намуданд, ки дар таърих Кашфиёти Бузурги ҷуғрофӣ ном гирифтааст. Кашфиёти бузурги ҷуғрофӣ аз асри XV то асри XVII идома ёфта, дар раванди он роҳҳои баҳрӣ ба самти Африқову Осиё ва қитъаҳои Амрико ва Австралия кашф шуданд. Ин боиси рушди соҳаи киштисозӣ, дастрасӣ ба заминҳои нав, рушди саноат ва сарватманд шудани мамолики Аврупо гардида, заминаи мустамликасозии кишварҳои дигарро барои аврупоиён фароҳам овард.

0

Пири Райис ва кашфиёти ӯ

Баҳрнавард, адмирали мусулмон Пири Райис (1465–1554) дар Қустантания соли 1513 харитаи ҷаҳонро тартиб дод. Ӯ дар асари худ «Китоби Баҳрия» эҳтимоли мавҷудияти қитъаи Амрикоро зикр карда буд.

0

Кӣ аввалин харитаро сохтааст?

Аввалин харитаро мисриён тахминан 3400 сол пеш тартиб додаанд. Юнониҳо баъд аз мисриён сохти харитаҳоро мукаммалтар намуданд. Ситорашиноси юнонӣ Клавдий Птоломей (асри 2-и м.), ки худ дар Миср ба дунё омада буд, харитасозиро хеле такмил додааст. Ӯ сайёраи Заминро дар маркази Олам ҷой дода, ҳангоми сохтани харитаи Замин аз хатҳои махсус, яъне арзу тӯл истифода кардааст. Птоломей як қисми Заминро дар харита тасвир кардааст.

0

Одамони қадим роҳро чӣ тавр дар хотир нигоҳ медоштанд?

Дар замонҳои қадим, ки харита ва қутбнамо набуд, ситораҳои осмон барои ёфтани самтҳои роҳ ба ҷои онҳо хидмат мекарданд. Баъдтар ситорашиносону сайёҳон ситораҳоро ба гурӯҳҳо ҷудо карда бо хатҳо пайвастанд. Ҳамин тариқ, аз рӯи галаситораҳои Дубби Акбар (Ҳафт додарон), бурҷи Асад, Аркон (Кит), Геркулес, Ситораи Қутб ва ғайра ёфтани роҳу самтҳои ҷуғрофӣ маъмул шуд. Имрӯз ҳам мо метавонем ба Ситораи Қутб назар карда, самтҳоро муайян намоем. Дар пешорӯи Ситораи Қутб самти шимол ва дар муқобили он самти ҷануб ҷойгир аст. Дар ин ҳолат тарафи чап самти ғарб ва тарафи рост самти шарқ мешавад.

0

Асосгузори харитасозии атласӣ кист?

Вобаста ба мавзӯъ ва ҳадаф тарзҳои гуногуни харитасозӣ вуҷуд доранд. Атлас – маҷмӯи харитаҳои ҷуғрофие мебошад, ки дорои барнома ва низоми муайян буда, дар маҷмӯъ ҷузъи як асари том маҳсуб мешаванд. Ин навъи харитаҳои ҷуғрофӣ аз замони Герард Меркатор (соли 1595) бо номи «Атлас» маъмул гардида, то имрӯз бо усулҳои нав такмил ва истифода мешаванд.

0

Ихтирои қутбнамо чӣ аҳамият дошт?

Дар асрҳои XIII–XIV дар Аврупо қутбнамо ихтироъ карда шуд, ки боиси боз ҳам такмил ёфтани харитасозӣ гардид. Футуҳоти Колумб ва сайёҳони дигар таваҷҷуҳи одамонро ба харитаву нақшакашӣ зиёд кард. Минбаъд баҳрнавардоне, ки ба Африқо, Осиё ва Амрико сафар мекарданд, ба харитаҳои дақиқи дорои хатҳои арзу тӯл ниёз доштанд. Аз ин рӯ, дар асри XIX асосҳои илмии харитасозии замони мо гузошта шуд. Дар ин давра ҳангоми сохтани харита хурдтарин ҷузъиёти ҷуғрофӣ ҳисоби математикӣ карда мешуд. Имрӯз илми харитасозӣ хеле пеш рафта, дар тартиб додани харитаҳои ҷуғрофӣ аз сурату наворҳои баландсифат истифода мебаранд.

0

Ноҳияҳои гирдбодӣ дар куҷо ҷойгиранд?

Хушксолии бардавом дар даштҳо ҳодисаҳои муқаррарианд. Солҳои 1930 дар даштҳо (прерияҳо)-и қисми марказии Амрикои Шимолӣ хушксолии сахт мушоҳида гардид. Бисёр чаронидани чорво ва бераҳмона шудгор кардани қитъаҳои замин боиси нестшавии пӯшиши набототӣ, рӯй додани камҳосилӣ ва урёнии хок гардид. Дар натиҷа тундбоду шамолҳои сахт тӯдаи хокро ба ҳаво бардошта, гирдбодҳои хурду бузургро падид меорад. Ҳамин тариқ, ин ҳудуди шамолхезу серчанг номи «ноҳияи гирдбодӣ»-ро гирифтааст.

0

Оё даштҳо барои чорводорӣ мувофиқанд?

Даштҳои васеи Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ, Австралия ва Зеландияи Нав барои чаронидани гӯсфанд ва чорвои калони шохдор истифода бурда мешаванд. Ҳайвонот сарсари алафҳоро хӯрда, ба нашъунамои онҳо халал намерасонанд, чунки алафҳо аз бехи поя шохаҳои нав мебароранд ва баъди кандани нӯгашон боз ҳам ғафстар мерӯянд. Ҳоло қисмати зиёди даштҳои иқлимашон муътадил шудгор карда мешуданд. Дар ин ҷо бисёр зироатҳои кишоварзӣ, аз ҷумла гандум ва ҷуворимакка мекоранд. Бахусус заминҳои сиёҳхоки даштҳои алафзорашон баланд, нисбатан ҳосилхезанд.

0

Дар даштҳо кадом ҳайвонот зиндагӣ мекунанд?

Дар даштҳои Амрикои Шимолӣ пеш барзаговҳои азимҷусса – бизонҳо зиндагӣ мекарданд. Ҳоло аз ҳайвоноти пештараи даштҳо гургҳои даштӣ (кайотаҳо), шағолҳо, сагҳои марғзорӣ боқӣ мондаанд. Дар даштҳо (саваннаҳо)-и Австралия кенгуру, коалҳо, аз парандагон шутурмурғи эму ва кукабараҳо зиндагӣ мекунанд. Даштҳои Африқо ҷойи сукунати ҳайвоноти гуногуну парандаҳо ва хазандагону ширхӯрҳои бузургҷусса аз ҷумла, фил, баҳмут, заррофа, шер, ғизол ва гӯрхар мебошанд.

0

Оё пиряхи «Федченко»-ро медонед?

«Федченко» бузургтарин пирях дар ҳудуди собиқ ИҶШС ва дарозтарин пиряхи ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ буда, дар қисми шимолу ғарбии Бадахшон воқеъ аст. Он аз нишебии шимолии қаторкӯҳи Язгулом ибтидо гирифта, то нишебии шарқии қаторкӯҳи Академияи Фанҳо идома ёфтааст. Ин пирях муҳимтарин манбаи захираи обии Тоҷикистон буда, нуқтаи баландтаринаш 4200 м аст. Дарозиаш 77 км буда, бараш аз 1700 то 3100 м ва ғафсиаш 1000 м аст. Аз сабаби рӯ ба гармӣ овардани иқлим солҳои охир қисми миёнаи он нисбат ба солҳои пешин бо суръати баландтар ҳаракат мекунад ва сарфи оби он дар фасли тобистон ба 1000 м³/с мерасад. Пиряхи мазкур ба шарафи олими рус Алексей Павлович Федченко, ки наботот, ҳайвонот ва пиряхҳои Тоҷикистонро таҳқиқ карда буд, номгузорӣ шудааст.

0

Айсберг чист?

Айсберг ҷинси бузурги яхи шиноваре мебошад, ки аз сипарҳои яхии Арктика ва Антарктика ҷудо шудааст. Айсбергҳо аз рӯйи ҳаҷму шакл аз ҳам фарқ мекунанд, ҳаҷми баъзе айсбергҳои азим ба ҳаҷми мамлакатҳои хурд баробар аст. То 90% ҳаҷми айсберг дар зери об ниҳон аст. Аз ин рӯ, айсбергҳо барои киштиҳои баҳрӣ хатарноканд, зеро хатари бархӯрдро бо онҳо на ҳамеша метавон дуруст муайян кард. Бузургтарин киштии мусофирбари ҷаҳон «Титаник» дар аввалин сафараш 14 апрели соли 1912 ба айсберг бархӯрда, пас аз 2 соату 40 дақиқа ғарқ шуда буд.

0

Дар қутб чӣ тавр зинда мондан мумкин аст?

Ба ҳайвоноти қутбӣ барои зистан дар яхистонҳои абадӣ ва нигоҳ доштани гармӣ пашми зич ва қабати ғафси равғани зери пӯсташон мусоидат мекунад. Ширхорони қутбӣ барои камтар талаф шудани гармӣ, гӯшҳои хурд ва бинии кӯтоҳ доранд. Пингвинҳо, наҳангҳо, тюленҳо ва парандаҳои баҳрӣ моҳиро дар хунуктарин об ҳам шикор карда мехӯранд. Дар тундраи Амрикои Шимолӣ говмеши пашмаш дарозу зич тамоми сол мечарад. Хирсҳои сафед танҳо дар Арктика ва пингвинҳо дар Антарктида зиндагӣ мекунанд.

0

Оё дар Арктика хушкӣ ҳаст?

Дар паҳнои Қутби Шимол хушкӣ нест, онро анбӯҳи бузурги яхи бисёрсола фаро гирифтааст, ки саросари Уқёнуси Яхбастаи Шимолиро пӯшонидааст. Арктика инчунин ҷазираҳои Уқёнуси Яхбастаи Шимолӣ, қисмати зиёди ҷазираҳои Гренландия, канораҳои шимолии қитъаи Авруосиё ва Амрикои Шимолиро дар бар мегирад. Яъне ба ҳудуди Арктика минтақаи тундра низ дохил мешавад. Иқлими ин минтақа хунуки қаҳратун буда, яхпораҳои баҳрӣ тамоми сол қисми зиёди уқёнусро фаро мегиранд. Баҳорон ғафсии яхи қисми мобайни уқёнус то 3 метр коҳиш меёбад.

0

Оё дар Антарктика одамон зиндагонӣ мекунанд?

Антарктика қитъа (материк)-и Антарктида, паҳноҳои ҳамвори уқёнус, баҳрҳо ва ҷазираҳои ба он наздикро дар бар мегирад. Ин ҳудуди паҳновар ба ягон мамлакати ҷаҳон тааллуқ надорад ва мувофиқи Аҳдномаи байналмилалии соли 1959, ки онро 32 мамлакат имзо кардаанд, дар Антарктика танҳо таҳқиқоти илмӣ кардан мумкин аст. Ҳузури одамон – кормандони пойгоҳҳои илмии қутбӣ ва сайёҳон масъалаи истифодаи партовҳоро, ки дар шароити ҳарорати паст вайрон намешаванд ва намепӯсанд, ба миён овард.

0

Тундра чист?

Тундра ҳамвориҳои васеи серботлоқ ва камтеппа аст. Ин минтақаи табиӣ қад-қади доираи Қутби Шимол, байни минтақаи тайга (ҷангали анбӯҳи шимолӣ) ва минтақаи паҳноҳои беҳосили қутбӣ ҷойгир аст. Тобистон дар тундра ҳамагӣ дар давоми чанд ҳафта қабати хеле тунуки яхи болои хок об мешавад, вале қишрҳои яхбаста абадӣ меистанд. Дар қаламрави тундра рустаниҳо ба замин амиқ реша ронда наметавонанд, бинобар ин бештар дарахтони паст ва буттаҳо мерӯянд, ки ушна ва гулсангҳо аз ҷумлаи онҳоянд.

0